Tiếng việt - Nghĩa tường minh

Hai đặc tính của hàm ý:- Hàm ý có thể giải đoán được: Người nghe có năng lực thì có thể đoán ra hàm ý trong lời nói có chứa hàm ý.. - Hàm ý có thể chối bỏ được: Người nói luôn luôn c

c¸c thÇy gi¸o, c« gi¸o vÒ dù giê

NGỮ VĂN 9

Gi¸o viªn: Lª ThÞ Thanh H¶i

Kiểm tra bài cũ:

Liên kết là gì? Hãy xác định các phép liên kết được sử dụng trong các cí dụ sau?

a) Cái mạnh của con người Việt Nam ta là sự cần cù, sáng tạo Điều đó thật hữu ích ( )

(Vũ Khoan)

b) Tất cả tâm hồn chúng ta đọc, không phải chỉ có trí thức

Và khác với cách đọc riêng bằng trí thức, lần đọc thứ hai

Chậm hơn, đòi hỏi nhiều cố gắng hơn, nhiều chỗ chúng ta dừng lại hơn

(Nguyễn Đình Thi)

Phép thế

Phép nối

Ví dụ: Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi:

-Trời ơi, chỉ còn có năm phút!

Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười

nhưng đầy tiếc rẻ Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.

- Ô! Cô còn quên chiếc khăn mùi soa này!

Anh thanh niên vừa vào, kêu lên Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn

và vội quay đi.

( Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

Hai đặc tính của hàm ý:

- Hàm ý có thể giải đoán

được: Người nghe có năng

lực thì có thể đoán ra hàm

ý trong lời nói có chứa hàm

ý.

- Hàm ý có thể chối bỏ được: Người nói luôn luôn có thể chối bỏ rằng họ không thông báo hàm ý nào đó trong lời nói của mình, tức là người nói

có thể không chịu trách nhiệm về hàm ý chứa trong lời nói của chính họ.

Hµm ý dïng chung vµ hµm ý dïng riªng:

Hµm ý dïng chung: Hµm ý dïng riªng:

người dùng, dùng một cách

phổ biến trong những tình

huống tương tự.

-Ý nghĩa hàm ẩn trong

những tình huống này

thường dễ dàng nhận biết

vì nó thông dụng.

- Cũng có những hàm ý

chỉ có thể giải đoán được khi gắn nó với những tình huống cụ thể, tách ra khỏi Tình huống đó thì hoặc có thể không giải đoán được hoặc là có thể hiểu khác đi

- Kiểu hàm ý này được gọi là hàm ý dùng riêng hay hàm ý đặc dụng.

? Cho hai vÝ dô sau, ®©u lµ vÝ dô cã chøa hµm ý dïng chung, ®©u lµ ví dụ chứa hµm ý dïng riªng?

B trọ học ở thành phố, B có

người bạn là A Một lần mẹ

của B lên thăm Tối hôm

sau bà mẹ phải ra ga xe lửa

để về quê A gặp B, hai người

nói chuyện với nhau.

A: Tối mai cậu có đi sinh nhật

Nam không?

B: Tối mai mẹ tớ về quê.

A: Đành vậy.

Một nhóm bạn 5 người

rủ nhau đi xem phim, trong đó A và B chịu trách nhiệm mua vé cho

cả nhóm.

A: Mua được vé chưa? B: Mua được 3 vé rồi.

Hàm ý dùng riêng Hàm ý dùng chung

Đọc đoạn hội thoại sau:

- An: Hôm nay bạn cho tớ đi nhờ nhé!

- Bình: Tớ đã hẹn đón Nam hôm qua rồi.

? Hãy cho biết, Bình có cho An đi nhờ không? Dựa vào đâu mà em biết được điều đó?

- Bình không cho An đi nhờ Vì Bình đã

hẹn đón Nam từ hôm qua, nghĩa là Bình đã cho Nam đi nhờ, nhưng Bình không nói thẳng ra là “Không, tớ không cho bạn đi nhờ được!” mà nói có hàm ý

để An hiểu.

Đọc kĩ đoạn hội thoại sau:

A: Này, hôm qua tớ đi qua chợ thấy một cái áo rất đẹp, hợp với tuổi mỡnh lắm!

B: Thế à? Bạn mua nó rồi à?

A: Con lợn nhựa của tớ đã bỏ ra để mua sách vở hồi đầu năm rồi!

? Cho biết: A nói với ng ời bạn có mua cái áo hay không?

Dựa vào đâu mà em biết đ ợc điều đó?

ỏo

- Vỡ tiền của bạn để dành đó dựng vào việc mua sỏch vở hồi

đầu năm rồi, nờn khụng cũn tiền để mua ỏo nữa.

