Mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê

Dân tộc ÊĐê là một trong 54 dân tộc anh em trong cộng đồng người Việt Nam,

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận văn

Dân tộc ÊĐê là một trong 54 dân tộc anh em trong cộng đồng người Việt Nam, sống chủ yếu ở năm tỉnh Tây Nguyên đông nhất là ở DakLak, DakNông và sau đó là Gia Lai, Kon Tum và Lâm Đồng Dân số khoảng 250.000 người Từ xưa đến nay đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê sống và điều chỉnh hành vi bằng luật tục của dân tộc mình ít quan tâm đến pháp luật của Nhà nước Do vậy, có không ít những phong tục, tập quán lạc hậu đã cản trở

sự phát triển lành mạnh của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Mặt khác, có những phong tục tập quán tiến bộ kết tinh từ bao đời nay của người ÊĐê lại chưa được pháp luật Nhà nước ta ghi nhận Vì vậy, pháp luật đi vào cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê chưa thật sự tự nhiên và ít hiệu quả Điều này tạo nên sự cách biệt, thậm chí là xung đột không đáng có giữa cộng đồng người ÊĐê với người Kinh trong thời gian vừa qua

Trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân và

vì dân của Nhà nước ta hiện nay, pháp luật đã được xác định là công cụ quan trọng nhất để nhà nước quản lý xã hội Vì vậy, Nhà nước ta đã sử dụng nhiều phương pháp để đưa pháp luật đi vào cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Mặt khác, vai trò của luật tục ÊĐê cũng được nâng lên một bước

Tuy nhiên, về mặt lý luận, mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục nói chung và luật tục ÊĐê nói riêng chưa được giải quyết một cách triệt để, đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến trong thực tiễn xây dựng, tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trong thời gian qua còn nhiều hạn chế và khiếm khuyết Điều đó cho thấy cần thiết phải nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê nhằm chỉ rõ những điểm tương đồng, điểm khác biệt đồng thời nêu những mặt tích cực cũng như những hạn chế của từng yếu tố trong quản lý xã

hội, chỉ rõ sự tác động qua lại, hỗ trợ, bổ sung cho nhau giữa chúng… Trên cơ

sở đó đánh giá một cách khách quan, toàn diện thực trạng mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay Từ đó có cơ sở đề ra những giải pháp tăng cường mối quan

hệ giữa pháp luật với luật tục ÊĐê sao cho pháp luật và luật tục ÊĐê được sử dụng một cách có hiệu quả nhất trong việc quản lý cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê trong thời gian tới

Với lý do trên, tác giả chọn đề tài: "Mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê (qua thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh ĐakLak)" để

nghiên cứu và viết luận văn thạc sĩ luật học

2 Tình hình nghiên cứu

Qua tìm hiểu nghiên cứu đề tài này, tác giả nhận thấy từ trước đến nay

đã có nhiều công trình nghiên cứu về luật tục của các dân tộc Việt Nam nói chung và một số công trình nghiên cứu luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê,

cụ thể:

- Luật tục ÊĐê, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 1996 Công trình này

tác giả thống kê, sắp xếp các quy định của luật tục ÊĐê từ khi hình thành đến năm 1996, bằng hai thứ tiếng Việt - ÊĐê Đồng thời, nêu những nét khái quát

về sự hình thành và phát triển của luật tục ÊĐê, vị trí vai trò của luật tục ÊĐê trong đời sống của người ÊĐê từ trước tới nay

- Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở Việt Nam, Nhà xuất bản

Chính trị quốc gia, 2000 Trong công trình này ngoài các phần viết về luật tục của các dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam nói chung, có phần viết về lịch sử hình thành luật tục ÊĐê, vai trò của luật tục ÊĐê trong đời sống cộng đồng người ÊĐê và nêu một số thực trạng tranh chấp và giải quyết tranh chấp đất đai trong các thời kỳ lịch sử gắn liền với sự phát triển của luật tục ÊĐê

- Luật tục Tây Nguyên - giá trị văn hóa pháp lý, quản lý cộng đồng và mối quan hệ với pháp luật (Hoàng thị Kim Quế, Tạp chí Khoa học kinh tế

luật, số 1/2005)

- Vai trò của người điều hành và thực thi luật tục; Giải quyết tranh chấp về dân sự trong luật tục ÊĐê; Hiệu lực của luật tục ÊĐê trong dời sống dân sự hiện đại (Y Nha, Nguyễn Lộc - Tòa án nhân dân tỉnh DakLak) Các

công trình này tác giả viết dưới dạng đề tài khoa học nghiên cứu các vấn đề liên quan đến vai trò của các già làng, trưởng buôn trong giải quyết tranh chấp dân sự phát sinh trong đời sống của cộng đồng người ÊĐê và nghiên cứu tính hiệu lực trên thực tế của luật tục ÊĐê

- Những quy định của luật tục ÊĐê về hợp đồng và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (luật sư Phùng Trung Tập) Nêu trình tự thủ tục giao kết

hợp đồng dân sự, giải quyết tranh chấp hợp đồng dân sự và giải quyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định của luật tục ÊĐê

Ngoài ra, còn có một số công trình nghiên cứu của một số tác giả về lĩnh vực hôn nhân gia đình, lĩnh vực văn hóa dân gian, lĩnh vực môi trường v.v…

Như vậy trong thời gian qua, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về luật tục ÊĐê, mỗi công trình tiếp cận nghiên cứu luật tục ÊĐê ở các góc độ khác nhau, nhưng chưa có đề tài nào riêng biệt nói về mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay Vì vậy, việc nghiên cứu mối quan

hệ giữa pháp luật với luật tục ÊĐê đáp ứng yêu cầu cấp bách cả lý luận và thực tiễn hiện nay ở Việt Nam nói chung và Tây Nguyên nói riêng

3 Phạm vi nghiên cứu

* Về đối tượng nghiên cứu của luận văn:

Luận văn nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn trong mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê (thông qua hoạt động xét xử của Tòa

án nhân dân tỉnh DakLak) trên một số lĩnh vực nhất định

* Về thời gian:

Trong phạm vi của một luận văn thạc sĩ, tác giả chỉ nghiên cứu mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê dựa trên số liệu điều tra xã hội học tại các buôn làng đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trên địa bàn tỉnh DakLak và thông qua hoạt động xét xử các loại án ở Tòa án nhân dân DakLak

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của luận văn là trên cơ sở nghiên cứu lý luận, phân tích và đánh giá thực trạng mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê, luận văn nêu ra một số giải pháp tăng cường giải quyết tốt mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu:

Nhiệm vụ của luận văn, phân tích cơ sở lý luận của mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê cụ thể là:

- Xác định vị trí, vai trò của pháp luật và luật tục của đồng bào thiểu

số ÊĐê trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay

- Phân tích những nét tương đồng, khác biệt và mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê

- Nêu bật được thực trạng mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê hiện nay, có số liệu cụ thể chứng minh thực trạng lấy từ việc điều tra xã hội học ở các buôn làng dân tộc thiểu số ÊĐê trên địa bàn tỉnh DakLak và thống kê được từ hoạt động xét xử các loại án ở Tòa

án nhân dân tỉnh DakLak

- Trên cơ sở phân tích lý luận và thực trạng về mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê hiện nay, rút ra mặt được và mặt chưa được, nguyên nhân của thành công và tồn tại Từ đó đưa

ra quan điểm và giải pháp tăng cường mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số Ê Đê trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác - Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nhà nước pháp quyền nói chung và chính sách dân tộc nói riêng

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn được nghiên cứu dựa trên các phương pháp: phân tích - tổng hợp, lịch sử - cụ thể; kết hợp các phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp thống kê tổng hợp số liệu thông qua hoạt động xét xử các loại án ở Tòa án nhân dân tỉnh DakLak

6 Ý nghĩa của luận văn

Luận văn nghiên cứu vấn đề về mối quan hệ tương tác giữa pháp luật

và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trong khi ở địa bàn bốn tỉnh Tây Nguyên đang có nhiều cuộc bạo loạn của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê nổi lên đòi thành lập nhà nước Đề Ga độc lập Tác giả mong muốn kết quả

nghiên cứu của bản luận án này góp phần tích cực về việc hài hòa mối quan

hệ giữa pháp luật và luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê; làm cầu nối cho người dân tộc thiểu số ÊĐê chung sống hòa bình, tự nhiên với cộng đồng

người Việt trên đất nước Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê Chương 2: Thực trạng mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục

Chương 3: Quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường giải quyết tốt

mối quan hệ giữa pháp luật và luật tục ÊĐê ở tỉnh ĐăkLăk hiện nay

Chương 1 CƠ Sở Lý Luận Về Mối QUAN Hệ Giữa Pháp Luật Và Luật Tục ÊĐÊ

1.1 Khái niệm, đặc điểm, vị trí, vai trò của pháp luật và luật tục ÊĐê

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm, vị trí, vai trò của pháp luật

Khái niệm: Pháp luật ra đời và tồn tại một cách khách quan để đáp ứng nhu cầu quản lý các mặt khác nhau của đời sống xã hội Nó tồn tại song song với nhiều hiện tượng xã hội khác cùng thực hiện chức năng điều chỉnh xã hội Quá trình điều chỉnh các mặt khác nhau của đời sống xã hội, pháp luật thể hiện tính vượt trội so với các hiện tượng xã hội khác trong việc đáp ứng nhu cầu quản lý

đời sống xã hội, đồng thời nó cũng bộc lộ tính phức tạp thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà luật học trong nước và thế giới Cho đến hiện nay, khái niệm pháp luật vẫn chưa được nhận thức một cách hoàn toàn thống nhất Quan

điểm truyền thống cho rằng: Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự có tính bắt buộc chung do Nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí Nhà nước của giai cấp thống trị trên cơ sở ghi nhận các nhu cầu về lợi ích của toàn xã hội,

được đảm bảo thực hiện bằng nhà nước nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội với mục đích trật tự và ổn định xã hội vì sự bền vững của xã hội [18, tr 288] Có thể nói, hầu hết các sách báo pháp lý, các luật gia, nhà khoa học đều thừa nhận cách hiểu này Tuy vậy cũng có một số tác giả không hoàn toàn tán thành cách hiểu cụm từ: Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự Xuất phát từ quan điểm cho rằng quy tắc xử sự là những mô hình, khuôn mẫu cho hành vi con người, nó xác định rõ trong điều kiện, hoàn cảnh hay tình huống nào thì chủ thể được làm gì, phải làm gì, làm như thế nào hay không được làm gì…., một số tác giả cho rằng, pháp luật được hiểu là hệ thống những quy tắc xử sự sẽ không bao quát hết những sự vật mà nó phản ánh, bởi lẽ trong pháp luật còn có rất nhiều

quy định do nhà nước ban hành nhưng không phải là quy tắc xử sự Tác giả cho rằng lập luận này có phần gò bó cứng nhắc Thực tế, đúng là có rất nhiều quy định do Nhà nước ban hành chỉ là để qui định cách hiểu về một thuật ngữ, giải thích một khái niệm hay nêu lên một tư tưởng, một nguyên tắc nào đó, chúng không phải là những quy tắc xử sự bởi chúng không đưa ra một phương

án xử sự cụ thể nào để chủ thể thực hiện theo Tuy nhiên, chúng lại có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giúp các chủ thể nhận thức và thực hiện một cách

đúng đắn, đầy đủ những quy tắc của hành vi mà nhà nước đã đề ra Mặt khác, pháp luật là hiện tượng xã hội nên không thể là một phép cộng giản đơn của những quy tắc xử sự do nhà nước ban hành mà nó còn bao gồm những tư tưởng, những nguyên tắc, những khái niệm, thuật ngữ nào đó tạo thành chất keo liên kết những quy tắc xử sự thành một thể thống nhất Bởi vậy, theo tác giả, quan niệm pháp luật là hệ thống những quy tắc xử sự là hoàn toàn chính xác

Đặc điểm: Từ khái niệm trên ta có thể nhận dạng pháp luật một cách tương đối rõ ràng trong vô vàn hiện tượng xã hội khác nhau đang tồn tại trong xã hội:

