Giáo trình Công nghệ sinh học

Dù cho người ta đã từng sử dụng vi sinh vật trong nghễ nấu rượu, làm giấm, nhưng vì chúng là những sinh vật quá nhỏ, mát thường không thấy được, nên một thời gian dài hầu như không ai đ

BỘ SÁCH

10 VẠN CÂU HỎI VÌ SAO ?

C Ô N G NGHỆ SINH H Ọ C

Biên dịch : N guyễn Văn Thi

Hiệu đính : N guyến Lân D ũng

LỜI NÓI ĐẦU

Cuộc sống quanh ta có bao nhiêu diều bí ẩn mà chúng ta, nhăt là các em nhỏ, càn biết Có biết bao loại câu hỏi dặt ra hàng ngày, hàng giờ cần giải đáp Một nhà văn phương Tây dã thử phàn loại và đã rút ra một nhận xét thú vị là : cứ năm ngàn (5.000) càu hòi ở đâu?, thì có bảy ngàn í7.000) câu hỏi như thể nào? trong khi dó lại có tới mười vạn (100.000) câu hỏi vì sao ?

Điêu này chứng tỏ con Người luôn luôn muốn tìm hiểu, lý giải bản chát của sự vật.

Để dáp ứng dược cho muôn một yêu cầu dó, từ dâu những năm 60, Nhà xuất bàn KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT (khi đó còn mang tên Nhà xuất bản KHOA HỌC)

dã xuất bản bộ sách 10 vạn câu hỏi tại sao với hơn 10 tập thuộc các lỉnh vực Toán, Vật lý, Hóa, Động vật, Sinh lv vệ sinh, Nông nghiệp, Chăn nuôi Bộ sách dó dã dược dông dào bạn đọc ham thích khoa học hoan nghểnh và góp ý kiến, khuyến khích chúng tôi tiếp tục triển khai dè tài này.

Ngày nay, với sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học

kỹ thuật, cùng với sự giao lưu thông tin ngày càng phát triển, Nhà xuất bản KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT tồ chức biên soạn và xuất bản bộ sách 10 VẠN CẨU HỎI v ì SAO? dựa trên các nguồn tư liệu của nhiều nước trên thê giói

dề cập tới nhiều lỉnh vực khoa học kỹ thuật khác nhau Chúng tôi rát mong có dược sự hưởng ứng và tham gia

của các nhà khoa học trong mọi lính vực vào việc biên soạn và xu át bản bộ sách này d ề nó thêm phong phú, chuẩn xác và hữu ích hon nữa.

Nguyện vọng chăn thành và tha thiết của những người lam sách là mong muốn có dược nhiều cuốn sách tốt giúp vào việc nâng cao sự hiểu biết của thế hệ trẻ, những người chủ của đát nước khi bước sang thế kỷ 21.

Mặc dừ đã có nhiều cố gắng trong việc chuẩn bị nội dung cũng như trong việc trinh bày, bộ sách này vẫn không khỏi còn mắc phải các thiếu sót về m ặt này hay

m ặt khác Chúng tôi chân thành mong nhận được các ý kiến phê binh, xây dựng cho bộ sách này ngày một hoàn hảo, dáp ứng dược yêu càu của dông dảo bạn dọc.

Mọi ý kiến phê bình, xây dựng xin gửi vè :

Nhà xuất bản KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT

70 Tràn Hưng Đạo Hà Nội

Chúng tôi xin cảm ơn.

Nhà xuãt bản KHOA HỌC VÀ K Ỷ THUẬT

MỤC LỤC

Trang

• Thế giới vi sinh vật đã được phát hiện ra

• Vì sao no'i vi sinh vật là một "đại gia

• Virut là sinh vật nhỏ nhất chăng ? 18

• Vi sinh vật co' những đặc điểm gì ? 20

• Không có oxi, vi sinh vật co' thể sống được

• Vì sao co' một số vi sinh vật nhận biết

• Vì sao co' một số vi khuẩn không sợ

• Đại bản doanh của vi sinh vật đóng ở đâu ? 32

• Trong cơ thể người cũng có vi sinh vật

• Vì sao sữa chua lại co' ích cho sức khỏe ? 38

• Làm đậu phụ với chất ngưng kết như thế

• Vì sao quần áo hay bị mốc loang lổ ? 41

• Vi sinh vật đất đã tạo ra phân bo'n như

• Vì sao nấm tầm vôi lại trị được sâu róm

• Những vi sinh vật nào là chủ lực quân

• VI sao nói công nghệ lên men là mũi

• Vi sinh vật sản xuất lizin như thế nào ? 58

• Protein vi sinh vật được sản xuất ra bằng

• Vi khuẩn tìm khoáng và khai thác khoáng

• Vi sao vi khuẩn cũng co' thể luyện kim ? 65

• Khí sinh học được hình thành như thế

• V sao nđi vi sinh vật là những "công

• Penixilin đã được sản xuất như thế nào ? 75

• Vì sao có thể sản xuất được đông dược

• Vì sao ngành ãn uống hiện đại không

tách khỏi những quá trinh lên men nhờ

vi sinh vật ?

• Vì sao nấm men được người Trung Quốc

gọi là "mẹ men" (diếu mẫu) ? '

• Vì sao nói thế kỷ 21 là thời đại của

• Loại tế bào nào gọi là thể nguyên sinh ? 85

• Vì sao một tê' bào lại biến được thành

• Vì sao từ một loại tế bào lại biến được

• Vì sao Tôn Ngộ Không nhổ một sợi lông

thổi phù một cái lại biến thành cả một

bấy khỉ ?

• Vì sao gọi là "công nghệ tế bào" ? 96

• Vì sao công nghệ tế bào lại gán bó keo

• Vì sao nuôi cấy nhị hoa lại co' thể nâng

cao hiệu quả công tác giống cây trồng ? 190

• Vi sao hoa thủy tiên ở đây lại đẹp đến

• Vì sao phải nuôi cấy tế bào trần ? 195

• Vỉ sao rể cây cà chua lại mọc ra củ

• Vì sao không có hạt giống vẫn sản xuất

• Ai là cha đẻ của công nghệ "nuôi cấy mô

• Vì sao tế bào "Hela" lại rải khắp toàn cầu ?

• Vì sao da tách khỏi cơ thể vẫn lớn lên ? 115

• Vì sao giữa các tế bào với nhau cũng cđ

• Vì sao một trứng thụ tinh lại có thể sinh

• Trẻ sơ sinh trong ống nghiệm đã được

• Vì sao cẩn nuôi cấy tế bào cố định ? 123

• Vì sao công nghệ tể bào lại có thể xử lý

• Vì sao công nghệ tế bào lại gán bó với

• 'Vi sao lúa lại sinh ra peptit kháng khuẩn ? 129

• VI sao nói G.J Mendel là tổ sư của di

• v ì sao gen lại xảv ra đột biến ? 1 '19

• Vì sao nói protein và axit nucleic là cơ

• Vỉ sao biết ADN là vật chất di truyển ? 144

• Vì sao ADN lại là vật chất di truyên cỏa

• Vì sao công nghệ gen lại xuất hiện vào

• Vì sao phải lai tế bào ung thư ? 1*14

• Chọn tế bào lai ung thư ra sao ? 1 ^

• Vi sao phải sản xuất kháng thể đơn clon ? 1 "

• Vì sao lại toàn là cá trám cỏ cái ? ỉ69

• Vì sao những con vật này vừa giống cừu

179

vừa giống dê ?