- A khụng núi rừ với B là “Tớ khụng cú tiền” mà núi theo kiểu hàm ý

? Phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ý xem chúng giống và khác nhau như thế nào?

Nghĩa tường minh Nghĩa hàm ý

Giống

Khác - Là nghĩa hiểu trực

tiếp.

- Là nghĩa phải suy

ra từ những từ ngữ diễn đạt

- Đều là nội dung thông báo của người nói Gửi đến người nghe.

Bài tập tình huống

Trống vào lớp đã 10 phút mà Hiếu mới hớt hơ hớt hải

chạy vào lớp Thầy giáo nhìn đồng hồ nói: “ ”

Em hãy diễn đạt ý muốn nói của thầy giáo trong tình huống sau đây bằng một câu có nghĩa tường minh và một câu có dùng hàm ý?

- Nghĩa tường minh: “Em đến muộn mất 10 phút.”

- Nghĩa hàm ý: 1, “Em có đồng hồ không?”

2, “Em có nghe thấy trống báo vào lớp không?”

3, “Tối qua em thức khuya hả?”

Ghi nhớ:

Nghĩa tường minh là phân thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu Hàm ý là phân thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ nhưng có thể suy ra

từ những từ ngữ ấy.

Bài tập 1.a(75): Câu nào trong đoạn trích trên cũng

cho thấy ông họa sĩ cũng chưa muốn chia tay anh thanh niên? Từ ngữ nào giúp em nhận ra điều ấy?

- Câu “Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy” cho thấy nhà họa

sĩ cũng chưa muốn chia tay anh thanh niên.

- Cụm từ “tặc lưỡi” giúp em nhận ra điều ấy Đây là

cách dùng “hình ảnh” để diễn đạt ngôn ngữ nghệ thuật.

Bài tập 1.b(75): Tìm những từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái

trong câu cuối đoạn văn Thái độ ấy giúp em đoán ra điều gì liên quan đến chiếc khăn mùi soa?

-Trong câu cuối đoạn văn, những từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái liên quan đến chiếc khăn mùi soa là:

+ Mặt đỏ ửng(ngượng)

+ Nhận lại chiếc khăn(không tránh được)

+ Quay vội đi(quá ngượng)

Qua các hình ảnh này, có thể thấy cô gái đang bối rối đến vụng

về vì ngượng Cô ngượng vì định kín đáo để lại chiếc khăn

làm kỉ niệm cho người thanh niên, thế mà anh lại thật thà tưởng

cô bỏ quên nên gọi cô để trả lại Thực ra cô ngượng vì ông

họa sĩ dày dạn kinh nghiệm và tinh tế sẽ nhận ra tất cả

Bài tập 2(75): Hãy cho biết hàm ý của câu in đậm

trong đoạn trích :

- Câu in đậm là “Tuổi già cần nước chè: ở Lào Cai đi sớm quá.”

- Hàm ý là “Ông họa sĩ già chưa kịp uống nước chè đấy, hãy pha nước chè và mời ông ấy uống đi.”

Bài tập 3(75+76): Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn

trích sau và cho biết nội dung của hàm ý:

Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi nhưng lại nói trổng:

- Vô ăn cơm!

- Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nó gọi “Ba vô ăn cơm”.

Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:

- Cơm chín rồi!

Anh cũng không quay lại.

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)

Hàm ý: Ông vô ăn cơm đi.

Bài tập 4(76): Đọc các đoạn trích sau đây (trích từ

truyện ngắn “Làng” của Kim Lân), cho biết những

câu in đậm có phải là câu chứa hàm ý không Vì sao?

a) “- Hà, nắng gớm, về nào ”

Là câu nói lảng sang chuyện khác, không chứa hàm ý.

Là câu nói dở dang, chưa hết ý, câu bỏ lửng không chứa

hàm ý gì.

- Cần phân biệt rõ sự khác nhau giữa hàm ý và câu nói lảng

(nói tránh sang chuyện khác để tránh đề tài đang bàn vì một

lí do tế nhị nào đó; còn nói lửng là đang nói thì bị người khác cắt ngang hoặc không muốn nói hết câu)

Bài tập vận dụng:

Hãy viết một đoạn đối thoại trong đó có

sử dụng nghĩa tường minh hoặc nghĩa hàm ý.

- Học thuộc lòng ghi nhớ(SGK).

- Hoàn thành các bài tập còn lại.

- Tiếp tục viết đoạn văn có sử dụng nghĩa tường minh và nghĩa hàm ý.

- Chuẩn bị bài “Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ”

Hướng dẫn về nhà: