Tài liệu lưu trữ nhân dân

Tài liệu lưu trữ nhân dân

MỤC LỤC

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 Lý do mục đích chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4 Nguồn tư liệu tham khảo

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Bố cục trình bày

PHẦN 2: NỘI DUNG CHÍNH

CHƯƠNG I: TÌM HIỂU VỀ TÀI LIỆU LƯU TRỮ NHÂN DÂN

1.1 Khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân

1.1.1 Đặc điểm tài liệu lưu trữ nhân dân

1.1.2 Thành phần tài liệu lưu trữ nhân dân

1.1.2.1 Tài liệu thuộc sở hữu của cá nhân 1.1.2.2 Tài liệu thuộc sở hữu của các làng xã 1.1.2.3 Tài liệu của các tổ chức tư nhân 1.2 Giá trị của tài liệu lưu trữ nhân dân

1.2.1 Giá trị lịch sử

1.2.2 Giá trị thực tiễn

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG TÀI LIỆU LƯU TRỮ NHÂN DÂN

2.1 Nhận thức của người dân về tài liệu lưu trữ nhân dân

2.2 Tình hình bảo quan tài liệu lưu trữ nhân dân

2.3 Tình hình sử dụng tài liệu của nhân dân

PHẦN 3: KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

Mỗi quốc gia đều có những truyền thống riêng biệt mang đậm bản sắc dân

tộc của riêng mình Để những truyền thống đó được bảo tồn từ đời này qua đời

khác, người ta phải giữ gìn và bảo vệ nó Ngày nay chúng ta có thể biết được cuộc

sống của cha ông trong quá khứ chính là nhờ vào những dấu vết và những ghi chép

còn sót lại, phản ánh một giai đoạn lịch sử trong quá khứ Chúng ta có thể dễ dàng

tìm thấy những dấu vết của quá khứ không phải chỉ trong các viện bảo tàng, các

viện nghiên cứu lịch sử, các Trung tâm lưu trữ Quốc gia … mà đôi khi chúng ta lại

khám phá được những chứng tích lịch sử bất ngờ ngay trong nhân dân

1 Lý do, mục đích chọn đề tài

Ở Việt Nam ngoài những tài liệu có giá trị lịch sử được bảo quản trong các

Kho lưu trữ dưới sự quản lý chính thống của Nhà nước thì còn tồn tại một nguồn

tài liệu quan trọng nữa mà cho tới nay vẫn chưa được nhìn nhận và quan tâm đúng

mức Đó chính là tài liệu lưu trữ nhân dân Những tài liệu này không chỉ có ý nghĩa

đối với riêng cá nhân (những người sở hữu tài liệu) mà đôi khi chúng còn có giá trị

đối với cả quốc gia, đặc biệt trong công việc nghiên cứu lịch sử của dân tộc Chính

vì vậy, việc phát hiện và bảo vệ những tài liệu có giá trị không chỉ giúp sức cho

những công trình nghiên cứu ngày càng hoàn thiện nhằm đáp ứng nhu cầu khai

thác sử dụng tài liệu của xã hội mà còn không ngừng làm hoàn thiện thành phần

Phông lưu trữ Quốc gia Việt Nam

Tuy nhiên, những nguồn tài liệu quý trong nhân dân đang đứng trước nguy

cơ hư hại và mất mát do chưa được phát hiện kịp thời và không có biện pháp bảo

vệ hợp lý Chính vì vậy chúng tôi nghiên cứu đề tài này với mong muốn thu hút

được sự quan tâm của các cơ quan lưu trữ Nhà nước đến nguồn tài liệu mới - tài

liệu lưu trữ nhân dân

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ở Việt Nam hiện nay, vấn đề nghiên cứu về lưu trữ nhân dân đã và đang

được đưa ra thảo luận Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu khoa học cấp

nhà nước về vấn đề này

Trong phạm vi phong trào nghiên cứu khoa học của sinh viên nói chung và

của khoa Lưu trữ học & Quản trị văn phòng nói riêng chưa từng có đề tài nghiên

cứu nào nghiên cứu về lưu trữ nhân dân

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Trong khuôn khổ báo cáo khoa học của sinh viên, chúng tôi chỉ đề cập đến

một số vấn đề chung về tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam hiện nay Đó là những

tìm hiểu bước đầu về khái niệm, giá trị và thực trạng của tài liệu lưu trữ nhân dân

Qua đó nhóm nghiên cứu cũng xin đưa ra một vài kiến nghị và giải pháp về việc

thu thập, bảo quản và khai thác, sử dụng nguồn tài liệu này

4 Nguồn tư liệu tham khảo

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu khoa học này, chúng tôi không có điều

kiện khảo sát trực tiếp nguồn tài liệu này trong quảng đại quần chúng nhân dân

Nguồn tài liệu chủ yếu mà chúng tôi thu thập được từ:

- Một số sách lý luận về sử học và về lưu trữ học

- Các bài viết trên một số tạp chí

Chính vì vậy chúng tôi không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong quý

thày cô cùng các bạn thông cảm và giúp chúng tôi hoàn thành tốt đề tài này

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học này, nhóm nghiên cứu đã sử dụng

phương pháp phân tích và tổng hợp Đây là một phương pháp rất phù hợp với việc

nghiên cứu, tìm hiểu về một vấn đề mới mẻ, chưa có nhiều tài liệu liên quan

Ngoài ra, các phương pháp truyền thống cũng được nhóm nghiên cứu áp

dụng, đó là:

- Phương pháp luận sử học;

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu;

Chương 1 - Tìm hiểu về tài liệu lưu trữ nhân dân

Chương 2 - Thực trạng tài liệu lưu trữ nhân dân

Phần 3: Kết luận

Qua đây chúng tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn chân thành tới thầy giáo hướng

dẫn đã giúp đỡ chúng tôi hoàn thành đề tài này Chúng tôi cũng mong nhận được sự

góp ý chân thành của quý thày cô cùng các bạn để làm cho những nhận thức về tài

liệu lưu trữ nhân dân trở nên đầy đủ và toàn diện hơn Trên cơ sở đó, nếu có thể sẽ

đưa ra được những giải pháp tối ưu nhằm thu thập, bảo vệ an toàn, sử dụng có hiệu

quả tài liệu lưu trữ nhân dân và đưa mô hình lưu trữ nhân dân sớm được áp dụng ở

Việt Nam

Xin chân thành cảm ơn!

PHẦN 2: NỘI DUNG CHÍNH

CHƯƠNG I - TÌM HIỂU VỀ TÀI LIỆU LƯU TRỮ NHÂN DÂN

1.1 Khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân

Tài liệu lưu trữ có thể xem như một loại hình di sản văn hóa của dân tộc

Ngay từ những ngày đầu của Chính quyền cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất

đề cao ý nghĩa của công tác lưu trữ khi chỉ rõ "tài liệu có giá trị đặc biệt về phương

diện kiến thiết quốc gia" (trích Thông đạt số 1 C/VP ngày 3/1/1946) Cho đến nay,

công tác lưu trữ chỉ liên quan đến các tài liệu hình thành trong hoạt động của các cơ

quan nhà nước và trong các tổ chức chính trị xã hội Pháp lệnh lưu trữ quốc gia

năm 2001 đã khẳng định rõ: “ Tài liệu lưu trữ quốc gia là tài liệu có giá trị về chính

trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh, ngoại giao, văn hoá, giáo dục, khoa học và công

nghệ được hình thành trong các thời kỳ lịch sử của dân tộc Việt Nam, qua hoạt

động của các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức

xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang nhân dân (sau

đây gọi chung là cơ quan, tổ chức) và các nhân vật lịch sử, tiêu biểu phục vụ việc

nghiên cứu lịch sử, khoa học và hoạt động thực tiễn” Định nghĩa chính thống này

đã nhắc tới các tài liệu hình thành trong đời sống của cá nhân nổi tiếng, nhưng

thành phần tài liệu thuộc loại như vậy trong các cơ sở lưu trữ của ta không đáng kể