• Vì sao cần nghiên cứu việc cấy gen động

• Vì sao công nghệ gen ra đời lại gây

• Thí nghiệm công nghệ gen cần có các

• Cái gì gọi là vi khuẩn công nghệ gen ? 185

• Vì sao phải xây dựng kho lưu trữ gen ? 189

• Vì sao công nghệ gen gán bó với enzim? 192

• Vì sao plasmit có thể vận chuyển gen ? 194

• Vì sao thực vật cũng bị "ung thư" ? 198

• Vì sao vi khuẩn E.coli lại trở thành "siêu sao"? 199

• Vi sao vi khuẩn E.coli có thể sản xuất

• Vi khuẩn công nghệ tạo inteferon là gì ? 203

• Vi khuẩn công nghệ tạo kích tố sinh

• Vi khuẩn công nghệ tạo vacxin viêm gan

• "Chuột siêu cấp" xuất hiện như thế nào ? 210

• Vì sao lại cần làm cho lúa cũng có

th ể cố định nitơ ?

• Vì sao phải vẽ bản đồ bộ gen của người ?

• Vì sao ung thư lại co' quan hệ với gen ?

• Vì sao phải nghiên cứu bệnh di truyền

của người ?

• Vỉ sao rất kho' phát hiện gen gây bệnh ?

• Vì sao điều trị gen lại có thể chữa được

tận gốc bệnh di truyền ?

• Vì sao máu nhóm o co' thể truyền cho

bệnh nhân thuộc tất cả các nhóm máu

khác ?

• Vì sao hành vi của sinh vật co' thể di

truyền được ?

• Vì sao gà mái lại biến thành gà trống ?

• Vì sao nói sinh con trai hoặc con gái là

do người cha quyết định ?

• Vì sao khi mang thai không được uống rượu

219221

223

225

227 229

231

232

234 236 239

241 244

212

• vì sao có nhiễu loại enzim đến thế ? 246

• Vi sao trong coenzim có Vitamin ? 249

• Vì sao phải tinh chế enzim ? 251

• Vì sao phải cố định đối với enzim ? 254

• Vi sao phải khai phá việc ứng dụng nồi

• Vì sao hô hấp cũng cần đến enzim ? 265

• Vì sao sự sinh trưởng của sinh vật phải

• Vì sao enzim có thể giúp các bác sĩ chẩn

• Vì sao có thể chữa bệnh bằng enzim ? 272

• VI sao công nghiệp da và dệt cần dùng

Thế ỊỊÌỚỈ vi sinh vật đ ã đ ư ợ c phát hiện ra sao ‘ỉ

Vi sinh vật là sinh vật xuất hiện sớm nhất trên trái đất Vào khoảng 3,2 tỷ nám về trước, chúng đã sông âm thấm trên hành tinh của chúng ta Vậy mà chúng lại

là những sinh vật được phát hiện chậm nhất Dù cho

người ta đã từng sử dụng vi sinh vật trong nghễ nấu rượu, làm giấm, nhưng vì chúng

là những sinh vật quá nhỏ, mát thường không thấy được, nên một thời gian dài hầu như không ai để ý đến chúng.

Mãi cho đến cách đây hơn 300 nãm, sau khi kính hiển vi ra đời; ! tình hình mới có những thay đổi về cơ bản Nhà khoa học đầu tiên phát hiện vi sinh vật bằng kính hiển vi là Antony van Leeuwenhoek, một người Hà Lan Năm 1648, Leeuwenhoek

16 tuổi, anh thôi học để đi làm cho một cửa hàng tạp hóa nhỏ trong 6 năm, sau đó ìàm nghề gác cổng ở tòa

S'í-“

Leeuwenhoek và

chiếc kính hiển vi cùa ốnc

(1) Kính hiển vi đầu tiển là do hai ngưài thợ làm kính mắt người Hà Lan Zacharias và Hang Janisen sáng chế năm 1590 (ND)

thị -chính Ông dùng thời gian nhàn rỗi để mài các thấu kinh Leeuwenhoek đặt các thấu kính được mài cẩn thận, sáng trong, kích thước khác nhau, cố định trên một giá kim loại, ở giữa có vít điều chỉnh khoảng cách, tạo ra một kính hiển vi, phóng to được gấp 200 lần Lúc bầy giờ, chiếc kính hiển vi này được coi là tính xảo nhất, tốt nhất thê' giới.

Vào năm 1683, Leeuwenhoek đã dùng kính hiển vi của minh để quan sát nước mưa, nước giếng, nước bẩn

và nước chứa hạt tiêu, ông còn quan sát cả bựa răng của mình Ông thật không còn tin vào mắt mình nữa, trong một giọt nước bẩn và một đầu tăm xỉa răng, cả một thế giới mới kỳ lạ hiện ra, tựa hồ như trong một vườn bách thú, với những con vật nhỏ, muôn hình vạn dạng Có con như một chấm tròn, có con như đường gãy khúc, có con dạng hình que, có con mình mọc lông, có con như nòng nọc với cái đuôi dài Chúng tung tăng bơi lội như cá Hôm đó Leeuwenhoek rất xúc động, ông xem mãi không chán Không những thế, ông còn vẽ lại những cái đã quan sát thấy.

Những kết quả quan sát của Leeuwenhoek được gửi

vê Học hội Hoàng gia Anh Học hội này lúc đó là một cơ quan đấy quyền uy về học thuật trong giới khoa học châu Âu, trong đó có các Huân tước cao quý, học vấn uyên thâm Các báo cáo của Leeuwenhoek lúc đẩu làm cho họ nghỉ ngờ, tiếp đến là kinh ngạc và sau cùng đã hoàn toàn tín phục.

Thế giới của những sinh vật nhỏ bé khồng thể tưởng tượng ấy, được Leeuwenhoek mô tả lập tức đã gây rung

động toàn thế giới Đây đúng là một sự kiện lớn trọng lịch sử sinh học, vì những sinh vật nhỏ bé này chính là những vi khuẩn, gắn bo' với cuộc sống của loài người hàng triệu năm nay Vậy mà, ngày đo' Leeuvvenhoek vẫn chưa thấy hết ý nghĩa quan trọng vể phát hiện của minh, ông chỉ thân mật gọi chúng là các động vật nhỏ.

Một trăm nàm sau, Louis Pasteur một nhà sinh vật học người Pháp mới hoàn toàn vén tấm màn bí ẩn về vi khuẩn Ông đã dùng kính hiển vi quan sát và thí nghiệm hàng trăm lẩn, phát hiện thấy vi khuẩn có quan hệ gán

bố chặt chẽ với sức khỏe và cuộc sống hàng ngày của con người.