Trước hết, pháp luật mang tính quy phạm, phổ biến, bắt buộc chung Quy phạm pháp luật là quy tắc hành vi có giá trị như những khuôn mẫu xử sự, hướng dẫn, kiểm tra, đánh giá hành vi của các cá nhân, các quá trình xã hội Luật tục ÊĐê nói riêng và các loại công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội khác cũng có tính quy phạm nhưng nó không có tính phổ biến, bắt buộc chung Nếu như các quy phạm luật tục ÊĐê chỉ có giá trị áp dụng bắt buộc đối với các thành viên trong cộng đồng người ÊĐê thì pháp luật lại có tính phổ biến và bắt buộc chung đối với tất cả các thành viên trong xã hội Các quy phạm pháp luật

được áp dụng lặp đi lặp lại nhiều lần trong không gian và thời gian Nó chỉ phát sinh hiệu lực khi được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành và hết hiệu lực áp dụng khi các cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ Điều này thể hiện điểm khác biệt của pháp luật so với các hiện tượng xã hội khác đó là tính quyền lực nhà nước hay ý chí nhà nước

Đặc điểm thứ hai: Pháp luật có tính xác định chặt chẽ về hình thức

Đối với các quy phạm luật tục ÊĐê và các quy phạm xã hội khác như quy phạm

đạo đức, tập quán…có thể lưu truyền bằng miệng trong dân gian, riêng pháp luật phải được thể hiện dưới dạng thành văn, ngôn ngữ trong các quy phạm pháp luật phải mang tính phổ thông và đễ hiểu Mặt khác pháp luật có tính chính xác cao, giúp cho các chủ thể hiểu một cách rõ ràng những điều pháp luật cho phép, những điều pháp luật buộc phải làm và những điều ngăn cấm Từ đó chủ thể lựa chọn cho mình một cách xử sự đúng với yêu cầu của pháp luật

Đặc điểm thứ ba của pháp luật là tính được bảo đảm thực hiện bằng nhà nước Chỉ có nhà nước mới được ban hành pháp luật, và cũng chỉ có nhà nước mới có đủ quyền lực áp dụng các biện pháp cưỡng chế thực hiện pháp luật trong phạm vi toàn xã hội Pháp luật sẽ trở nên vô nghĩa khi không có một

bộ máy bảo đảm thực hiện đó là nhà nước Các quy phạm xã hội khác cũng

được bảo đảm thực hiện bằng nhiều hình thức như lương tâm, niềm tin tín ngưỡng, áp lực dư luận cộng đồng…nhưng không có tính bảo đảm thực hiện bằng nhà nước Ngoài ba đặc điểm này pháp luật còn có một số đặc điểm khác như tính hệ thống, tính ổn định tương đối… Vì vậy, khi nghiên cứu các đặc

điểm của pháp luật cần phải có cách nhìn nhận tổng quát toàn diện để phân biệt các quy phạm pháp luật với các quy phạm xã hội khác

Vị trí vai trò của pháp luật: Pháp luật ra đời đáp ứng nhu cầu điều chỉnh các mối quan hệ xã hội trong điều kiên các giai cấp đối kháng nhau về quyền lợi Có thể nói pháp luật xuất hiện như một tất yếu khách quan, là công

cụ bảo vệ giai cấp thống trị, củng cố, xác lập trật tự xã hội Không có pháp luật thì không có trật tự xã hội và không một cộng đồng, một xã hội nào có thể tồn tại được trong điều kiện xã hội có giai cấp Điều này cho thấy vị trí vai trò

to lớn của nó trong đời sống xã hội

1.1.2 Khái niệm, đặc điểm, vị trí, vai trò, nội dung của luật tục ÊĐê Khái niệm: Luật tục thuộc phạm trù tập quán Theo các quan điểm phổ biến hiện nay, luật tục được hiểu là những phong tục tập quán tồn tại dưới

dạng truyền khẩu và thành văn, là hệ thống những quy tắc xử sự điều chỉnh mọi mặt của đời sống cộng đồng Điểm khác biệt của luật tục so với những phong tục tập quán bình thường đó là luật tục không phải tổng hợp mọi phong tục tập quán mà chỉ bao gồm những phong tục, tập quán, quy lệ tác động đến những hành vi cá nhân trong cộng đồng hay giữa các cộng đồng với nhau như

là những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc, gắn với những hình thức xử phạt

và khen thưởng

Luật tục và tập quán là những khuôn mẫu ứng xử được đặt ra trong một cộng đồng Nó có những điểm giống nhau và cũng có những điểm khác nhau đó là: Luật tục và tập quán đều được hình thành từ những thói quen, khuôn mẫu ứng

xử được mọi người tuân theo Tập quán có biên độ rộng còn luật tục thường có biên độ hẹp hơn, quy định rõ những điều cụ thể Tập quán được mọi người chấp nhận tự giác, còn luật tục có tính cưỡng chế, gây áp lực bắt buộc mọi cá nhân trong cộng đồng phải tuân theo Luật tục bắt nguồn từ tập quán, trong quá trình

áp dụng tập quán từ thế hệ này sang thế hệ khác, sự tuyển chọn tự nhiên của con người dẫn đến một số tập quán đáp ứng được những nhu cầu cần thiết cho việc bảo vệ lợi ích của một cộng đồng người đã trở thành luật tục

Nói theo ngôn ngữ pháp lý hiện đại thì luật tục vừa chứa đựng các quy

định về luật nội dung và luật hình thức, nó chính là những hành động, những khuôn mẫu ứng xử ừ tuân theo chuẩn mực luân lý, chính trị và thẩm mỹ của một cộng đồng Đặc biệt, luật tục có tính cưỡng chế cao, nó quy định những

điều được phép làm và những điều ngăn cấm

Luật tục ÊĐê không nằm ngoài phạm trù tập quán Nó là những khuôn mẫu ứng xử được hình thành, lưu truyền trong cộng đồng người dân tộc thiểu

số ÊĐê dưới dạng truyền miệng, được sàng lọc, tuyển chọn từ hệ thống tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê qua nhiều thế hệ Cho đến giai đoạn hiện nay không ai khẳng định được một cách chính xác luật tục ÊĐê ra đời từ thời điểm cụ thể nào Vào những năm đầu thập niên ba mươi của thế kỷ XX viên Công sứ Pháp ở tỉnh DakLak: L.Sabatier đã tổ chức sưu tầm luật tục của

người ÊĐê bằng cách ghi âm tiếng ÊĐê và dịch ra bằng chữ ÊĐê, đó là loại chữ được các cố đạo người Pháp xây dựng và đưa vào bộ vần chữ la tinh Sưu tập này được gọi là Tập quán pháp ca [19, tr 22] và công bố công trình này vào năm 1926 Đến năm 1940 D.Antomarchi đã dịch và công bố luật tục này trên tạp chí Trường Viễn Đông Bác Cổ (B.E.F.E.O)

Sau năm 1975 nhà Tây Nguyên học Nguyễn Hữu Thấu đã dịch bản luật tục này ra tiếng việt qua bản in tiếng pháp Trên cơ sở văn bản luật tục ÊĐê của L Sabatier, Nguyễn Hữu Thấu tham khảo thêm hai bộ luật tục mới sưu tầm được đó là bản luật tục ÊĐê của Chu Thái Sơn, Bế Viết Đăng, Nguyễn Nam Tiến sưu tầm và bản luật tục chữ ÊĐê do Chu Thái Sơn sưu tầm Đến năm 1996 luật tục ÊĐê được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia cho xuất bản bằng hai thứ tiếng Việt - ÊĐê [19, tr 23] Như vậy xét về mặt lịch sử, luật tục

ÊĐê được hình thành như là một đạo luật dân gian có vai trò điều hành, ổn

định cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê từ thế hệ này sang thế hệ khác Nó trở thành một thứ văn hóa truyền thống của một tộc người

Về bản chất luật tục ÊĐê được quan niệm như là: một loại luật được

sử dụng, lưu truyền trong dân gian, bắt nguồn từ phong tục, tập quán và gắn liền với phong tục tập quán, khu biệt với luật nhà nước… Nói tóm lại, có thể khái quát những nét nhận diện cơ bản về luật tục ÊĐê đó là:

- Luật tục ÊĐê là những quy tắc xử sự chung của người ÊĐê, được người ÊĐê sáng tạo nên và lưu truyền trong cộng đồng người ÊĐê qua nhiều thế hệ, được mọi thành viên trong cộng đồng mặc nhiên thừa nhận và thi hành

- Luật tục ÊĐê có phạm vi điều chỉnh rộng Nó chứa đựng cả luật nội dung và luật tố tụng Có thể coi luật tục ÊĐê là tiêu chí cho xử sự của các thành viên trong cộng đồng người ÊĐê trên tất cả các lĩnh vực đạo đức, luân

lý và tình cảm

- Luật tục ÊĐê xuất phát từ phong tục tập quán và trở lại điều chỉnh các quan hệ nảy sinh trong cộng đồng người ÊĐê, bảo vệ các phong tục tập quán, có quan hệ chặt chẽ với tín ngưỡng và tôn giáo

Từ sự khái quát này, tác giả rút ra khái niệm luật tục ÊĐê như sau: Luật tục ÊĐê là những quy tắc xử sự chứa đựng những tiêu chí về đạo

đức, luân lý, các phong tục tập quán, lễ nghi tôn giáo; do nhiều thế hệ trong cộng đồng người ÊĐê có quan hệ huyết thống xây dựng nên và lưu truyền cho tới ngày nay, để điều chỉnh các quan hệ xã hội, nhằm điều hòa và bảo vệ xã hội truyền thống trong cộng đồng người ÊĐê; được mọi thành viên trong cộng

đồng người ÊĐê chấp nhận, thực hiện một cách tự giác

Đặc điểm: Luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số Ê Đê bắt nguồn từ

đời sống xã hội cộng đồng của người ÊĐê Xã hội trong luật tục ÊĐê là xã hội của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê sống chủ yếu ở bốn tỉnh DakLak, Gia Lai, Dak Nông, Lâm Đồng thuộc vùng Tây Nguyên Nam Trung Bộ Luật tục ÊĐê chịu ảnh hưởng sâu sắc của điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của

đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Nền kinh tế tự cung tự cấp của đồng bào dân tộc ÊĐê trên cao nguyên Nam Trung Bộ được phản ánh rõ nét trong luật tục

ÊĐê Trong 11 chương, 236 diều của luật tục ÊĐê có nhiều điều quy định về các hành vi trao đổi vật ngang giá mà không có điều nào quy định các vấn đề liên quan đến các hành vi mang tính chất thương mại hiện đại

Do được hình thành một cách tự phát theo nhu cầu điều chỉnh các mối quan hệ trong cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê - một cộng đồng người sống gắn liền với nền sản xuất nhỏ mang tính tự cung tự cấp, phụ thuộc vào thiên nhiên, tin tưởng vào các lực lượng siêu nhiên nên luật tục ÊĐê chứa

đựng nhiều quy định bảo vệ lễ nghi tôn giáo, tín ngưỡng của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê, được lưu truyền dưới dạng truyền miệng, phát triển qua nhiều thế hệ và được coi là một công trình lập tục tập thể [23] Vì vậy, luật tục ÊĐê

đi vào ý thức của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê một cách tự nhiên và được cộng đồng người ÊĐê chấp nhận một cách tự giác Ngôn ngữ trong luật tục

ÊĐê mộc mạc, mang đậm chất thi ca, gần gũi với thiên nhiên làm cho người

đọc dễ hiểu và dễ áp dụng

Cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê có tính gắn kết cộng

đồng cao Điều hành công việc chung của cộng đồng người ÊĐê ở các buôn làng là các Trưởng buôn Đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê ví Trưởng buôn như

"Cây sung đầu suối, Cây đa đầu làng" (Luật tục ÊĐê, Điều 26) Người Trưởng buôn được dân làng bầu ra, có quyền lực tối cao trong làng và phải chịu ràng buộc chặt chẽ của luật tục khi thực hiện hành vi quản lý, điều hành buôn làng Luật tục ÊĐê dành hẳn chương II và III quy định về việc bầu Trưởng buôn, quyền hạn của Trưởng buôn và mô tả các hành vi "có tội" của Trưởng buôn kèm theo hình phạt khá nặng nề và chi tiết đối với Trưởng buôn trong khi thi hành nhiệm vụ quản lý, điều hành và xử lý các công việc của buôn làng giao

Luật tục ÊĐê là bức tranh phản ánh sâu sắc toàn cảnh lịch sử xã hội mẫu hệ kéo dài từ hàng trăm năm và vẫn tồn tại khá điển hình trong xã hội hiện đại Trong luật tục ÊĐê các chương bảo vệ quyền thừa kế theo dòng họ

mẹ, các chương hôn nhân gia đình chiếm phần lớn nội dung của luật tục Trong sự phân bố 236 điều của luật tục ÊĐê, có 48 điều quy định vấn đề hôn nhân gia đình Như vậy cho thấy vấn đề hôn nhân trong luật tục ÊĐê được chú trọng hàng đầu, đó là quan hệ hôn nhân theo truyền thống mẫu hệ: người phụ nữ chủ động trao vòng tay cầu hôn người đàn ông và cưới người chồng về cư trú tại nhà mình, con sinh ra mang họ mẹ…

Luật tục ÊĐê phát triển mạnh ở những cộng đồng nhỏ người ÊĐê có tính huyết thống cao Nó bao gồm những quy định về đạo đức và trí thức dân gian bản địa về con người, tự nhiên và xã hội để hình thành nên những quy tắc ứng xử của cá nhân và cộng đồng người ÊĐê Do được hình thành từ cuộc sống gắn với

tự nhiên của cá nhân và cộng đồng người ÊĐê, nên luật tục ÊĐê có những đặc

điểm cơ bản nổi trội vừa gần gũi với pháp luật, vừa khác biệt với pháp luật

Luật tục ÊĐê vừa chứa đựng các quy định về luật nội dung và luật tố tụng, tính cưỡng chế cao và có hiệu lực trên thực tế Mặt khác, luật tục ÊĐê có

phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát toàn bộ các lĩnh vực quan hệ xã hội Hình phạt trong luật tục ÊĐê có điểm đặc trưng đó là phạt đền bằng hiện vật

Vị trí vai trò của luật tục ÊĐê trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê: Luật tục ÊĐê trước hết là một kho tàng trí thức dân gian được tích lũy từ thực tế đời sống của nhiều thế hệ đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê

Nó đề cập đến hầu hết các lĩnh vực khác nhau trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê, từ sản xuất, tổ chức xã hội và quan hệ cộng đồng, quan

hệ nam nữ, lễ nghi tôn giáo, phong tục… ở từng lĩnh vực, các tri thức dân gian này đều được định hình và trở thành các nguyên tắc nhằm giáo dục răn đe mọi người, ngăn chặn những hành vi làm thương tổn lợi ích của cá nhân và của cộng đồng, phù hợp với nhận thức và trình độ xã hội của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê

Trong xã hội cổ truyền cũng như trong xã hội hiện đại, luật tục ÊĐê vẫn phát huy vai trò điều chỉnh mọi mối quan hệ xã hội ở các buôn làng đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Đối với đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê hiện nay luật tục vẫn là chuẩn mực trong mọi hành vi ứng xử hàng ngày Trong giao tiếp với cá nhân, cộng đồng, khi gặp phải tình huống phải lựa chọn, đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê thường nghĩ ngay đến những câu luật tục mang đậm chất thơ để định hướng cho những hành vi ứng xử khỏi đi ra ngoài quy định của luật tục Còn đối với những người được giao trọng trách xử kiện (Khoa Pin Ea), họ gần như thuộc lòng các vần điệu của luật tục để dẫn ra từng câu, từng

đoạn thích hợp nhằm phân tích phải trái và luận tội, buộc tội một cách chính xác bảo đảm quyền lợi cho mỗi cá nhân cũng như của cộng đồng Điều đó thể hiện sức sống mãnh liệt của luật tục ÊĐê và chứng minh cho sự hợp lý, sự cần thiết của nó trong việc điều chỉnh các mối quan hệ xã hội ở các buôn làng của

đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trong giai đoạn hiện nay

Nghiên cứu luật tục ÊĐê ta có thể thấy đây là một hình thái pháp luật sơ khai đã được đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê sáng tạo nên và hoàn thiện nó

qua nhiều thế hệ Nội dung của luật tục ÊĐê xác lập vị trí của mỗi cá nhân trong cộng đồng, hình thành nên mối quan hệ giữa từng thành viên trong cộng

đồng với nhau, giữa cá nhân và cộng đồng, góp phần quản lý cộng đồng một cách chặt chẽ, hiệu quả trong quá khứ và vẫn tiếp tục giữ vai trò đáng kể trong cuộc sống hiện đại nhất là trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay

Xã hội hiện đại với xu thế hội nhập toàn cầu đang diễn ra ở khắp mọi nơi trên thế giới nói chung và ở Việt nam nói riêng Đây là xu hướng phù hợp với sự phát triển của quy luật tự nhiên Như vậy, đồng bào dân tộc thiểu số

ÊĐê không phải là những thực thể xã hội biệt lập và không thể mãi mãi thu hẹp hành vi của mình trong phạm vi luật tục của buôn làng Trong xã hội mới,

đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê phải cùng 54 dân tộc anh em trong cả nước vận hành trong một hành lang pháp lý chung đó là pháp luật của nhà nước Tuy nhiên, luật tục ÊĐê với những quy định mang tính chất tiến bộ sẽ làm nhiệm

vụ hậu thuẫn đắc lực cho pháp luật, làm mềm các quy định vốn cứng nhắc của pháp luật, bổ sung, bù đắp những quy định có tính khái quát cao của pháp luật trong việc điều chỉnh các mối quan hệ xã hội ở các buôn làng đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê và đặc biệt luật tục ÊĐê chuyển đổi các ngôn ngữ hiện đại của pháp luật thành các ngôn ngữ dân gian, gần gũi với thiên nhiên, đưa pháp luật đi vào đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê một cách tự nhiên và hiệu quả Mặt khác, sự tiếp cận pháp luật tuy mới chỉ là ít ỏi của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trong thời gian qua đã làm cho luật tục ÊĐê có những thay

đổi về chất Một số hủ tục lạc hậu như đánh đuổi người bị coi là ma lai ra khỏi làng, con đã thành niên vi phạm luật tục buộc cha mẹ phải bồi thường… nay

đã được loại bỏ Trong xã hội mới, sự tiếp cận pháp luật của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê trên diện rộng sẽ làm cho luật tục ÊĐê ngày càng được sàng lọc

và hoàn thiện trở thành những quy tắc ứng xử tiến bộ, hướng hành vi của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê vừa đi vào quỹ đạo chung của pháp luật nhà nước vừa không làm trái những tập quán lâu đời của buôn làng

Nội dung của luật tục ÊĐê: Theo cuốn Luật tục ÊĐê (Tập quán pháp) Nhà xuất bản Chính trị quốc gia năm 1996 thì Iuật tục ÊĐê được tập hợp thành

11 chương và 236 điều:

Chương I: Các quy định mở đầu, gồm có 23 điều (từ Điều 1 đến Điều 23) Trong chương I luật tục ÊĐê đề cập tới các yếu tố cấu thành tội phạm Mặc dù việc xác định một người phạm tội trong luật tục ÊĐê còn ở mức độ sơ khai nhưng có những điểm khá gần gũi với pháp luật như việc mô tả hành vi lừa đảo: Hắn là kẻ biến mủ cây đa thành mủ cây sung, biến voi cái thành voi

đực, biến người này thành người kia… như vậy có việc phải đưa hắn ra xét xử (Điều 20 luật tục ÊĐê) Mặt khác, trong chương này luật tục còn quy định việc xem xét chứng cứ cụ thể là những bằng chứng, tang chứng trong khi xét xử,

đồng thời xác định về các hình thức tòng phạm như chứa chấp, bao che người

có tội … Điển hình là quy định về tang chứng: Phải tóm được chân hắn, phải nhìn tận mặt hắn, phải tóm cổ được hắn bằng giữ được cái gùi hắn đeo, bằng nắm được cánh tay của hắn, phải nhận được mặt mũi hắn thật chắc chắn (Điều 4 luật tục ÊĐê) Nghiên cứu các quy định này ta thấy luật tục ÊĐê bước

đầu vươn lên đến trình độ của một tục lệ, một tập quán pháp trong xã hội tiền giai cấp

Chương II và III: Gồm có 33 điều (từ Điều 24 đến Điều 67) Trong đó, quy định các tội xúc phạm đến người Trưởng buôn, gồm có 22 điều; và quy

định về các tội của người Trưởng buôn gồm có 11 điều

Hai chương này trực tiếp đề cập đến mối quan hệ then chốt trong xã hội mang tính cộng đồng điển hình của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Như ta

đã biết, thiết chế xã hội truyền thống của dân tộc ÊĐê là buôn, tương tự như làng người Việt, bản người Thái… đó là một tàn dư của hình thức công xã láng giềng nguyên thủy bước sang xã hội có giai cấp [19, tr 25] Buôn của người

ÊĐê vừa là một cộng đồng cư trú, vừa là một tổ chức xã hội và văn hóa Nguyên tắc bao trùm trong buôn là quan hệ cộng đồng Trong đó quan hệ giữa

người đứng đầu buôn với các thành viên là rất quan trọng Có thể khái quát các nguyên tắc này như sau:

Về phía các thành viên: Không được xúc phạm tới danh dự nhân phẩm của Trưởng buôn Không được mua chuộc đe dọa Trưởng buôn Mọi người phải tôn trọng Trưởng buôn, phải tuân thủ các quy định của cộng đồng mà Trưởng buôn là người điều hành

Về phía Trưởng buôn: Không được lộng hành, sử dụng quyền hạn được

ủy thác để vô cớ bắt bớ, giam cầm, xử oan người không có tội, không làm tròn trách nhiệm của mình, không chăm lo chu đáo cho dân làng

Nguyên tắc này thể hiện mối quan hệ hai mặt trách nhiệm nghĩa vụ và quyền của người dân cũng như của Trưởng buôn Mặt khác, nó vừa bảo đảm

kỷ cương xã hội, vừa bảo đảm quyền cá nhân, quyền dân chủ, bình đẳng trong quan hệ cộng đồng buôn làng

Cũng xuất phát từ nguyên tắc này mà người ÊĐê rất tôn trọng Trưởng buôn Họ coi Trưởng buôn như Cây Đa đầu suối, Cây Sung đầu làng, như cha

mẹ của dân làng trong buôn Trong luật tục ÊĐê có khá nhiều điều bảo vệ danh dự nhân phẩm của Trưởng buôn và bảo vệ chế độ giải quyết việc làng cho Trưởng buôn: Kẻ thấy Cây Đa thì chặt Cây Đa, thấy Cây Sung thì chém Cây Sung, thấy mẹ cha hoặc người đầu làng muốn chỉ vẽ dạy dỗ cho thì hành hung họ tàn nhẫn…kẻ tỏ ra hung hãn láo xược thì phải được trừng trị thích

đáng (Điều 35 luật tục ÊĐê)

Đối với Trưởng buôn, họ là những người được dân làng kính trọng, vì

nể và tin tưởng Song họ cũng phải chịu sự ràng buộc nghiêm khắc của luật tục Ông ta là Cây Đa đầu suối, là Cây Sung đầu làng, là người trông nom anh

em con cháu trong làng Thế mà ông ta lấn át chà đạp áp bức họ… Được lót miếng thăn, miếng sấn là ông ta tìm ngay ra cớ để bao che cho kẻ có tội Vì vậy có việc phải đưa ông ta ra xét xử (Điều 61 luật tục ÊĐê) Đây cũng là yếu

tố tự nhiên để hạn chế sự lạm quyền mà ở bất cứ xã hội nào cũng có thể xảy ra

và đặc biệt môi trường thuận lợi cho sự lạm quyền phát triển đó là đời sống mang tính cộng đồng do một cá nhân điều hành buôn làng như cộng đồng người ÊĐê