Hơn nữa, xét trên phương diện lý thuyết, việc xác định tài liệu lưu trữ cá nhân chỉ

liên quan đến những nhân vật nổi tiếng cũng tạo nên những rào cản cho sự mở rộng

phạm vi thu thập các tài liệu có nguồn gốc cá nhân và đang nằm trong tay nhân

dân Ngoài ra, trong thời kỳ hội nhập, khi kinh tế tư nhân đang được bình đẳng với

các thành phần kinh tế khác thì tài liệu lưu trữ hình thành do hoạt động của thành

phần kinh tế này cũng cần có một vị trí mới

Trên thế giới, “tài liệu lưu trữ nhân dân” là thuật ngữ không còn mới mẻ,

nhưng ở Việt Nam, việc xây dựng một khái niệm thống cho “tài liệu lưu trữ nhân

dân” vẫn còn bỏ ngỏ Hiện nay có nhiều quan niệm về tài liệu lưu trữ nhân dân

Chẳng hạn như theo Nguyễn Văn Thâm, tài liệu lưu trữ nhân dân có thể là một bản

thảo về một công trình nghiên cứu của cá nhân, một sáng tác nghệ thuật, một bức

ảnh chưa công bố, các bằng phát minh sáng chế, giấy chứng nhận bản quyền được

cấp cho các sản phẩm được đăng ký độc quyền, tài liệu về các giải thưởng của cá

nhân trên các lĩnh vực, các giấy tờ về nhân thân của mỗi người, di chúc… Đó cũng

có thể là một bản thiết kế công trình tư nhân, các hợp đồng nhân sự, kế hoạch sản

xuất, kinh doanh của các công ty tư nhân, tài liệu của các trường tư, của các tổ chức

được thành lập và hoạt động dưới quyền điều hành của các cá nhân không thuộc hệ

thống cơ quan nhà nước như các văn phòng tư vấn, các tổ chức từ thiện… Tất cả

những tài liệu này có thể gọi chung là tài liệu lưu trữ nhân dân Nhưng đối với một

khái niệm, việc liệt kê thành phần, loại hình của đối tượng được đề cập tới nên

được hạn chế Khái niệm về tài liệu lưu trữ nhân dân cũng vậy Nếu như coi sự liệt

kê các loại tài liệu nói trên là khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân thì khái niệm này

không toàn diện, đầy đủ Tài liệu lưu trữ từ nhân dân là một khái niệm rất rộng, bên

cạnh những loại hình tài liệu đã được biết đến hiện nay, cũng có thể tồn tại những

loại hình tài liệu mới, chưa từng được nhắc tới, nhưng vẫn tồn tại lẩn khuất đâu đó

trong nhân dân

Một cách hiểu khác về tài liệu lưu trữ nhân dân đã được tác giả Trần

Hoàng đưa ra trong một bài viết về kho lưu trữ nhân dân trên Tạp chí Văn thư Lưu

trữ Việt Nam, đó là: “Tài liệu lưu trữ nhân dân có thể là bản chính, bản gốc hoặc

bản sao hợp pháp tài liệu được ghi trên giấy, phim, ảnh, băng hình, băng ghi âm,

đĩa âm thanh hoặc các vật mang tin khác” Định nghĩa này không liệt kê các thành

phần tài liệu cụ thể như định nghĩa đã nêu ở trên, nhưng lại chưa làm rõ được

những nét đặc thù, riêng biệt của loại hình tài liệu lưu trữ nhân dân Ở đây, ta vẫn

thấy tài liệu lưu trữ nhân dân và tài liệu lưu trữ nói chung gần như không có sự

phân biệt

Trong qúa trình nghiên cứu, nhóm nghiên cứu đã tham khảo những tài liệu

về lý luận và thực tiễn công tác lưu trữ Trên cơ sở kế thừa những cách hiểu về tài

liệu lưu trữ nhân dân của các tác giả đi trước, trong phạm vi đề tài nghiên cứu khoa