Song song với sự phát triển của khoa học, độ phóng đại của kính hiển vi ngày càng lớn Kính hiển vi quang học đã có thể phóng đại gấp trên 2000 lần Kính hiển vi điện tử hiện đại, kính hiển vi proton có độ pho'ng đại từ

1 vạn đến 10 vạn hoặc mấy chục vạn lần ^ Thế giới vi sinh vật đông đảo cuối cùng đã lộ rõ dưới mắt các nhà quan sát.

• l ĩ sao nói vi sinh vật là một "đại gia tộc" đông đàn con cháu ?

Vào khoảng 3,5 tỷ năm vể trước, vi sinh vật đã lặng

lẽ xuất hiện trên trái đất Điều này được biết sau khi

(2) Ngày nay độ phóng đại cùa kính hiền vi đã đạt trên 1 triệu lần.(ND)

phát hiện ra những trực khuẩn hóa thạch ở Nam Phi Lúc đó, trái đất chỉ toàn là vi khuẩn, dần dà về sau thực vật, động vật mới lẩn lượt xuất hiện.

Vi sinh vật là một đại gia tộc đã có lịch sử hàng tỷ năm Đến nay gia đình chúng vẫn đông đàn con cháu Các loài vi sinh vật rất nhiều, Người ta đã phát hiện trong thiên nhiên co' tới trên 100.000 loài Nếu tính số cá thể không phân biệt giống loài, thì không sao tính nổi Hỉnh dạng của chúng cũng muôn hình vạn dạng và co' những đặc tính khác nhau.

Các thành viên chủ yếu của gia tộc nàv là vi khuẩn,

xạ k h u ẩn nấm và virut, ngoài ra còn một

số d ạ n g tr u n g gian giữa chúng.

Vi khuẩn là loại quen biết trong xã hội loài người, thành viên trong gia đình chúng rất đông, nhiều loại bệnh nguy hiểm đối với con người do ch ú n g gây ra : bệnh viêm não, bệnh lao, dịch tả, uốn ván v.v Nhưng cũng có nhiều vi khuẩn lại là bạn tốt của loài người, như các vi khuẩn dùng làm vacxin, vi khuẩn dùng làm phân bo'n, vi khuẩn phân giải chất hữu cơ, vi khuẩn làm sạch môi trường v.v

Vi sinh vậ t ìà m ột "Đại 'g ia tộc"

đông đàn con cháu.

Nếu bạn bốc một nám đất đưa lên mủi ngửi, bạn sẽ cảm thấy có một mùi tanh đặc biệt Mùi này được tạo ra bởi một loài vi khuẩn bậc cao, người ta gọi chúng là xạ khuần Xạ khuẩn là nhửng mạng sợi chằng chịt, chủ yếu

sống ở vùng đất hơi kiêm Phấn lớn xạ khuấn là có ích.

Những chất kháng sinh hiện co' mặt trên thế giới co' tới 2/3 là do xạ khuẩn sinh ra, chảng hạn như cloram-

p h en icol, c lo te tr a x ic lin , te tr a x ic lin , strep to m ix in , kasugamixin v.v Ngoài ra, một số xạ khuẩn còn tạo ra những kháng sinh chống bệnh ung thư, hiện đang được

áp dụng trong điều trị lâm sàng.

Trong họ hàng vi sinh vật có hơn 5 vạn loài vi nấm Loại vi nấm phục vụ nhân loại sớm nhất chính là thuộc nho'm này Co' loại dùng để làm đậu phụ nhự (.chao), có loại dùng để sản xuất thuốc kháng sinh

■ penixilin > Nhưng cũng có một sô bệnh nấm khó chữa cũng là do chúng gây ra Men rượu là một thành viên nổi đình đám nhất, chúng phục vụ rất đác lực trong công việc làm nở bột mì, làm rượu, bia Hiện đã thấy cố hàng mấy trăm loài nấm men, giúp ta làm ra nhiều sản phấm có giá trị Nấm đảm (nấm mũ) là "ông lớn" trong thế giới vi sinh vật Kích thước của chúng đúng là không hợp với tên vi sinh vật Người Tiệp đã phát hiện có giống nấm mũ đường kính dài hơn 4m, nặng khoảng 100 kg (!) Chúng ta vẫn thích ăn nấm hương, nấm mỡ , chúng

thuộc vê loại nấm mũ này.

Loại nhỏ nhất trong thế giới vi sinh vật là virut So với vi khuẩn nhỏ nhất, chúng cũng chỉ bằng 1/100 hoặc còn nhỏ hơn nữa Cấu tạo của virut rất đơn giản, không

có khả năng sống độc lập, chúng phải chui vào trong tế bào của các sinh vật khác mới sống nổi Tuyệt đại bộ phận virut đểu gây hại Chúng gây ra nhiều loại bệnh, thậm chí có thể gây chết người.

Các loài tảo và amip được xếp vào thực vật và động vật bậc thấp Nhưng đôi khi người ta cũng xếp chúng vào họ hàng vi sinh vật, vì cách nuôi cấy và sử dụng chúng cũng tương tự như đối với vi sinh vật.

Chúng tôi đã giới thiệu xong các thành viên chính trong gia tộc vi sinh vật Chác bạn đã thấy rõ đúng là một "Đại gia tộc" đông đàn con cháu phải không ?

• Virut là sinh vật nhỏ nhất chăng ?

Cuối thập kỷ 60, giới học thuật còn cho rằng : virut

là sinh vật nhỏ nhất Virut được một nhà khoa học trẻ người Nga là Ivannopxki phát hiện ra vào năm 1892 khi ông nghiên cứu về bệnh khảm ở cây thuốc lá Vỉrut quả thực rất nhỏ, chỉ có thê’ nhìn thấy chúng dưới kính hiển

vi điện tử có độ phóng đại từ mấy vạn đến mấy chục vạn lần.

Cấu tạo của virut rất đơn giản Cả cơ thể chưa phải

là một tế bào hoàn chinh Đa số virut, ngoài một "lõi" được cấu tạo bởi một axit nucleic ra, chỉ có một lớp vỏ protein, Virut không thể sống đơn độc, nhưng khi chúng

đã lọt được vào một tế bào nào đó, chúng lại tỏ ra rất năng động Chúng vốn là loài "ăn sẵn".

Noi nào co' sinh vật, nơi đó hầu như đều có vết tích của virut Chủng loại virut rất nhiều Một loài virut nào đo' chỉ co' thể

ký sinh và tổn tại trong một loại tế bào tương ứng nhất định

V irut viêm não chỉ sống được trong tê' bào thần kinh não Virut bệnh cúm chỉ tốn tại trong tê' bào niêm mạc đường hô hấp.

Virut tuy rất nhỏ, nhưng cũng có hình dạng nhất định Co' con giống như một chiếc que, có con lại là một khối đa diện, có con giống nòng nọc Đa số virut đéu gây tai họa cho con người và động, thực vật Nhưng cũng có một số ít virut không gây bệnh Người ta gọi chúng là virut mồ côi.