Chương IV: Gồm có 27 điều (từ Điều 68 đến Điều 94) Quy định về vi phạm các lợi ích của cộng đồng Các quy định về bảo vệ lợi ích của cộng đồng

ở chương IV luật tục ÊĐê tập trung vào các mặt sau:

- Tội xâm phạm phong tục, tập quán của buôn làng; tội lang thang lêu lổng không chịu sống theo khuôn phép của cộng đồng Hành vi lang thang

được luật tục mô tả: Hắn là một tên lang thang lêu lổng, ăn bát đủ mọi nhà,

đến đâu cũng xin ăn…Hắn là cái nong xổ vành không còn ai cạp lại được Tất cả mọi người từ người tù trưởng cho đến từng bà con, anh em dân làng, không một ai còn có thể khuyên bảo hắn được nữa… thì không ai che chở hắn nữa Người ta bỏ mặc hắn dưới mồ … không một ai dòm ngó, mặc cho số phận của hắn trôi nổi … Tội không sống theo khuôn phép của cộng đồng thể hiện tính gắn kết giữa các cá nhân với nhau của người ÊĐê, là sự sống còn trong đời sống tinh thần của họ Đây là nét đặc trưng của tộc người này

- Tội không giúp đỡ người hoạn nạn; tội làm lây lan bệnh truyền nhiễm cho người khác; tội làm cháy rừng, gây hỏa hoạn (Điều 72, 73, 80, 81, 82 luật tục ÊĐê) … Rừng và con người là hai đối tượng được luật tục ÊĐê quan tâm hàng đầu Theo quan niệm của người ÊĐê: Có người thì phải có rừng và ngược lại Rừng là nguồn sống, là điều kiện tồn tại của tộc người này Mọi thức ăn vật dùng trong gia đình của người ÊĐê đều được lấy từ rừng Người ÊĐê yêu quý rừng như yêu chính tộc người của họ Vì vậy, việc đốt rừng và làm cháy rừng được luật tục ÊĐê coi là trọng tội: Đàn ông đốt lửa bừa bãi, đàn bà đốt lửa bậy bạ… cả rừng le bị cháy khô cả rừng lồ ô bị cháy trụi, hang thỏ, hang chồn đều bị thiêu trụi tất cả Vì vậy có chuyện nghiêm trọng phải xét xử

Bảo vệ lợi ích của cộng đồng là vấn đề then chốt, bảo đảm sự tồn tại và vận hành xã hội cổ truyền ÊĐê Về cơ bản các quy định này vẫn còn phù hợp

với quan hệ cộng đồng và xử lý các mối quan hệ cộng đồng trong buôn làng của người dân tộc thiểu số ÊĐê hiện nay Qua tìm hiểu ở một số buôn làng người

ÊĐê tại huyện Cư Mgar tỉnh DakLak trong tháng 7/2006, hầu hết các trưởng buôn đều sử dụng các quy định của luật tục trong chương này để xử lý những người vi phạm lợi ích của cộng đồng, của buôn làng và đặc biệt là hiệu lực thực

tế của các quy định này rất cao, gần như 100% vụ vi phạm do Trưởng buôn xử lý theo các quy định của luật tụcÊĐê đều được bên vi phạm tự nguyện thi hành

Chương V: Gồm 48 điều (từ Điều 95 đến Điều 142) quy định về hôn nhân gia đình Đây là vấn đề tế nhị và phức tạp nhất trong quan hệ cộng đồng của bất cứ dân tộc nào Đối với người ÊĐê, gia đình không những là tế bào của xã hội mà còn là mấu chốt để duy trì cuộc sống của cộng đồng Trong Sang drông (căn nhà dài) của người ÊĐê có nhiều thế hệ cùng sinh sống, chỉ cần những mâu thuẫn nhỏ phát sinh từ các cặp vợ chồng trong gia đình thì cuộc sống chung của cộng đồng người trong gia đình đó sẽ trở nên hỗn loạn Vì vậy, hôn nhân gia đình là vấn đề được người ÊĐê quan tâm hàng đầu Trong luật tục ÊĐê chương hôn nhân gia đình là chương có nhiều điều nhất Nét nổi bật trong nguyên tắc hôn nhân của người ÊĐê mà luật tục bảo vệ nghiêm ngặt

là tục nối nòi, có tới 9 điều đề cập đến các khía cạnh khác nhau của lệ tục này Nội dung của hôn nhân nối nòi được diễn đạt: Rầm nhà gãy thì phải thay, dát sàn nát thì phải thế Chết người này thì phải thế bằng người khác Vì tranh cùng một giống, cây Knôk cùng một nòi, hai dòng họ lấy nhau, nuôi lẫn nhau

từ xưa… Nhưng nếu họ tỏ ra lạnh nhạt, lấy cớ người của họ còn trẻ mỏ chưa biết làm vợ, làm chồng họ không thực bụng muốn nối nòi thì tội thuộc về họ (Điều 97 luật tục ÊĐê) Đây là một trong những lệ tục thiếu tính tiến bộ, bó buộc quan hệ hôn nhân của người ÊĐê từ hàng ngàn năm nay, ảnh hưởng lớn

đến sự phát triển lành mạnh của tộc người này

Ngoài tục nối nòi, trong luật tục ÊĐê còn rất coi trọng sự bền vững của hôn nhân: Đã lấy vợ thì phải ở với vợ cho đến chết, đã cầm cần mời rượu thì phải vào cuộc cho đến khi rượu nhạt, đã đánh cồng thì phải đánh cho đến

khi người ta giữ tay lại (Điều 109) Do coi trọng sự bền vững của quan hệ vợ chồng, người ÊĐê buộc tội bên nào gây ra việc chia lìa vợ chồng: Nếu dã nhận làm chồng người ta mà anh không lấy người ta nữa thì tội thuộc về anh,

có việc phải đưa ra xét xử giữa người ta với anh (Điều 110)

Ngoại tình là hiện tượng thường thấy và là nguyên nhân chính phá hoại hạnh phúc gia đình, luật tục ÊĐê dành nhiều điều khoản ngăn chặn hạn chế hành vi này, kể cả việc xử phạt những người vu khống người khác ngoại tình, thông dâm dẫn tới mâu thuẫn vợ chồng và tan vỡ hạnh phúc gia đình Hành vi ngoại tình được luật tục ÊĐê mô tả: hắn đứng lén ở một xó nhà kín đáo kéo người đàn bà ra đó để vụng trộm… Một đứa thì đã có Báng Ná (có vợ) Một

đứa thì đã có Canh Ná (có chồng) Vì vậy đúng lý là sọt của ai người ấy đeo, gùi của ai người ấy cõng, thằng đàn ông có lỗi thì chịu phạt đền cho vợ hắn, con

đàn bà có lỗi chịu phạt đền cho chồng hắn Bởi vì chúng là những kẻ đứa đã có

vợ, đứa đã có chồng còn lăng nhăng với nhau… (Điều 114, 115 luật tục ÊĐê)

Ngoài các khía cạnh đã phân tích trên đây, luật tục ÊĐê còn đề cập

đến nhiều khía cạnh khác nhau của quan hệ hôn nhân và gia đình như: phản bội nghi thức đã hứa hôn, đánh ghen vô cớ, không nộp đủ đồ dẫn cưới, chiếm

vợ, chiếm chồng người khác, ngược đãi vợ con, phá thai … Đặc biệt, xuyên suốt trong 48 điều của chương hôn nhân là nguyên tắc bảo vệ hôn nhân theo chế độ mẫu hệ

Chương VI: gồm có 6 điều (từ Điều 143 đến Điều 148) quy định các quan hệ giữa cha mẹ và con cái Trong chương này luật tục ÊĐê đề cập đến trách nhiệm giữa cha mẹ và con cái, trước tiên là ở việc giáo dục con cái trở thành người lương thiện Luật tục ÊĐê đặt trách nhiệm nặng nề cho cha mẹ khi con cái phạm tội, kể cả con đã thành niên Nghĩa là cha mẹ phải chịu mọi trách nhiệm vật chất khi con cái mình vi phạm các điều cấm của luật tục: Nếu những đứa con làm điều này điều nọ, nếu chúng đi tầm bậy tầm bạ như kẻ

điên dại, nếu chúng ăn uống bê tha bên cạnh ché rượu, nếu chúng đi rình mò

thò tay lấy trộm, lấy cắp của người ta, nếu người làm cha, làm mẹ làm ngơ, chấp nhận tất cả những hành vi xấu xa của con cái họ có thể làm, thì họ là những người phải chịu trách nhiệm (Điều 143 luật tục ÊĐê)

Về phía con cái: Luật tục ÊĐê không cho phép con cái có cử chỉ bất kính đối với cha mẹ, truy cứu trách nhiệm đối với con cái không vâng lời lời

bề trên, tự động bỏ làng, bỏ nhà đi lang thang không chăm sóc cha mẹ, ông bà… Trường hợp con cái vi phạm các điều này thì không những bị truất quyền thừa kế tài sản, mà trong trường hợp có cử chỉ hành hung cha mẹ còn bị đưa ra xét xử: Khi hắn đã có bắp chân to hắn giẫm lên cha, khi hắn đã có đùi to hắn

đạp lên me; hắn là cây cuốc sắc, cây rựa bén quật lại cha mẹ thì hắn là kẻ có tội, có việc phải đưa hắn ra xét xử giữa cha mẹ và hắn (Điều 147)

Chương VII: gồm có 11 điều (từ Điều 149 đến Điều 159) quy định về tội gian dâm

Trong xã hội cổ truyền của người ÊĐê, loạn luân được coi là một trong những hành vi gian dâm và là một tội lớn Người ÊĐê cho rằng loạn luân là vi phạm các điều cấm của Thần Đất (Yang Lăn), làm cho thần đất nổi giận gây mất mùa, dịch bệnh cho cả cộng đồng Vì vậy, người mắc tội loạn luân phải

đưa ra xét xử Cách biện luận tội loạn luân của người ÊĐê thể hiện như sau:

Nó phạm tội trong nhà, nó mê người trong họ Nó mê chị em ruột cùng một nơi sinh ra, cùng một cha mẹ đẻ ra Nó làm tàn bụi môn dưới nước, bụi chuối trên bờ Xoài rừng không ra hoa, xoài nhà không đậu quả, nó phải lấy rượu, lấy heo để cúng đền cho chủ Đất, lấy máu ngón tay cúng cho Thần Đất… (Điều157, 158)

Hành vi thứ hai của tội gian dâm trong luật tục ÊĐê đó là thông dâm Hành vi này luật tục ÊĐê truy cứu chủ yếu là thông dâm với nô lệ gái Hành vi này được mô tả: Kẻ thông dâm với nô lệ gái của người khác…Như con gà mái vào chuồng, như con gà trống vào bu, hắn là một kẻ hư thân mất nết ngủ với cả nô lệ gái của người ta… Nếu ngủ với nô lệ của tù trưởng nhà giàu thì hắn

cũng trở thành nô lệ Nếu mẹ hắn có của thì họ sẽ trả giá người nô lệ và nộp một khoản bồi thường cho người chủ nô Nhưng nếu cha mẹ hắn không có của cải gì … thì anh em trai bên vợ hắn đem giao hắn làm nô lệ cho người ta (tức người chủ của nô lệ gái) (điều 150) Khi hành vi thông dâm với nô lệ gái của chính gia đình mình bị phát hiện, người nô lệ gái đó được trả lại tự do, còn người đàn ông ÊĐê thì bị xử theo luật tục: Người nô lệ gái mà hắn đã thông dâm được trả lại tự do như con dế trong rừng, như con châu chấu trong rú, như hạt lúa phơi ngoài sân, thân phận của người đó đã trở lại sáng sủa, người