Cho đến nay chúng ta vẫn chưa nuôi cấy được virut trong môi trường dinh dưỡng như khi nuôi cấy vi khuẩn Khi ta chiết xuất được virut ra khỏi tế bào, chúng không còn biểu hiện sự sống nữa Nhưng khi trả lại chúng vào trong tế bào, đậc trưng sống lại hoàn toàn được thể hiện

ra rất rõ rệt Chúng tựa hố như nằm giữa ranh giới của thế giới sinh vật và thê' giới vô sinh.

Tuy nhiên, nảm 1971, sau khi giải đáp được nguyên nhân đối với bệnh củ khoai tây hình thoi, khái niệm Ivannopxki phát hiện virut

trên cây thuốc lá

"virut là sinh vật nhỏ nhất" mới bị bác bỏ Mầm gây bệnh ở củ khoai tây và gây bệnh lùn ở thực vật là một loài sinh vật còn nhỏ hơn, cấu tạo đơn giản hơn cả virut

So với virut nhỏ nhất đã biết, chúng còn nhỏ hơn 80 lần Người ta gọi chúng là virion, cơ thể chúng đến thành phần sống quan trọng nhất là protein cũng không co', chúng chỉ được tạo thành bởi một axit nucleic gốm không quá 150 nucleotit Phân tử lượng của cả cơ thể chỉ tương đương với một phân tử lớn chất hữu cơ vô sinh Có thể coi virion là loài sinh vật nhỏ nhất mà loài người đã phát hiện thấy.

• Vi sinh vật có những đặc điểm gì ?

No'i gì thì nói, đặc điểm lớn nhất của vi sinh vật là rất nhỏ Chính vì rất nhỏ, nên trong cái gia đình đông đúc của chúng, nhiều đặc tính sinh lý của chúng bị bao trùm bởi một bức màn bí ấn.

Vi sinh vật có những đặc điểm gì ư ? Trước hết, sức sinh sản của chúng thật khủng khiếp Đây là điêu đáng nêu lên hàng đẩu Chỉ cần có điểu kiện phù hợp, sau 20 phút chúng đã cho ra đời một thế hệ mới Với một thời gian ngán ngủi, đã co' thể co' "ngũ lục đại đổng đường" rồi Nếu không có sinh, lão, bệnh, tử, và các điều kiện tự nhiên hạn chế khác, chưa đầy 2 ngày, con cháu chúng tụ hội lại, đủ lớn bằng cả trái đất của chúng ta Trong một thời gian ngán như vậy mà chúng đã sản sinh

ra số cá thể nhiều đến thế, thật không thể có sinh vật

nào sánh nổi Người ta lợi dụng đặc điểm nàv dê’ nuôi cấy nhân tạo Như vậy sẽ tạo ra nhiều sản phẩm có ích cho loài người như rượu, mì chính, các loại nước chấm, các loại nấm men và thuốc kháng sinh Theo thống kê vi khuẩn tạo mì chính, trong 50 giờ, khối lượng cơ thể của chúng đã tảng lên gấp trên 3 tỷ lần ( ọ

Đặc điểm tiếp theo là khả nãng thích ứng của vi sinh vật mà không sinh vật nào bì được Nếu chất dinh dưỡng vi sinh vật hấp thụ được, thay đổi một chút, chúng sẽ lập tức biến đổi theo ngay trong 1/1000 giây.

Một loài khuẩn

quang hợp, dưới ánh nắng, chúng

có th ể sống không cần oxi

N hưng khi đật chúng vào trong bóng tối, chúng lại dựa vào oxi

để sống Nếu lại

Vi sinh vật dẻ rất nhanh chi’ cần 2 ngày đưa chúng ra

là có khối lượng bằng cả quả địa cẩu ngoài sáng lập

tức chúng quang hợp ngay và sống trong trạng thái không cđ oxi Nhiểu loài vi sinh vật khác khi gặp môi trường xấu, chúng sẽ ngừng sinh trưởng, cơ thể sản ra một loại tế bào đặc biệt để "nghỉ” qua giai đoạn khó khăn đo' Người ta gọi các tế bào nghỉ này là các bào tử Khi điều kiện bên

ngoài thav đổi thuận lợi, bào tử se lại nảv mẩm trưởng thành lên thành một cơ thể mới.

Vi sinh vật còn một đậc điểm kỳ diệu nữa là dễ biến đổi Chúng biến đổi theo hoàn cảnh tự nhiên, khiến cho mình co' thể sống yên ổn trong khi các sinh vạt khác không thể tổn tại trong môi trường đo' nữa Có lẽ bạn sẽ không tin có một số vi sin h vật lại sống nhởn nhơ trong nước nóng 90°c Một số vi sinh vật khác lại sống thoải mái trong dung dịch axit loãng Vì vậy, vi sinh vật phân bố rất rộng, chúng có mật ở rất nhiều vùng đất, vùng trời và vùng biển Ảnh hưởng của môi trường thay đổi, thế hệ sau của vi sinh vật lập tức thay đổi và có thể di truyền lại cho đời sau Hiện tượng này, sinh học gọi là biến dị Vi khuẩn sau khi biến dị được gọi là biến chủng Người ta thường bát vi sinh vật biến

dị để chọn ra những biến chủng có ích Thí dụ, lúc đấu

sản xuất penixilin, nấm Penicillium chỉ sản xuất được co'

mấy đơn vị penixilin trong 1 ml, sản lượng rất thấp Sau nhiều lẩn biến dị, biến chủng ngày nay đã có thể sản xuất penixilin mấy vạn đơn vị/ml Nhờ đó đã nâng cao năng suất sản xuất penixilin lên rất cao.

Vi sinh vật tuy nhỏ và đơn giản, nhưng chúng có đặc trưng sống rẫt cao Cũng như mọi sinh vật khác vL sinh vật vẫn có mọi sự thích ứng trong cuộc sống, vẫn

có mọi hoạt động sống rất phong phú.

Vi sinh vật ấn ỊỊÌ ?

Vi sinh vật cũng giống mọi sinh vật khác, muốn sống đễu phải ãn để không ngừng bổ sung chất dinh dưỡng cho mình.

Trong thực đơn của vi sinh vật các hợp chất cacbon

là khẩu phần ãn chủ yếu (nói chung người ta gọi các hợp chất cacbon mà vi sinh vật án là nguỗn cacbon) vì 'tròng thành phần cơ thể chúng, nguyên tố cacbon chiếm

tỷ lệ chủ yếu.

Các vì sinh vật khác nhau có yêu cầu rất khác nhau đối với các hợp chất cacbon Có vi sinh vật giống như động vật chúng ăn các thức án thực vật có sẵn Đó lã những vi sinh vật dị dưỡng Khẩu vị của các vi sinh vật

dị dưỡng không giống nhau Xạ khuẩn dị dưỡng nguồn

Thức ăn của vi sinh vật thật

phong phú đa dạng.

thức ăn hữu cơ

gì cũng ăn, không kén chọn : tinh bột, x e n -

lu loza, m altoza

đường glucoza,

a x it hữu cơ, protein v.v Các loại nấm men rượu lại thích maltoza và glucoza,

còn tinh bột thì không thèm để ý đến Có loại nấm men lại chi thích dầu mỏ, thứ mà mọi sinh vật khác đều ghét Rất nhiéu vi nấm thích ản xác động, thực vật Người ta gọi chúng là nấm hoại sinh.

Co' loài vi sinh vật dựa vào CO2 để sống, chứ không

ãn hợp chất hữu cơ co' sản Chúng tự chê' biến CO2 cùng với một sô chất vô cơ đơn giản thành chất hữu cơ, sau

đó mới hấp thu Loại vi sinh vật này được gợi là vi sinh vật tự dưỡng.

Trong số vi sinh vật tự dưỡng, có loài cần co' năng lượng ánh sáng giúp sức Trong cơ thể chúng cd ổấc lố quang hợp Trong hoàn cảnh không co' oxi, thông qua tác dụng quang hợp, CO2 biến thành chất hữu cơ cung cấp cho chúng trưởng thành Nhưng tác dụng quang hợp của

vi sinh vật không giống như đối với thực vật Chúng hấp thu CO2 mà không giải phóng ra oxi.

Còn có một số loài vi khuẩn tự dưỡng không có khả năng quang hợp khi không co' oxi, chúng oxi hóa một số chất vô cơ nhất định để có năng lượng hấp thu CO2 Các

vi khuẩn nitrat hda, ctí thể biến nitơ trong đất, khi có oxi thành nitrat Như vậy chúng không những biến c o2

thành nguồn cung cấp năng lượng mà còn làm nâng cao

độ phl nhiêu của đất.

Cũng ctí những vi sinh vật không thể sống đơn độc, chúng cần đến những sinh vật khác cung cấp cho chúng chất dinh dưỡng có sản Đtí là các vi sinh vật ký sinh Virut là đại biểu chính của loại này, không chui được vào các tê' bào động thực vật, chúng không sống nổi.

Một khẩu phần ăn chủ yếu khác nữa của vi sinh

vật là nguồn nitơ Nhiều thành phẩn cơ thể của vi sinh vật như protein, axit nucleic, enzim và nhiéu hợp chất

có đạm khác đểu gắn liền với nguyên tố nitơ Nhưng nhu cầu vé nitơ của các vi sinh vật khác nhau là không giống nhau Có loài chỉ thích bột cá, pepton và bã đậu tương, co' loại lại chi hút nitơ có sẵn trong không khí Đương nhiên, ngoài hai nguyên tố N và c vi sinh vật cũng còn cần một số ít các nguyên tố khác Chảng hạn vi khuẩn sinh mì chính cán một vitamin là biotin Men bia lại không thể thiếu 2 - 3 loại vitamin nhóm B Nhiều nguyên tố Fe, Zn, s, Ca, Mg v.v cũng tham gia vào quá trình sống của vi sinh vật.

Bây giờ chác các bạn đã rõ vi sinh vật cấn ăn những gi rồi.

• Không có oxỉ vi sinh vật có thể sống được không ?

Co' lẽ nhiễu người cho ràng, oxi là chất cần thiết

để duy trì mọi sự sống Cách nhìn này không được toàn diện Nhà vi sinh vật học vĩ đại L Pasteur trong quá trình nghiên cứu sự lên men butyric đã phát hiện có những loài vi sinh vật chỉ sống được trong môi trường không co' oxi Khi gặp oxi chúng ngừng hoạt động, thậm chí bị chết.

Louis Pasteur quan sát qua kính hiển vi dịch lên men butyric Kết quả thật bất ngờ, vi khuẩn ở ngoài rìa của giọt dung dịch được quan sát thấv mất sức hoạt động, còn vi khuẩn ở trong vẫn hoạt động mạnh mẽ như thường Nếu thổi không khí vào dung dịch, quá trình lên men sẽ dần dấn ngưng lại Hiện tượng này chứng tỏ, có

những vi sinh vật chỉ cđ thể sống và hoạt động trong môi trường không co' oxi Chúng rất ghét oxi, Pasteur gọi chúng là vi sinh vật kỵ oxi (hoặc yếm khí, kỵ khí) Ngược lại, những vi sinh vật sống trong môi trường đầy oxi được gọi là vi sinh vật hiếu khí.

Có rất nhiều vi sinh vật yếm khí, chúng coi oxi là khí độc.

Vi khuẩn metan là

m ột lo ạ i khuẩn yếm khí, chúng sống trong

dạ dày bò, chúng phân giải thức án của bò, đổng thời giải phóng rất nhiều khí m etan Loài vi khuẩn này là bạn tốt của trâu bò Nhưng đôi khi lại gây tai họa cho con người Chúng được chôn xuống đất cùng với xác của vật chủ Vì chúng không cần đến oxi nên vẫn cđ thể sống đàng hoàng lâu dài dưới đất và không ngừng tạo ra khí metan Xác động thực vật thối rữa ở dưới đất biến dẩn thành than, khí metan nàm trong các lớp than Khi khai thác than, metan lọt vào giếng mỏ, với một nồng độ nhất định gặp tia lửa sẽ gây nổ làm sập mỏ, gây tai nạn cho thợ lò.

Vi khuẩn uốn ván cũng là một vi sinh vật yếm khí Khi bạn lỡ tay bị rách da, hãy bôi ngay một ít thuốc đỏ.

Không có oxi vi sinh vậ t có

sống đưộc không ?

Vết thương sâu hãv nên cẩn thận tiêm phòng uốn ván, vì vết thương sâu, không khí kho' lọt vào, loài vi khuẩn yếm khí này sinh trưởng và phát triển nhanh, độc tố càng nhiễu, chỉ 1 mg độc tố uốn ván cũng đủ giết chết 1 triệu con chuột nhát.

Cũng co' nhiều vi khuẩn yếm khí co' ích đối với con

người như vi khuấn Cỉotridium acetohetyỉicum Người ta

sử dụng chúng để sản xuất nhiêu loại dung môi hữu cơ rất cần cho nhiều ngành sản xuất.

Về mặt tiến hóa, vi sinh vật từ sống yếm khí chuyển sang sống hiếu khí, có thể coi là một bước tiến Trên trái đất lúc đầu không co' oxi, sinh vật bậc thấp lúc đo' quen sống trong môi trường không có oxi Cùng với

sự biến đổi của thiên nhiên, nhờ tác dụng quang hợp nguyên thủy, hoặc do ánh nắng mặt trời phân giải hơi nước oxi dẩn dần xuất hiện trên trái đất Sự biến đổi này làm cho nhiều vi sinh vật yếm khí kho' tránh khỏi diệt vong Nhưng có một sô' thích nghi được với jnôi trường mới, buộc phải thay đổi lối sống Do dó đã có những vi sinh vật sống được trong môi trường có oxi và trở thành những vi sinh vật hiếu khí Hiện nay, những vi khuẩn phát sáng chính là những sinh vật cổ xưa nhất còn lại, đã từng trải qua cuộc "đấu tranh sinh tử" đđ Chúng co' bản lĩnh chuyển hda oxi thành nước, đồng thời giải pho'ng ra rất nhiều năng lượng, khiến chúng phát sáng,

Còn một số vi sinh vật khác nữa cũng sống được trong môi trường có oxi, đồng thời trong môi trường không có oxi chúng vẫn tổn tại Chúng là loài trung gian

giữa vi sinh vật yếm khí và vi sinh vật hiếu khí Người

ta gọi chúng là vi sinh vật kiêm tính (hay vi sinh vật hiếu khí không bát buộc) Men rượu chính là đại biêu của nhóm này.