đó được quyền trở về nhà mình… Còn người đàn ông thì phải nộp cho vợ anh

ta một khoản bồi thường …

Ngoài hai hành vi đã phân tích trên, tội gian dâm trong luật tục ÊĐê còn bao hàm cả hành vi hiếp dâm Hành vi này được luật tục mô tả khá cụ thể: Hắn là kẻ thấy muối đã muốn nếm, thấy ngựa đã muốn ép cưỡi… hắn vồ lấy

họ (người đàn bà) như cọp, tha họ đi như con thú rừng… Nếu hắn đã hiếp một người đàn bà nghèo, hắn sẽ phải trả một con heo ba sông (một sông bằng một

đồng bạc Đông Dương trước năm 1945) và một số của ba kô (một kô trị giá bằng hai sông) Nếu hắn hiếp vợ, con của nhà giàu hắn phải hiến sinh một trâu và trả một số của sáu kô (Điều 152) Trong luật tục ÊĐê hành vi hiếp dâm, cưỡng dâm những bé gái còn ở độ tuổi vị thành niên được đề cập đến một cách nghiêm khắc Đây là điểm tiến bộ vượt trội của luật tục ÊĐê so với luật tục của các dân tộc thiểu số khác và đây cũng là điểm gần gũi với pháp luật của Nhà nước ta nhìn tư góc độ cấm đối với hành vi hiếp dâm trẻ em

Chương VIII: Gồm 21 điều (Từ điều 160 đến điều 180) quy định về các trọng tội

Trong chương này chủ yếu là nêu lên các hành vi xâm phạm thân thể con người Hình phạt trong chương này cũng là loại hình phạt nặng nhất so với các chương trong luật tục, điển hình là hành vi giết người, giết trẻ em sơ sinh: Hắn là người nóng tính, không kiềm chế được mình, dễ sinh liều lĩnh Hắn như

cọng tranh khô, sợi lạt giòn dễ bốc cháy, hắn đã nổi nóng vô cớ giết người ta…

về số máu đã đổ ra, hắn phải trả một nồi bung (nồi đồng cỡ lớn), Về tội gây rối trong xóm làng hắn phải trả một nồi biê … Cho người chết, hắn phải cúng một ché Duê đặt ở chân, một ché Bơng đặt ở đầu, kèm theo của cải đồ dùng Cho người than thuê hắn phải trả một nồi ba, cho người khóc mướn phải trả một nồi bung, cho xóm làng hắn làm rối loạn phải cúng cầu an bằng trâu, bằng bò… (Điều 160)

Ngoài các hành vi trên thì hành vi cố ý gây thương tích mua bán người cũng được luật tục ÊĐê coi là trọng tội: Hắn bán người mà như bán

đùm muối, gùi thuốc…hắn bán người ta đi để có muối ăn, có thép rèn, có mền

đắp, có ché tuk, ché êbah để ủ rượu Vì vậy hắn là kẻ có tội rất nghiêm trọng phải đưa hắn ra xét xử (Điều 172) Nghiên cứu các trọng tội trong luật tục

ÊĐê ta thấy con người là đối tượng được luật tục ÊĐê tôn trọng và bảo vệ hàng đầu Đây là điểm dung hòa điển hình nhất giữa pháp luật và luật tục

ÊĐê, là lối mòn có sẵn để pháp luật mở rộng và hoàn thiện con đường của luật tục ÊĐê trong việc điều chỉnh cộng đồng người ÊĐê trong tương lai

Chương IX: Gồm có 38 điều (từ Điều 181 đến Điều 218) quy định về quyền sở hữu tài sản Tài sản và quyền sở hữu là vấn đề quan trọng của cộng

đồng, dù cộng đồng đó còn ở trình độ lạc hậu hay đã đạt tới trình độ văn minh cao Luật tục ÊĐê cũng đã chú trọng đến quyền sở hữu tài sản và đã dành 38 điều

đề cập các quan hệ khác nhau của vấn đề sở hữu tài sản điển hình là quy định

về thừa kế tài sản Người ÊĐê sống theo chế độ mẫu hệ nên việc thừa kế tài sản nhất nhất phải theo dòng họ mẹ Người đã chết thì cái niết, cái chà gạc

được tự do, cùng với vòng đeo tay, chuỗi hạt cườm đeo cổ … chén bát để ăn cơm, cái dùi, cái búa, cái rìu… phải được đem trả lại cho mẹ người chết hoặc người thừa kế gái của bà ta (Điều 182) Ngoài ra, luật tục ÊĐê còn quy định người có trách nhiệm chính trong việc giữ gìn của cải chung của gia đình: Các vật lớn hay nhỏ, quý hay không quý, các nồi hoặc chén bát… đều do người chị cả trông coi (Điều 181) Tài sản của con trai chưa vợ phải giao cho mẹ hoặc

chị, em gái anh ta quản lý Người đàn ông đã có vợ không được lấy tài sản của

vợ và con gái đem cho các cháu, con của chị em gái mình Trong chương quy

định về quyền sở hữu tài sản, luật tục ÊĐê còn quy định nhiều hành vi xâm phạm quyền sở hữu như trộm cắp tài sản, mua bán hàng của trẻ em, chiếm

đoạt tài sản từ việc thực hiện các hành vi gian dối, giấu giếm đồ bắt được, cưỡng đoạt tài sản, vay mượn tài sản không trả, chứa chấp đồ ăn cắp… Riêng tội giấu giếm đồ bắt được nếu đã được hỏi nhiều lần mà không trả lại cho chủ

sở hữu thì được coi là tội trộm cắp: Hắn nhận được của người ta mà hắn không hé miệng nửa lời cho ai biết, hắn không báo cho dân làng rằng hắn đã nhặt được của cải của người ta… hắn kín hơi kín tiếng… mặc cho người ta đã hỏi khi sáng dậy, khi mặt trời đứng bóng, hỏi ngày hôm trước, hỏi cả ngày mai Thế là phải bắt hắn trả gấp ba…Hắn phải đền tội như một tên ăn cắp (Điều 213)

Chương X: Gồm có 10 điều (từ Điều 219 đến Điều 228) quy định về việc súc vật gây thiệt hại cho người và tài sản Người ÊĐê rất yêu súc vật, họ phản ứng gay gắt đối với những người đối xử tàn ác với súc vật Điều này rất

dễ hiểu bởi đối với người ÊĐê các con vật nuôi trong gia đình vừa là người bạn, vừa là nguồn tài sản lớn của gia đình và dòng họ Trong chương này luật tục ÊĐê quy định về các tội giết gia súc, gia cầm, tội tàn nhẫn với vật nuôi trong làng, tội dùng voi người khác chuyên chở làm bị thương hoặc chết Người đốn tre nứa về làm rầm sàn, dát sàn mà phải mượn voi người khác kéo

về cho thì: Nếu voi sinh ra ốm đau, chân voi bị thương vì vấp phải gốc cây… người mượn voi phải lo thuốc thang chạy chữa, giao cho chủ voi một chiếc vòng tay, một lưỡi niết (dụng cụ làm cỏ rẫy) để cầu may cho voi … Nếu voi vẫn không khỏi hẳn, vẫn không chịu ăn, chịu uống thì người mượn voi phải trả

đủ giá con voi hoặc thay con voi đó bằng một con voi khác ngang giá Ngoài

ra, trong chương này luật tục ÊĐê còn quy định các tội để gia súc hại mùa màng, tội để gia súc sa bẫy trong mùa trồng cấy, tội giết gia súc của người khác vào vườn rẫy của mình Đặc biệt là tội để súc vật hại chết người: Nếu ai

đó có trâu hung bò dữ báng chết dù là một người…thì người đó phải trả giá

đền mạng, còn con vật sẽ đem giết làm vật hiến sinh cúng cho người chết (Điều 224)

Chương XI: Gồm 8 điều (từ Điều 229 đến Điều 236) quy định về đất

đai và người chủ đất Trong chương này luật tục ÊĐê chủ yếu quy định về việc chăm nom đất đai, không để mất người chủ đất, quy định nhiệm vụ và quyền hạn của chủ đất, tội lấn chiếm đất đai… đặc biệt trong chương này luật tục ÊĐê quy

định nhiệm vụ đi thăm đất của người chủ đất: Đi thăm là để đất đai mãi mãi tốt tươi, để nước không ngừng chảy, để chuối, mía mọc xum xuê (Điều 233)

1.2 Sự tương đồng và khác biệt giữa pháp luật và luật tục ÊĐê

1.2.1 Sự tương đồng giữa pháp luật và luật tục ÊĐê

Pháp luật và luật tục ÊĐê (sau đây gọi chung là luật tục) đều là những phương tiện điều chỉnh các quan hệ xã hội: Con người trong đời sống xã hội cho dù văn minh hay lạc hậu đều có những nhu cầu lợi ích, mục đích nhất

định Để thỏa mãn nhu cầu lợi ích của mình, mỗi chủ thể có những phương pháp, cách thức riêng Trong những điều kiện hoàn cảnh nhất định, có thể có những chủ thể lại thực hiện những hành vi làm tổn hại đến lợi ích của chủ thể khác, tổn hại lợi ích chung của cộng đồng Xã hội vì thế sẽ trở nên mất ổn

định Bởi vậy để xã hội tồn tại trong ổn định, trật tự, các quyền và lợi ích của các thành viên trong cộng đồng được bảo đảm và bảo vệ, đòi hỏi xử sự của mỗi người phải dựa trên những chuẩn mực nhất định, theo những khuôn mẫu nhất định Nói cách khác, các mối quan hệ trong xã hội cần được điều chỉnh nhằm bảo đảm xử sự của chủ thể này không làm tổn hại đến lợi ích của chủ thể khác, phù hợp yêu cầu, đòi hỏi của cộng đồng

Điều chỉnh các quan hệ xã hội là đưa ra những cách xử sự mẫu cho các chủ thể để họ thực hiện trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định, hay nói cách khác là xác định cho các chủ thể những quyền, nghĩa vụ nhất định khi họ

tham gia vào những quan hệ xã hội cụ thể Để điều chỉnh quan hệ xã hội có nhiều công cụ phương tiện khác nhau trong đó pháp luật và luật tục ÊĐê là những công cụ rất quan trọng (tuy nhiên luật tục ÊĐê chỉ điều chỉnh các quan

hệ xã hội phát sinh trong buôn làng người ÊĐê) Để điều chỉnh các quan hệ xã hội pháp luật và luật tục ÊĐê phải tác động vào nhận thức của chủ thể nhằm hình thành ở chủ thể một ý thức nhất định trên cơ sở đó, các chủ thể lựa chọn cách xử sự phù hợp, kiềm chế minh không thực hiện những hành vi ngăn cấm,

đồng thời khuyến khích họ thực hiện những hành vi tích cực Như vậy, điều chỉnh các quan hệ xã hội bằng pháp luật hay luật tục, thực chất là dùng chúng tác động lên nhận thức của chủ thể làm cho chủ thể tự lựa chọn và thực hiện một hành vi phù hợp với yêu cầu đòi hỏi của nhà nước hay của cộng đồng dân tộc mình

Điều chỉnh các quan hệ xã hội, pháp luật và luật tục ÊĐê đều mang tính quy phạm Chúng đều là những mô hình chuẩn mực cho hành vi con người (dù luật tục chỉ bó hẹp trong phạm vi một số ít người) Xét về bản chất pháp luật

và luật tục có sự thống nhất cơ bản đó là sự thống nhất về mục đích điều chỉnh nhằm bảo vệ và định hướng cho sự phát triển của xã hội, phù hợp với xu thế tất yếu của cuộc sống, hạn chế và loại bỏ khỏi đời sống xã hội những quan hệ xã hội không phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị và lợi ích của công

đồng dân tộc, bảo đảm cho xã hội phát triển trong ổn định và trật tự

Điều chỉnh các quan hệ xã hội, pháp luật và luật tục ÊĐê có sự đồng nhất về tính bắt buộc thực hiện đối với chủ thể bị điều chỉnh, chỉ khác là nếu pháp luật có tính bắt buộc thực hiện đối với toàn xã hội thì luật tục ÊĐê chỉ có giá trị bắt buộc thực hiện đối với các thành viên trong cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê

Pháp luật và luật tục ÊĐê đều thuộc kiến trúc thượng tầng, chịu sự chi phối của cơ sở hạ tầng nhưng có sự tác động trở lại cơ sở hạ tầng Xét ở một góc độ khác, pháp luật và luật tục ÊĐê đều là các hiện tượng xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng do cơ sở hạ tầng quyết định Luật tục ÊĐê phản ánh toàn

cảnh bức tranh xã hội mẫu hệ, tương ứng với nền kinh tế tự cung tự cấp và trình độ sản xuất lạc hậu của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Cũng như vậy tương ứng với mỗi hình thái kinh tế - xã hội trong xã hội có giai cấp là một kiểu pháp luật Là hình thức pháp lý của các quan hệ kinh tế, vì vậy về cơ bản pháp luật quy định vấn đề gì, quy định như thế nào, điều đó trước tiên phụ thuộc vào thực trạng nền kinh tế Khi cơ sở hạ tầng xã hội biến đổi thì luật tục

và pháp luật cũng bị biến đổi

Tuy nhiên, luật tục ÊĐê và pháp luật đều có tính độc lập tương đối và

đều có sự tác động trở lại cơ sở hạ tầng ở những mức độ nhất định Sự tác

động này có thể diễn ra theo hai hướng tích cực hoặc tiêu cực Khi pháp luật

và luật tục phát triển theo đúng quy luật phát triển của đời sống xã hội, phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất, phù hợp với lợi ích của số đông người trong xã hội, nói cách khác khi pháp luật và luật tục phản ánh đúng thực trạng của nền kinh tế xã hội thì chúng có tác động tích cực, chúng củng cố, tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho các quan hệ kinh tế, xã hội tồn tại và phát triển,

đồng thời chúng góp phần loại bỏ những quan hệ kinh tế, xã hội không phù hợp, đi ngược lại lợi ích của giai cấp thống trị và lợi ích chung của cộng đồng Ngược lại, khi pháp luật và luật tục không phù hợp với quy luật vận động phát triển của xã hội, không phản ánh đúng thực trạng nền kinh tế chúng sẽ có tác

động tiêu cực, gây cản trở kìm hãm sự phát triển của các quan hệ kinh tế - xã hội, làm cho đời sống xã hội mất ổn định Thực tiễn đời sống chứng minh sự tác động của pháp luật và luật tục đối với cơ sở hạ tầng là mạnh mẽ và dễ nhận thấy Song sự tác động ở diện rộng của pháp luật đối với cơ sở hạ tầng có vị trí

và tầm quan trọng nổi trội hơn so với luật tục ÊĐê

Pháp luật và luật tục ÊĐê vừa mang tính giai cấp vừa mang tính xã hội Luật tục ÊĐê hình thành vào thời kỳ tiền giai cấp nên ít nhiều mang tính giai cấp Nghiên cứu luật tục ÊĐê ta thấy các tù trưởng nhà giàu được bảo vệ khắt khe hơn thường dân, ông chủ được hưởng chế độ ưu đãi của luật tục hơn nô lệ Tuy nhiên xét về tổng thể tính xã hội trong luật tục ÊĐê vẫn có điểm nổi trội

hơn tính giai cấp Điều này xuất phát từ lối sống cộng đồng mang tính huyết thống cao và với những lợi ích ít đối lập nhau của đồng bào dân tộc thiểu số

ÊĐê Mặt khác, luật tục ÊĐê là công trình luật tục tập thể không mang tính nhà nước, thể hiện ý chí chung của một tập thể người trong một dân tộc thiểu

số có sự phân hóa kinh tế thấp Đối với pháp luật tính giai cấp thể hiện rõ nét hơn bởi nó được hình thành bằng con đường nhà nước Thực tế cho thấy nhà nước bao giờ cũng thuộc về một giai cấp nhất định Thông qua nhà nước, bằng con đường nhà nước, ý chí của giai cấp thống trị được tập trung thành ý chí nhà nước và được nâng lên thành pháp luật

Trong chủ nghĩa xã hội, lợi ích của các giai cấp vẫn chưa đồng nhất, lực lượng chống đối chủ nghĩa xã hội vẫn còn tồn tại Trong điều kiện này pháp luật vẫn được xác định là công cụ hữu hiệu để củng cố và bảo vệ các quyền và lợi ích cơ bản của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Như vậy, xã hội xã hội chủ nghĩa pháp luật vẫn chưa loại bỏ được tính giai cấp

Bên cạnh tính giai cấp pháp luật và luật tục có sự đồng nhất ở tính xã hội Chúng đều phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của xã hội (xã hội trong luật tục ÊĐê là xã hội của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê) như

điều kiện lịch sử, văn hóa, truyền thống, phong tục tập quán, điều kiện tự nhiên…Cả luật tục và pháp luật đều là những công cụ để tổ chức và quản lí đời sống xã hội, điều chỉnh các quan hệ xã hội, giữ gìn ổn định trật tự xã hội, vì lợi ích chung của cộng đồng Pháp luật và luật tục đều là những chuẩn mực chung của xã hội; nó là quá trình chọn lọc, đào thải một cách tự nhiên các cách xử sự trong xã hội để giữ lại những cách xử sự hợp lí nhất phù hợp với số

đông người trong xã hội, phù hợp với lợi ích của toàn thể dân tộc

1.2.2 Sự khác biệt giữa pháp luật và luật tục ÊĐê

Con đường hình thành: Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, pháp luật là sản phẩm của sự phát triển xã hội Xã hội nguyên thủy chưa có nhà nước cũng chưa có pháp luật Để tổ chức và quản lý đời sống xã hội,

người nguyên thủy phải sử dụng các quy phạm đạo đức, phong tục, tập quán

và tín điều tôn giáo Những quy phạm này điều chỉnh rất có hiệu quả các quan

hệ xã hội trong điều kiện một xã hội thuần túy và lợi ích của các thành viên trong xã hội là đồng nhất Khi nền kinh tế có sự phân hóa cao, xuất hiện kẻ giàu người nghèo các quy phạm này dần dần bị vô hiệu hóa Để điều chỉnh các quan hệ xã hội trong điều kiện mới, thông qua nhà nước, một quy tắc xử

sự mới được hình thành đó là pháp luật Như vậy, pháp luật được hình thành từ

ba con đường: Thứ nhất nhà nước thừa nhận những quy tắc xử sự đang tồn tại trong xã hội phù hợp với điều kiện xã hội hiện tại, không mâu thuẫn với lợi ích của giai cấp cầm quyền và dùng quyền lực để bảo đảm cho nó đươcù thực hiện trên thực tế Thứ hai, nhà nước thừa nhận cách giải quyết các vụ việc trên thực tế của các cơ quan nhà nước, dùng làm khuôn mẫu để giải quyết các vụ việc có nội dung tương tự về sau Thứ ba, nhà nước ban hành những văn bản trong đó có chứa đựng những quy phạm pháp luật, đó là những văn bản quy phạm pháp luật Như vậy, pháp luật hình thành là kết quả của hoạt động tự giác và tư duy tích cực của nhà nước - tổ chức đại diện chính thức cho toàn xã hội Khi mới ra đời pháp luật tồn tại chủ yếu dưới dạng không thành văn Cùng với sự phát triển của xã hội, pháp luật ngày càng được hoàn thiện và tồn tại dưới dạng các văn bản quy phạm pháp luật

Luật tục ÊĐê nảy sinh do nhu cầu của đời sống cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê Nó được hình thành bằng con đường tự phát Nó tồn tại không qua một thiết chế xã hội nào nhưng được cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê thừa nhận và thực hiện một cách tự giác Luật tục ÊĐê là kết quả hoạt động nhận thức thực tiễn và sáng tạo tích cực của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê Nó kết tinh trí tuệ tập thể của cả một cộng đồng người, ban

đầu chỉ là những tập quán thông thường sau một thời gian sàng lọc kiểm nghiệm tính hợp lý trong thực tiễn một số tập quán đáp ứng được những nhu cầu cần thiết cho việc bảo vệ lợi ích của một cộng đồng người đã trở thành luật tục

Hình thức thể hiện, như đã phân tích ở trên, luật tục hình thành bằng con đường tự phát, chủ yếu tồn tại dưới dạng không thành văn, được truyền khẩu từ người này sang người khác, từ đời này qua đời khác trong cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê Luật tục ÊĐê còn được gọi là tập quán pháp ca Ngôn ngữ trong luật tục ÊĐê gần gũi với thiên nhiên như cuộc sống của tộc người này, lời văn của luật tục mang đậm chất thi ca có vần điệu du dương, dễ nhớ, dễ hiểu và dễ áp dụng Đồng bào dân tộc thiểu số ÊõĐê từ lứa tuổi nhận thức được việc làm của mình đến những người già trong buôn làng, hầu hết

đều nắm được tinh thần của luật tục, mặc dù luật tục không thể hiện dưới dạng văn bản như pháp luật

Luật tục ÊĐê không thể hiện dưới dạng luật nội dung và luật hình thức Nó bao hàm cả luật nội dung và luật tố tụng, nghĩa là trong luật tục ÊĐê một quy phạm hàm chứa cả phần giả định, quy định, chế tài và trình tự thủ tục

xử lý người có tội Mặt khác, luật tục ÊĐê không phân loại điều chỉnh theo từng lĩnh vực hình sự, dân sự, như pháp luật, mà trong một quy phạm của luật tục có thể áp dụng cho nhiều lĩnh vực đời sống, ví dụ: quy định về hình phạt mất một đền ba có thể áp dụng cho nhiều loại tội trong nhiều lĩnh vực kể cả tội xâm phạm sở hữu tài sản, các tội về hôn nhân gia đình cũng như các loại tội khác

Khác với luật tục, pháp luật được hình thành bằng nhiều con đường khác nhau Nhà nước thừa nhận những tập quán phù hợp với lợi ích giai cấp thống trị, đồng thời ban hành những văn bản quy phạm pháp luật mới để điều chỉnh các quan hệ xã hội mới phát sinh Hình thức pháp luật chủ yếu là thành văn, hay nói cách khác pháp luật tồn tại chủ yếu dưới dạng văn bản quy phạm pháp luật Tồn tại dưới dạng này pháp luật thể hiện một cách tập trung nhất ý chí của nhà nước, đồng thời nó thể hiện tính minh bạch, chính xác của pháp luật trong điều chỉnh các quan hệ xã hội Nói đến pháp luật là nói đến các quy phạm pháp luật Dù tồn tại dưới dạng thành văn hay không thành văn thì pháp luật cũng luôn được thể hiện dưới dạng các quy tắc xử sự - các quy phạm pháp

luật Chỉ trong một số trường hợp nhất định và thật cần thiết mà các quy phạm pháp luật bị lỗi thời hoặc chưa đầy đủ thì các quan điểm, quan niệm, tư tưởng pháp luật mới đóng vai trò bổ sung, thay thế cho các quy phạm pháp luật trong việc điều chỉnh hành vi con người

Như vậy, xét về hình thức thể hiện pháp luật và luật tục ÊĐê có sự khác biệt căn bản Thứ nhất, pháp luật chủ yếu tồn tại dưới dạng thành văn còn luật tục tồn tại chủ yếu dưới dạng không thành văn Thứ hai, yếu tố cơ bản cốt lõi cấu thành nên pháp luật là các quy phạm pháp luật trong khi đó, yếu tố cốt lõi tạo thành luật tục là các tập quán Thứ ba, pháp luật là một hệ thống bao gồm các quy phạm pháp luật có mối liên hệ mật thiết với nhau được sắp xếp một cách lôgc và khoa học Bản thân những quy phạm pháp luật là những thành tố nhỏ nhất cấu thành nên pháp luật cũng luôn xác định về hình thức Quy phạm pháp luật thường chỉ rõ điều kiện hoàn cảnh mà nó tác động tới Khi cần thiết nhà nước còn dự kiến những biện pháp sẽ áp dụng bảo đảm cho quy phạm pháp luật đó dược thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế Tính xác

định về hình thức của pháp luật còn thể hiện ở yêu cầu về kỹ thuật sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt ý chí nhà nước sao cho các quy phạm pháp luật dễ hiểu

và chính xác

Đối với luật tục ÊĐê, tính chính xác về hình thức không được chú trọng bới vì: Thứ nhất, luật tục ÊĐê chỉ là tập hợp một số tập quán pháp của một cộng đồng nhỏ người dân tộc thiểu số ÊĐê Nó không được quan niệm là một hệ thống các quy tắc xử sự mang tính phổ biến Chính vì vậy luật tục ÊĐê chỉ được định nghĩa là: những quy tắc xử sự chứa đựng những tiêu chí về đạo

đức, luân lý, các phong tục tập quán, lễ nghi tôn giáo… Thứ hai, luật tục ÊĐê

là sự chọn lọc tự nhiên từ các phong tục, tập quán lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê, tồn tại trong ý thức của mỗi thành viên trong cộng đồng của tộc người này Nó không có tiêu chuẩn nào để kiểm nghiệm tính xác định về hình thức Thứ ba, các quy phạm luật tục ÊĐê có chỉ ra điều kiện hoàn cảnh

mà nó tác động, xác định chủ thể nằm trong phạm vi tác động của nó, đồng

thời có dự liệu biện pháp chế tài song còn ở mức độ sơ khai chưa đủ tầm cỡ để xác định về hình thức như các quy phạm pháp luật Mặt khác, luật tục ÊĐê không thể hiện kỹ thuật sử dụng ngôn ngữ biểu đạt ý chí của giai cấp thống trị

mà đại diện là nhà nước như pháp luật Nó sử dụng một thứ ngôn ngữ mang tính chất dân gian gần gũi với thiên nhiên

Phạm vi điều chỉnh, về phạm vi điều chỉnh các quan hệ xã hội, pháp luật chỉ điều chỉnh những quan hệ xã hội có tầm quan trọng nhất định của đời sống xã hội, đã tồn tại một cách khách quan, mang tính phổ biến, điển hình trong đời sống xã hội vì thế không thể điều chỉnh được tất cả các quan hệ xã hội, đặc biệt là những quan hệ xã hội mà trong đó hành vi của các chủ thể bị chi phối bởi tình cảm, tín ngưỡng, tôn giáo, truyền thống đặc trưng của từng tộc người cụ thể Mặt khác, pháp luật có tính khái quát cao, không thể dự liệu

được hết tất cả các chi tiết nhỏ của đời sống xã hội để đặt ra phương pháp điều chỉnh cho mọi quan hệ xã hội, đặc biệt là các quan hệ xã hội phát sinh từ đời sống của các thành viên trong cộng đồng người dân tộc thiểu số có nhiều điểm

đặc trưng như dân tộc thiểu số ÊĐê Thực tiễn cho thấy luật tục ÊĐê khắc phục được nhược điểm này của pháp luật Khác với pháp luật, luật tục ÊĐê bao quát hầu hết các quan hệ xã hội phát sinh trong cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê, xử lý kịp thời các hành vi xâm phạm lợi ích của cá nhân và của cộng đồng trong đó có một số hành vi vi phạm pháp luật của nhà nước

Về phạm vi không gian: Pháp luật có hiệu lực trên lãnh thổ quốc gia Trong một số trường hợp nhất định hiệu lực của pháp luật còn có thể vượt ra ngoài lãnh thổ quốc gia Còn luật tục ÊĐê chỉ có giá trị hiệu lực đối với cộng

đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê trên một số vùng lãnh thổ nhất định Nhìn trên phương diện thực tiễn, luật tục ÊĐê chỉ điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong các thành viên của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê Nó không có giá trị bắt buộc đối với các thành viên của các dân tộc khác kể cả khi người đó sống trong vùng lãnh thổ với tộc người này mà không có quan hệ

thân thích với thành viên của cộng đồng Các quy phạm luật tục ÊĐê được người ÊĐê áp dụng độc lập với pháp luật Nói như vậy không có nghĩa là đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê là những thực thể xã hội biệt lập không gắn liền với nhà nước, mà thực tiễn này cho thấy tính cách biệt đặc trưng trong đời sống của tộc người này Nghiên cứu luật tục ÊĐê ta thấy có những điểm phù hợp với pháp luật cần được nhà nước ghi nhận và có những điểm trái với pháp luật cần phải được nhà nước tuyên truyền, vận động loại bỏ trong tương lai

Cách thức cơ chế điều chỉnh: Pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội bằng cách quy định cho chủ thể các quan hệ đó những hành vi cho phép, hành

vi bắt buộc và hành vi ngăn cấm Nói cách khác, pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội bằng cách quy định các quyền và nghĩa vụ cho chủ thể Đồng thời việc điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật luôn luôn gắn với các chế tài cụ thể Các chế tài của pháp luật có thể là chế tài vật chất và có thể là các chế tài phi vật chất nhưng đều mang tính quyền lực nhà nước Nghĩa là các chế tài này được nhà nước bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp cưỡng chế Luật tục ÊĐê cũng điều chỉnh các quan hệ xã hội của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐÊ bằng cách quy định cho các chủ thể những hành vi được phép làm và những hành vi ngăn cấm Đồng thời kèm theo những quy định này là những chế tài cụ thể Tuy nhiên, xét về thực chất luật tục ÊĐÊ điều chỉnh các quan hệ xã hội của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐÊ dựa theo niềm tin từ một lực lượng siêu nhiên trong tín ngưỡng của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê chứ không dựa vào ý chí và lý trí như pháp luật Đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê chấp nhận luật tục tự giác và thực hiện chế tài trong luật tục một cách tự nguyện mà không cần bất cứ một cơ quan hay một tổ chức nào thực hiện cưỡng chế Chế tái trong luật tục ÊĐê chủ yếu là phạt đền bằng hiện vật, đó là loại chế tài vật chất Đặc biệt luật tục ÊĐê rất ít chế tài phi vật chất

Đây là điểm khác biệt dễ nhận thấy của luật tục ÊĐê so với pháp luật

Cơ chế điều chỉnh: Cơ chế điều chỉnh pháp luật và cơ chế điều chỉnh luật tục ÊĐê khác nhau ở các điểm cơ bản sau:

Một là, điều chỉnh pháp luật hầu hết các trường hợp đều phải có quy phạm pháp luật Chỉ có một số ít trường hợp khi chưa có các quy phạm pháp luật, những quan điểm của giai cấp cầm quyền, của nhà nước mới phát huy tác dụng thay thế cho quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội Khi đã xây dựng được quy phạm pháp luật, các quan điểm này hết hiệu lực điều chỉnh Như vậy việc thiết lập khuôn mẫu cho hành vi con người thuộc về nhà nước

Điều chỉnh các quan hệ xã hội trong cộng đồng người ÊĐê bằng luật tục cũng có các quy phạm luật tục, tuy nhiên yếu tố quan trọng hơn đó là các quan niệm, tư tưởng tôn giáo đã ăn sâu vào tiềm thức của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Do vậy, trong điều chỉnh luật tục ÊĐê, điều quan trọng không phải là xây dựng các quy phạm luật tục mà là hình thành cho được các quan niệm, tư tưởng, tín ngưỡng, tôn giáo sao cho dễ hiểu, dễ thuộc, dễ nhớ Khi trong cộng đồng người ÊĐê đã hình thành được các quan niệm, tư tưởng tín ngưỡng… chúng được tuyên truyền thực hiện và và trở thành các tập quán trong cộng đồng Cùng với các tập quán, các quy phạm luật tục được hình thành Chẳng hạn: quan niệm hành vi loạn luân là làm cho Thần Đất (Yang Lăn) nổi giận, gây mất mùa, dịch bệnh cho cộng đồng Khi quan niệm này

được phổ biến rộng rãi trong cộng đồng thì quy tắc hành vi được thiết lập, dần dần trở thành tập quán và được chọn lọc thành luật tục Như vậy, việc thiết lập khuôn mẫu cho hành vi con người không thuộc về nhà nước

Hai là, trong điều chỉnh pháp luật việc cá biệt hóa quy phạm pháp luật thành các quyền và nghĩa vụ cho chủ thể có thể do chủ thể tiến hành hoặc do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành tùy thuộc vào các nội dung của quy phạm pháp luật Khi các sự kiện pháp lý xảy ra, các quy phạm pháp luật

được cá biệt hóa thành quyền và nghĩa vụ cụ thể cho các chủ thể trong các quan hệ pháp luật cụ thể Đây là là những quan hệ xã hội mà sự xuất hiện, thay đổi hay chấm dứt quyền nghĩa vụ, các biện pháp bảo đảm thực hiện của chủ thể bị chi phối bởi ý chí của con người Trong điều chỉnh pháp luật, phần lớn các trường hợp việc cá biệt hóa các quy phạm pháp luật thành những

quyền, nghĩa vụ cụ thể cho các chủ thể đều thực hiện bằng văn bản gọi là văn bản cá biệt

Ngược lại, trong điều chỉnh luật tục ÊĐê, việc cá biệt hóa các quy phạm luật tục thành nghĩa vụ bổn phận cho chủ thể hầu hết do chính chủ thể

tự tiến hành Chỉ một số rất ít trường hợp, hoạt động này do chủ thể khác tiến hành cho chủ thể Ví dụ: Già làng trưởng buôn với dân làng, cha mẹ với con cái Việc cá biệt hóa quy phạm luật tục vào trường hợp cụ thể không cần ghi trong bất cứ văn bản nào Trên cơ sở quan niệm, niềm tin về tín ngưỡng, tôn giáo, người dân tộc ÊĐê ý thức được vị trí của mình trong cộng đồng Khi ở vào hoàn cảnh, điều kiện cụ thể, họ tự xác định cho mình nên làm gì, phải làm gì hay không được làm gì Đây là cơ chế tâm lý phức tạp bởi một mặt chủ thể

sợ bị làng phạt vạ (tức phạt đền bằng hiện vật theo quy định của luật tục); mặt khác chủ thể sợ vi phạm vào niềm tin, tín ngưỡng, tôn giáo của bản thân mình

Ba là, trong điều chỉnh pháp luật sau khi được cá biệt hóa, các chủ thể bằng hành vi của mình tự thực hiện những quyền và nghĩa vụ pháp lý đã được xác định Nếu các chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không nghiêm chỉnh, không đúng các quyền nghĩa vụ pháp lý của mình thì khâu tiếp theo của cơ chế này là truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với họ Nói cách khác khi chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật, nhà nước thông qua các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiền hành các hoạt động nhằm ấn định một biện pháp trách nhiệm pháp lý cụ thể đồi với họ Các biện pháp trách nhiệm pháp lý là những biện pháp tác động bên ngoài, chủ thể có thể phải chịu những hậu quả bất lợi về vật chất, tinh thần, tự do, thậm chí cả tính mạng

Điều chỉnh luật tục ÊĐê, các quy phạm luật tục ÊĐê sau khi đã được cá biệt hóa thành nghĩa vụ, bổn phận, chủ thể bằng hành vi của mình thực hiện một cách tự giác với một niềm tin mãnh liệt Đối với trường hợp chủ thể không thực hiện, hoặc thực hiện không nghiêm chỉnh các nghĩa vụ, bổn phận của mình, chủ thể cũng phải gánh chịu một hậu quả bất lợi Tuy nhiên, đó chỉ

là những hậu quả bất lợi về niềm tin, tinh thần hoặc vật chất (bị làng phạt vạ), tuyệt nhiên không có hậu quả mất tự do và tính mạng

Tóm lại, điều chỉnh luật tục ÊĐê diễn ra theo cơ chế tâm lý bên trong

Sự tác động của chủ thể bên ngoài chỉ mang tính giáo dục chung Nó thể hiện trong hoạt động giáo dục tư tưởng, xây dựng niềm tin, tín ngưỡng, đưa ra những khuôn mẫu, chuẩn mực đánh giá về hành vi của chủ thể

Biện pháp bảo đảm thực hiện: Đây là một trong những điểm khác nhau cơ bản giữa luật tục ÊĐê và pháp luật Pháp luật do nhà nước ban hành nên nó được nhà nước bảo đảm thực hiện Tùy điều kiện hoàn cảnh cụ thể, nhà nước có thể sử dụng một hoặc kết hợp nhiều biện pháp như tuyên truyền giáo dục, hoạt động tổ chức, biện pháp kinh tế và cuối cùng là biện pháp cưỡng chế nhà nước Thông qua bộ máy tuyên truyền của Nhà nước, người dân nắm bắt

được những quy định của pháp luật, nắm bắt được chủ trương của nhà nước, từ

đó họ tự điều chỉnh hành vi của mình theo hướng nhà nước mong muốn Nhà nước cũng trực tiếp tổ chức cho các chủ thể thực hiện pháp luật trong những trường hợp người dân không thể thực hiện được hoặc thực hiện không nghiêm những quy định của pháp luật Bằng biện pháp khuyến khích về vật chất, nhà nước tạo ra cho chủ thể sự quan tâm đến lợi ích vật chất, từ đó phát sinh trong chủ thể ý thức tích cực, tự giác thực hiện những quy định của pháp luật; Nhà nước cũng thường xuyên kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật của các tổ chức cá nhân trong xã hội, nhằm phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật Hậu quả bất lợi mà chủ thể phải gánh chịu do hành

vi vi phạm pháp luật của họ có thể là thiệt hại về vật chất, tinh thần, có khi là cả tính mạng của chủ thể Tuy nhiên đó là những bất lợi mà họ phải gánh chịu ngay trong hiện tại và sự đánh giá phán xét từ phía nhà nước chỉ trong một thời gian nhất định Tất cả những biện pháp nhà nước bảo đảm cho pháp luật

được thực hiện đều chỉ là sự tác động từ bên ngoài đối với chủ thể Để thực hiện sự tác động này nhà nước có một bộ máy chuyên môn với đáy đủ sức mạnh được tổ chức từ trung ương xuống địa phương Một điều cần lưu ý là sự

đảm bảo bằng nhà nước đối với việc thực hiện pháp luật là cơ bản và chủ yếu Bên cạnh các biện pháp nhà nước, pháp luật vẫn có thể được bảo đảm bằng các biện pháp xã hội như sự giáo dục trong gia đình, nhà trường, sự tự nguyện,

tự giác của chính các chủ thể

Đối với luật tục ÊĐê, pháp luật của Nhà nước ta cũng góp một phần quan trọng bảo đảm cho nó được thực hiện khi nó phù hợp với các lợi ích của nhà nước hay lợi ích chung của toàn thể cộng đồng, phù hợp với những truyền thống tốt đẹp của toàn thể dân tộc Việt Nam mà nhà nước thấy cần phải giữ gìn và bảo vệ Tuy nhiên, bảo đảm bằng nhà nước đối với việc thực hiện luật tục ÊĐê không phải là biện pháp cơ bản và chủ yếu Luật tục ÊĐê được bảo

đảm thực hiện cơ bản và chủ yếu là các biện pháp phi nhà nước Trước hết, đó

là biện pháp giáo dục, thuyết phục Khi một thành viên trong cộng đồng người

ÊĐê vi phạm luật tục, bố mẹ anh em, họ hàng người vi phạm luật tục thuyết phục người vi phạm tự nguyện thực hiện hình phạt, hoặc tự nguyện nộp phạt thay người vi phạm Biện pháp giáo dục, thuyết phục đóng vai trò chủ yếu trong luật tục ÊĐêvà là biện pháp có hiệu quả cao nhất trong thực hiện luật tục Trên thực tế, hầu hết các vụ vi phạm luật tục ÊĐê chỉ dừng lại ở biện pháp giáo dục, thuyết phục, bởi ý thức chấp hành hình phạt theo luật tục của người

ÊĐê rất cao Trường hợp một số ít vụ vi phạm luật tục bị trưởng buôn xử lý

mà biện pháp giáo dục thuyết phục không đạt hiệu quả thì bên bị vi phạm có quyền cưỡng chế bên vi phạm dưới áp lực dư luận của cộng đồng, ví dụ: Anh

A trộm của anh B một con bò Trưởng buôn xử lý buộc anh A phải đền cho anh B ba con bò Anh A không tự nguyện thực hiện thì anh B và người nhà anh B đến dắt bò của nhà anh A về nhà mình Anh B được hưởng hai con bò, còn một con nộp cho buôn để giết thịt ăn phạt vạ Dân trong buôn làng ủng hộ anh B Trường hợp không có tài sản để nộp phạt thì người vi phạm luật tục phải đi làm nô lệ cho người bị vi phạm để trừ nợ bằng áp lực của cộng đồng người trong buôn làng Biện pháp nặng nhất là đuổi người vi phạm ra khỏi làng Không cho người vi phạm sinh hoạt chung với cộng đồng

1.3 Sự tác động qua lại giữa pháp luật với luật tục ÊĐê 1.3.1 Sự tác động của luật tục ÊĐê đến pháp luật

Tác động của luật tục ÊĐê đến việc hình thành các quy định của pháp luật

Mặc dù không phổ biến nhưng luật tục ÊĐê đã có tác động dẫn đến việc hình thành các quy định trong pháp luật Trong thời gian gần đây, một số tập quán tốt đẹp lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê đã được pháp luật Nhà nước ta ghi nhận và thể chế hóa thành những quy phạm pháp luật, chẳng hạn như các quy định về bảo vệ rừng, bảo vệ cây trồng, vật nuôi trong gia

đình; đặc biệt là các quy định về bảo vệ tính mạng, sức khỏe con người như tội giết người, tội hiếp dâm, tội cố ý gây thương tích, tội ngược đãi ông bà cha

mẹ, người trực tiếp nuôi dưỡng mình Như vậy luật tục ÊĐê có lúc, có khi là môi trường cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của pháp luật, là chất liệu tạo nên pháp luật Có luật tục ÊĐê pháp luật trở nên phong phú hơn, hoàn thiện hơn Luật tục ÊĐê hình thành trong cuộc sống hàng ngày của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê, trên cơ sở sự thừa nhận của cộng đồng Khi người

ÊĐê thừa nhận một phong tục, tập quán nào đó, họ thực hiện nó một cách tự giác bằng niềm tin trong nội tâm của họ Những phong tục, tập quán này trở thành thói quen trong ứng xử hàng ngày của người dân tộc thiểu số ÊĐê Khi

có một cá nhân trong cộng đồng người ÊĐê không tự giác thực hiện luật tục thì lập tức bị cộng đồng người trong buôn làng lên án Già làng, trưởng buôn

là người đại diện cho dân làng phán xử người vi phạm luật tục bằng hình thức phạt đền Bởi vậy hiệu quả điều chỉnh bằng luật tục ÊĐê đối với người dân tộc thiểu số ÊĐê bao giờ cũng cao hơn pháp luật Chính vì vậy khi các quy phạm pháp luật điều chỉnh các vấn đề liên quan đến đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê

được xây dựng phù hợp với luật tục ÊĐê thì nó không những được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp nhà nước mà nó còn được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp khác của cộng đồng người dân tộc thiểu số ÊĐê Ngược lại, trong điều chỉnh các quan hệ xã hội liên quan đến đời sống của người dân

tộc thiểu số ÊĐê, pháp luật không được xây dựng trên cơ sở luật tục, không phù hợp với luật tục thì pháp luật sẽ rất khó đi vào đời sống của tộc người này Dẫn

đến tình trạng người dân tộc thiểu số ÊĐê từ chối thực hiện pháp luật, thậm chí là tìm cách chống đối pháp luật, gây nên những cuộc bạo loạn, làm mất trật tự an ninh trong xã hội Trong trường hợp này nhà nước sẽ phải dùng biện pháp cưỡng chế để bảo đảm cho pháp luật được thực hiện Tuy nhiên, hiệu quả đạt

được từ việc sử dụng biện pháp này là không cao có khi còn phản tác dụng

Sự tác động của luật tục ÊĐê đến việc hình thành các quy định của pháp luật phụ thuộc vào sự nhận thức của các nhà làm luật về vai trò của pháp luật cũng như vai trò của luật tục ÊĐê Khi nhà làm luật nhận thức được hạn chế vốn có của pháp luật, đồng thời nhận thức đúng vai trò của luật tục ÊĐê trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong cộng đồng người ÊĐê thì luật tục ÊĐê có thể tác động mạnh mẽ đến pháp luật Ngược lại khi các nhà làm luật không đánh giá đúng vai trò của luật tục ÊĐê, coi luật tục ÊĐê là

ý chí của một số ít người trong xã hội không đáng được ghi nhận thì sự tác

động của luật tục ÊĐê đối với pháp luật trở nên hạn chế

Sự tác động của luật tục ÊĐê đến việc hình thành các quy định của pháp luật thể hiện ở chỗ nhà làm luật thừa nhận một số phong tục, tập quán tiến bộ của người ÊĐê cụ thể hóa thành các quy định của pháp luật, hoặc thừa nhận cách giải quyết các vụ việc cụ thể trên thực tế của người trưởng buôn, tạo thành các tiền lệ khác để áp dụng giải quyết các vụ việc tương tự về sau, phát sinh trong buôn làng người dân tộc thiểu số ÊĐê

Luật tục ÊĐê mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc ÊĐê Nó trở thành phong tục tập quán lâu đời, điều chỉnh mọi hành vi của người ÊĐê và trở thành thói quen trong hành vi ứng xử của các thành viên trong tộc người này không dễ gì thay đổi được Điều chỉnh hành vi con người bằng pháp luật, nhà nước không mong muốn gì hơn khi hành vi ấy trở thành thói quen trong giao tiếp, ứng xử hàng ngày của chủ thể Chính vì vậy, pháp luật, công cụ để

tổ chức và quản lý xã hội phải được xây dựng trên cơ sở truyền thống của các

dân tộc, trong đó có truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê Khi pháp luật phù hợp với truyền thống của các dân tộc nói chung và truyền thống của người ÊĐê nói riêng, chẳng những nó được thực hiện nghiêm chỉnh trong cuộc sống mà nó còn góp phần to lớn trong việc giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc Vì vậy mà hiệu quả điều chỉnh bằng pháp luật đạt được sẽ lớn hơn

Luật tục ÊĐê tác động đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể Cùng với việc ảnh hưởng đến sự hình thành các quy phạm pháp luật, luật tục ÊĐê còn ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể Sự tác động này phụ thuộc vào hai yếu tố: Sự phù hợp của pháp luật với luật tục ÊĐê Như đã phân tích ở phần trên, khi pháp luật được xây dựng phù hợp với các truyền thống, phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê, thông thường nó sẽ được thực hiện một cách nghiêm chỉnh, bởi lẽ hành vi thực hiện pháp luật hoàn toàn phù hợp với các yêu cầu đòi hỏi của luật tục Ngược lại nếu pháp luật trái với luật tục, nó sẽ khó có thể đi vào đời sống của tộc người này hay nói cách khác nó không thể được thực hiện một cách nghiêm chỉnh trong cuộc sống của người

ÊĐê Đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê từ bao đời nay chỉ có thói quen ứng xử theo luật tục Trong buôn làng xa xôi hẻo lánh, các biện pháp phạt đền bằng vật chất,

sự tẩy chay của dân làng và bắt làm nô lệ để trả nợ khi vi phạm luật tục có tác

động mạnh mẽ hơn cả các biện pháp cưỡng chế nhà nước

Người ÊĐê khi bắt đầu biết theo mẹ lên nương, biết theo cha lên rẫy là

đã biết những điều cấm của luật tục Người phụ nữ ÊĐê dạy luật tục cho con trong từng lời ru, lời kể, khiến cho luật tục thấm sâu vào máu thịt con cái họ khi còn ở độ tuổi vị thành niên, tạo thành một lối mòn, một khuôn mẫu ứng xử trong cuộc sống hàng ngày của họ Vì vậy, những quy định tiến bộ của luật tục ÊĐê hiện đang song hành với pháp luật Nhà nước ta đều được người ÊĐê thực thi nghiêm túc Thông thường những người có ý thức chấp hành luật tục cũng là những người chấp hành tốt pháp luật nhà nước Điều này rất dễ lý giải, bởi thực hiện pháp luật hay thực hiện luật tục đều phụ thuộc vào ý thức của con người Những người có ý thức tuân thủ các phong tục tập quán của dân tộc mình thì