Phương thức sống của vi sinh vật thật là đa dạng Trong môi trường không có oxi vẫn có những vi sinh vật tồn tại.

• Vì sao có một số vi sinh vật nhận biết được

hướng của từ trường ?

Cách đây hơn 10 năm, F.F.Blackman, một nhà sinh vật học người Mỹ, một lần thí nghiệm, ngẫu nhiên phát hiện ra một loài vi sinh vật co' khả năng xác định phương hướng Những vi sinh vật này, không hẹn mà đều di động vể một hướng nhất định, tựa như cổ người chỉ huy chúng Blackman bị cuốn hủt vào hiện tượng này Ông quên ăn, quên ngủ, quan sát, suy ngẫm, thử nghiệm, nhiều đêm thao thức Cuối cùng phát hiện ra rằng, những con vi khuẩn này chuyển động theo hướng của đường sức từ trường.

Cho đến nay, ngưòi ta đã phát hiện hơn 10 loài vi khuẩn có khả năng hướng từ như vậy Vì giống loài của chúng khác nhau, hình dạng không giống nhau, nên cảe nhà khoa học tạm thời căn cứ vào đặc điểm chung này

mà gọi là "vi khuẩn nam châm".

Vi khuẩn nam châm, trong cơ thể, chứa đầy các hạt thành từng cụm màu đen Những hạt này qua phân tích

bang tia X và tia y dược biết., đó là các phân tử oxit sát,

được bọc bời một màng mỏng chất hữu cơ, có một lớp điện tử, mật độ thấp Những hạt này giống như những

"la bàn" trong cơ thể vi khuấn, giúp cho chúng nhận biết được phương hướng

Blackman quan sát dưới kính hiển vi có độ khuếch đại lớn, và thấy rằng, phẩn đáu của vi khuẩn nam châm

có một bộ phận xúc giác hình roi co' tác dụng như cần ầngten Dưới tác dụng của từ trường, xúc giác này dao động giúp cho vi khuẩn tiến lên được

"La bàn" của khuẩn nam châm không phải sinh ra

đã co' sẵn, sau khi chúng sinh ra, được hấp thu các ion sát tan trong nước, thông qua các phản ứng khử phức tạp xảy ra trong cơ thể, mới dán dần được hình thành Bởi vậy nếu vi khuẩn nam châm không sống trong môi trường có ion sắt, chúng sẽ không đẻ ra được đời sau có

"la bàn".

Nếu đời sau của chúng lại được sống trong môi trường có ion sắt, sau một thời gian thích ứng, chúng lại dần dấn có "la bàn", giống như bố mẹ chúng, trở thành các vi khuẩn nam châm.

Trên trái đất, bất kể ở đâu, hầu như đểu có thể tìm thấy dấu vết của khuẩn nam châm Chúng thuộc khuẩn yếm khí, nên chúng thường trú ngụ tại đáy bùn sâu, ở những nơi âm u tối tăm, không khí loãng Tính hướng

từ, chính là để giúp khuẩn nam châm tìm đến những nơi thiếu oxi Khi chúng bị đưa lên trên mặt nước, những chiếc "la bàn" trong cơ thể chúng sẽ lập tức xác định phương hướng, nhanh chóng đưa chúng lặn xuống theo

hướng địa từ trường, trở lại nơi thiếu oxi.

Nghiên cứu của Blackman đã gây chấn động trong

g iớ i khoa học Các chuyên gia vi sinh vật cho ràng, chúng là đối tương làm thí nghiệm hiếm có để tim hiểu bí mật của từ tính sinh học Mặt khác có thể dùng đặc điểm hướng

từ của chúng để "mời"

ch ú n g tham gia tìm

q u ặn g, "mời" ch ú n g phân ly nguyên tố sát trong hợp chất, "mời"

ch ú n g làm cộ n g tác

v iê n đác lực tro n g ngành luyện kim và nghiên cứu khoa học Hiện nay, các chuyên gia di truyền đang tỉm cách cấy "gen tạo hạt từ" vào trong các vi sinh vật có thể co' ích trong sản xuất

để phục vụ cho nhân loại.

diột khuan Nhưng có một số vi khuẩn lụi không hé sự nhiột độ cao Trong suối nước nóng cùa Công viên Hoàng Thạch ở Mỹ có loại trực khuấn sinh bào tử thường xuyôn sống trong nhiệt độ 93"C Nếu ta bỏ chúng vào trong phích nước sôi 100'’C, chúng vẫn sống rất lảu và sinh trưởng binh thường Thậm chí tàng nhiệt độ lên đến 105"c, chúng vẫn nhởn nhơ Ngoài ra, có những trực khuẩn sinh bào tử còn có bản lĩnh cao cường hơn, chịu được nhiệt độ tới 188°c Đáng sợ hơn nữa là gần đây các nhà khoa học phát hiện ở khu vực núi lửa dưới đáv biển một loài vi khuẩn chịu được nhiệt độ 300'’c Thật đáng được coi là quán quân vể chịu nhiệt trong thế giới sinh vật.

Tại sao những vi khuẩn đó không sợ nhiệt độ cao ?

Vi khuẩn vốn là sin h vật đơn bào Thành phẩn chủ yếu của tế bào là protein Protein là một vật chất sống, ở nhiệt độ thường, chúng giữ chức phận của minh, tiến hành các hoạt động sống bình thường Protein rất mểm yếu, gặp nhiệt

độ 50 - 60°c, phần lớn protein của tế bào vi khuẩn đểu mất đi sức sống nhiệt độ lên đến 100°c, protein bị ngưng tụ, biến tính, không còn là vật Một số vi sinh vật không sd

nhiệt độ cao

chất sống nưa Điều này giống như khi *ta luộc trứng vậy Tất nhiên là khi đó vi khuẩn sẽ chết.

Nhưng vi khuẩn chịu nhiệt lại khác Thành phán protein và kết cấu của chúng khác với các vi khuẩn bình, thường khác Khi nhiệt độ tăng quá 100°c, protein của chúng đã có một "đối sách" thán kỳ làm cho kết cấu thay đổi, hỉnh thành một lớp vỏ bảo vệ Lớp màng tế bào của chúng trở thành một "bức tường cách nhiệt", giữ cho nhiệt độ chỉ co' thể đứng ở ngoài "cửa" Như vậy hoạt động sống của chúng không hể chịu ảnh hưởng, chúng vẫn co' thể sống thoải mái, sinh con đẻ cái.

Những vi khuẩn chịu nhiệt này ở đâu ra ?

Vì phần lớn vi khuẩn trên trái đất đều không chịu được nhiệt độ cao, nên người ta cho ràng những vi khuẩn chịu nhiệt là những vi khuẩn từ ngoài trái đất, chúng được đưa đến trái đất theo con đường bụi vũ trụ Cũng có người còn suy luận ràng chúng từ sao Kim tới Nhưng, đa số các nhà khoa học cho ràng, có lẽ chúng được phân hóa từ những vi khuấn thông thường Trong môi trường nhiệt độ cao, một số thành viên trong các vi khuẩn thông thường đã trải qua nhiễu đời được thích nghi và tổn tại, dần dần chúng có được bản lĩnh chịu nhiệt cao như vậy trong cơ thể của minh.

• Đại bản doanh của vi sinh vật đóng ở đâu ?

Đối với vi sinh vật, go'c biển chân trời, đâu cũng là

"nhà" của chúng Cơ thể cùa chúng nhỏ nhẹ, tha hồ theo

gió theo nước, chu du khắp thiên hạ Nơi nàn có động, thực vật sinh sống, nơi đó đéu có dấu vết của

vi sinh vật Thậm chi ở nhiều nơi động, thực vật không sống nổi vì điêu kiện môi trường xấu vẫn co' thể trở thành thiên đường đối với một số loài vi sinh vật Nhưng, muốn nói gì thì nói, nơi vi sinh vật

tụ tập đông nhất vẫn

là trong đất.

Cứ mỗi 0,07 ha lớp đất mặt ngoài ruộng, nặng khoảng

150 tấn, trọng lượng vi sinh vật trong đó phải chiếm ít nhất

500 kg Nói chung, trong lg đất., có khoảng mấy trăm triệu vi sinh vật Cho dù ở sa mạc, nơi không có một

bóng người, lg đất cát ở đo' cũng có khoảng trên 100.000

vũ sinh vật Trong đất, số lượng vi sinh vật nhiễu nhất là

vi khuẩn, sau đo' là xạ khuẩn, nấm và các vi sinh vật khác.

Tại sao vi sinh vật lại thích tụ tập sống trong đất ? Trong đất vốn rất giàu thức ãn cho vi sinh vật, đo'

là xác động thực vật và các loại chất vô cơ Trong các hạt đất, vừa có không khí vừa co' nước đồng thời độ pH tương đối trung tính, nhiệt độ quanh nãm biến động ít Với điều kiện môi trường như vậy, phải no'i là quá thích Đại bàn doanh của vi sinh vật

à trong đất

hợp đối với vi sinh vật Do đó, đất trở thành đại bản doanh của vi sinh vật với nguồn thức ản đầy đủ và với điểu kiện thời tiết dễ chịu.

Sống trong đại bản doanh này tuy thoải mái thật, nhưng vi sinh vật không thích hưởng lạc, ãn không ngồi rổi, chúng vẫn âm thầm cống hiến sức mình, hàng ngày hàng giờ, cho toàn thể giới sinh vật.

Mọi người đều biết, lương thực, rau quả mà chúng

ta ăn hàng ngày đêu là hạt, quả hoặc các bộ phận khác của thực vật Đối với người và động vật, thực vật là nguồn sống Vậy thực vật ăn gì ? Khẩu phần ăn của thực vật là CO2 và một số chất vô cơ đơn giản khác Dưới ánh nắng mặt trời, thực vật biến những chất đó thành chất dinh dưỡng để thỏa mãn nhu cầu sinh trưởng

và phát triển của mình Nhưng hàm lượng CO2 trong không khí rất thấp, chỉ chiếm khoảng 0,03% Tổng số lượng CO2 trong khí quyển chỉ là 600 tỷ tấn, trong khi cây xanh trên trái đất mỗi năm ăn hết 60 tỷ tấn rồi Như vậy nếu chỉ dựa vào CO2 trong khí quyển, thì đã hết nhẵn từ lâu Thế mà hàng trăm triệu năm, trái đất vẫn không xảy ra hiện tượng đáng sợ này.

Vi sinh vật trong đất khi phân giải các chất hữu

cơ, đã sản sinh ra một khối lượng, khổng 16 khí CO2 đưa vào khí quyển khoảng 90% C 02 trên trái đất là do vi sinh vật cung cấp Đó là nguồn thức ăn vô tận cho thực vật.

Ngoài CO2 ra, thực vật còn cẩn các chất dinh dưỡng

khác: nữa như các nguyên tố N, p, s, K v.v Chúng phải là C Á C chất tan trong nước, cho dù có nhiẽu đến mấv, thực vật cũng chi có thê’ chết thèm, chứ không xơi được Trong đất chất nitơ hữu cơ không tan trong nước C.Ó rất nhiều, còn nitd vô cơ tan trong nước lại rất ít, không đủ cho thực vật ăn trong 3 tháng Vi sinh vật trong đất có tài biến nitơ hữu cơ thành nitơ vô cơ Trong nông nghiệp, người ta ủ phân chính là lợi dụng đặc điểm này của vi sinh vật Có thể phối hợp hai loài

vi sinh vật trong đất, biến chất hữu cơ thành NH3 rối biến NH3 thành axit nitric Người ta gọi đó là tác dụng nitrat hóa Axit nitric co' thể hình thành trong đất các loại muối nitrat tan trong nước để thực vật hút Ngoài

ra, vi sinh vật trong đất còn có khả nâng biến lân hữu

cơ thành lân vô cơ, biến photphat khó tan thành các photphat dễ tan, hình thành các loại hợp chất lưu huỳnh

và cố định nitơ Nhờ các quá trình này mà cung cấp thêm đầy đủ các loại thức ăn cho thực vật.

Các loại vật chất trên trái đất đểu có hạn Vật chất cấu thành sự sống cũng co' hạn, trong khi người, động vật, thực vật, vi sinh vật lại có khả nâng sinh sôi nảy

nở vô hạn Mâu thuẫn đo' nhờ có vi sinh vật mà đã được giải quyết Vi sinh vật nhận trọng trách phân giải, chuyển hóa xác động, thực vật thành các chất vô cơ, đưa trả các nguyên tố đo' trở vể với thiên nhiên, chuẩn

bị điều kiện cho sự ra đời các thế hệ tiếp theo, nhờ đó

mà giới sinh vật mãi mãi trường tổn.

Trong cơ thể người cũng có vi sinh vật phải không ?

Vi sinh vật có quan hệ vô cùng gán bđ với con người Trong cơ thể người mọi bộ phận đểu co' vô vàn vi sinh vật chung sống Chẳng hạn như trong đường ruột, it nhất cũng có tới 100 - 500 loài vi sinh vật Mỗi gam phân có chứa khoảng 100 tỷ vi sinh vật Trong cơ thể,

có loài vi sinh vật chung sống hoà bình với con người,

giúp đỡ lẫn nhau, có loài lại gây bệnh cho con người,

nguyên nhân gàv ra các bệnh như thương hàn kiết lỵ dịch tả Chúng đí vào cơ thô’ qua đường miệng do an uống, sau đó phát triến mạnh trong ruột, tiết, ra độc tố hại người Vỉ vậy, việc giữ gìn vệ sinh thực phẩm và ãn uống là điếu rất quan trọng.

Da người cũng là nơi cư tru cúa vi sinh vật Bệnh chàm là bệnh ngoài da của người mới trưởng thành Chúng thường do những loại nấm sợi gâv nên Loại nấm này thường trú tại kẽ các ngo'n chân gảy ngứa ngáy Virut chóc mép có thể sổng lâu dài, thậm chí suốt đời trên da vùng quanh miệng Thông thường không gây bệnh, chỉ khi nào sức đề kháng của người kém đi, chúng mới gây bệnh.

Rất nhiều trẻ em và thanh niên mới lớn phải chịu đau đơn vi bệnh sâu răng Bệnh này cũng do vi sinh vật gây ra Người ta co' thể lấy bệnh phẩm từ răng miệng của người bệnh, soi qua kính hiển vi sẽ thấy các biến chủng của liên cầu khuẩn Các nha sĩ chỉ cần làm sạch

là khỏi ! Biến chủng liên cầu khuẩn là cư dân thường trú trong miệng Làm sạch được chúng chảng khác làm sạch vi sinh vật trong ruột Thực ra chẳng cấn thiết, chỉ cần khôi phục số lượng thông thường là chẳng việc gi Đường hô hấp là cửa ngõ nối thông giữa cơ thể và bên ngoài, ở đó cũng không ít vi sinh vật sinh sống Cổ loại là cư dân thường trú, có loại là khách vãng lai Trong bọn chúng co' kẻ gây viêm phổi, lao, dịch hạch và viêm màng não Nhưng tuyệt đại bộ phận vi sinh vật đường hô hấp là những vi sinh vật tích cực chống vi khuẩn bên ngoài xâm nhập.

Trong quá trình tiến hóa lâu dài, cơ thể người đã hình thành một "khu vườn" cho một số vi sinh vật sinh sống Những vi sinh vật này trở thành bạn đường suốt đời của con người Chúng với con người sống dựa vào nhau cho đến ngày con người lên thiên đàng.

• Vĩ sao sữa chua lại có ích cho sức khỏe ?

Bungari là nước có nhiều cụ già trường thọ Tại sao

họ sống lâu ? Người ta đã làm một cuộc điểu tra Kết quả thấy rằng phẩn đông người Bungari thích ăn sữa chua Để vén bức màn bí mật của sữa chua, các nhà vi sinh vật học đã nghiên cứu sữa chua ở đó Họ đã phát hiện một loại trực khuẩn có khả nấng tạo ra sữa chua

Đây chính là trực khuẩn Lactobacillus bulgaricus Sau

này ch ủ n g vi

k h u ẩn n ày đã được to à n th ế giới dùng để sản xuất sữa chua Sữa chua rất

Sữa chua có ích cho sức khỏe

có ích đối với sức

k hỏe của con

n gư ời và được

m ọi n gư ời ưa thích Các đồ thị lớn đều co' bán

sữ a ch u a với

nhiéu dạng phong phú có thứ loảng để uổng, có thứ đặc

để xúc ăn.

Tại sao sữa chua lại có lợi cho sức khỏe? Đó là vì trong đường ruột có nhiều loại vi khuẩn có hại, như vi khuẩn gây thối Nếu mỗi ngày mỗi người ăn một cốc sữa chua, vi khuẩn lactic trong sữa chua sẽ xây dựng được một tập đoàn vững mạnh co' tác dụng ức chế vi khuẩn gây thối phát triển Như vậy không những cung cấp chất dinh dưỡng cho cơ thể mà còn đề phòng vi khuẩn gây thối bành trướng, bảo đảm quá trình tiêu hóa binh thường, khiến cho các chất dinh dưỡng của sữa chua được

dạ dày và ruột hấp thu, không gây ra hiện tượng đắy hơi trướng bụng.

Có một số nhà bào chế sản xuất loại thuốc giúp cho tiêu hóa gọi là "Biolactyl" (hay các chế phẩm khác chứa

vi khuẩn lactic) Đo' là các chế phẩm dùng để điều trị bệnh loạn khuẩn, đầy hơi Những chế phẩm này cẩn ghi

rõ ngày tháng sản xuất và thời hạn sử dụng Nếu để quá hạn, vi khuẩn lactic đã mất hết hoạt tính thì điểu trị sẽ

vô hiệu.

• Làm đậu phụ với chất ngưng kết như thế nào ?

Đậu phụ là sản phẩm chế biến từ đậu tương được coi là một loại thực phẩm chế biến từ rất sớm Đây là phát minh đẩu tiên của Trung Quốc Trong sách cổ trước đời Hán đã co' ghi chép truyện Lưu An làm đậu phụ Chuyện kể rằng Lưu An rất co' hiếu với mẹ, ông sợ mẹ

ông ăn đậu tương rang khó tiêu, nên đem xay nhỏ nấu thành sữa đậu để mẹ ăn Một hôm, ông bỏ thêm ít muối vào sỡa đậu, để một lúc thấy sữa đông đặc lại, thành đậu 'phụ Từ đó vế sau, ngưồi ta chế biến đậu tương thành đậu phụ để làm thức ăn Cách làm đậu lan truyền

ra cả nước Ầi cũng ăn đậu phụ, có người ngày ba bữa đêu phải có đậu phụ.

Lúc bấy giờ cách chế biến đậu phụ thật đơn giản Đem đậu tương ngâm kỹ, đãi vỏ, xay bột, lọc, nấu sữa, ngưng kết, ép nưốc thế là xong Chất ngưng kết thường là nước muối và thạch cao Sau khi kỹ

th u ậ t làm đậu của Trung Quốc tru y ền sa n g Nhật Một số người nghiên cứu không ngừng lựa chọn chất ngưng kết Cuối cùng họ đã phát minh ra một chất ngưng kết mổi, đó là este gluconat (ta có thể gọi là men đậu) Chất ngưng kết này chính là sản phẩm của vi sinh vật, một chất kết tinh màu trắng, dễ tan trong nước Khi tan trong nước dần dẩn chúng phân giải thành axit gluconic Đun nóng, quá trinh này diễn ra nhanh hơn.

Nước muối có thể làm

sữa đậu thành đậu phụ

Chính axit gluconic đã làm ngưng kết protein đậu tương('^ Làm theo cách này nhanh hơn phương pháp cũ -Cách làm cụ thể là, cho vừa đủ một lượng chất ngưng kết vào trong sữa đậu ở nhiệt độ thấp, rồi đổ vào hộp hoặc túi (khuôn), đem đun nóng sẽ thành đậu phụ ngay.

• ĩ ĩ sao quan áo hay bị mốc loang lổ ?

Vào mùa mưa phùn, người ta thường thấy quần áo bị mốc vàng, xanh, trắng mọc loang lổ, mượt như nhung Đo' chính là những vết mốc Người lớn thường có kinh nghiêm

(3) Vì protein trong đậu tương bị kết túa ỏ điểm đẳng điện cùa minh, tức

ia ỏ một độ chua thích hợp (ND)

như thế này : quần áo

bị nước mưa không phơi ngay, áo bị thấm

mồ hôi không giặt ngay, hoặc quán áo sạch để ở chỗ tối tàm, kín gió, lâu ngày, đều mọc mốc Tại sao vậy ?

Quần áo sao lắm mốc thế

biết : quần áo chúng ta mậc đều được dệt bằng các loại sợi Không kể quần áo bàng sợi nhân tạo, còn lại đéu là sợi