học sinh viên, nhóm nghiên cứu xin được đưa ra một cách hiểu về tài liệu lưu trữ

nhân dân như sau: Tài liệu lưu trữ nhân dân là tài liệu thuộc quyền sở hữu hợp

pháp của công dân và không thuộc nguồn nộp lưu vào các lưu trữ lịch, có ý

nghĩa không chỉ với nhân dân mà còn có nhiều ý nghĩa khác về mặt lịch sử,

kinh tế, văn hoá, giáo dục…

1.1.1 Đặc điểm tài liệu lưu trữ nhân dân

Nếu như tài liệu lưu trữ nhà nước được tổ chức dựa vào những định chế

mang tính quyền lực của nhà nước thì tài liệu lưu trữ nhân dân đòi hỏi phải được tổ

chức quản lý theo những định chế riêng, bởi vì đó là tài sản riêng của công dân

hoặc một nhóm công dân hoạt động theo pháp luật Đó là những tài liệu có ý nghĩa

trên nhiều mặt và không thuộc nguồn nộp lưu vào các lưu trữ Nhà nước Tại Điều

5, Pháp lệnh Lưu trữ Quốc gia khẳng định: “ 1 Tài liệu riêng của cá nhân, gia đình,

dòng họ có giá trị như tài liệu quy định tại Điều 1 của Pháp lệnh này được Nhà

nước đăng ký và bảo hộ; cơ quan lưu trữ có trách nhiệm hướng dẫn, giúp đỡ về kỹ

thuật bảo quản; 2 Nhà nước khuyến khích việc tặng cho, ký gửi tài liệu riêng của

cá nhân, gia đình, dòng họ cho cơ quan lưu trữ; trong trường hợp bán tài liệu riêng

của cá nhân, gia đình, dòng họ thì phải báo cho cơ quan lưu trữ và ưu tiên bán cho

cơ quan lưu trữ.” Như vậy, phần lớn những tài liệu lưu trữ của công dân không

được lưu trữ công thu thập, bảo quản Nhà nước khuyến khích các cá nhân hiến

tặng hay bán cho Nhà nước những tài liệu lưu trữ có giá trị để đưa vào bảo quản

trong các kho lưu trữ do Nhà nước quản lý nhằm phát huy cao độ khả năng khai

thác các tài liệu đó

Một điểm cần lưu ý ở khái niệm này đó là ngoài các cá nhân còn có các

nhóm cá nhân sở hữu tài liệu lưu trữ nhân dân Nhóm cá nhân đó có thể là một

doanh nghiệp tư nhân, gồm một hoặc nhiều thành viên cùng sở hữu các tài liệu

chung của doanh nghiệp như mẫu thiết kế, hợp đồng…; trong các làng, xã thì

những tài liệu như thần tích, thần sắc thuộc quyền sở hữu chung của cả dân làng

Tài liệu lưu trữ nhân dân là những tài liệu có giá trị không chỉ đối với cá

nhân, nhóm cá nhân mà còn mang những giá trị khác về mặt lịch sử và thực tiễn

Rất nhiều tài liệu của các tổ chức và công dân không nằm trong danh mục tài liệu

thu vào các kho lưu trữ do Nhà nước quản lý, trong những hoàn cảnh cụ thể vẫn

phục vụ tốt cho việc nghiên cứu lịch sử và hoạt động thực tiễn

Như vậy, ngoài những đặc điểm cơ bản được khái quát trong khái niệm đã

nêu trên thì tài liệu lưu trữ nhân dân còn mang những đặc điểm sau:

Một là, cũng giống như tài liệu lưu trữ nói chung, tài liệu lưu trữ nhân dân

cũng phản ánh những thông tin quá khứ Đó là các sự kiện, hiện tượng, biến cố lịch

sử, những thành quả lao động sáng tạo của nhân dân ta trong các thời kỳ lịch sử…

Hai là, loại hình tài liệu lưu trữ nhân dân rất đa dạng Đó có thể là những

tài liệu của cá nhân như giấy tờ tuỳ thân, những tài liệu do công dân thu thập, sưu

tầm được, những tài liệu gia truyền (gia phả, tộc phả ); tài liệu của doanh nghiệp

tư nhân cũng như những bản hợp đồng, những mẫu thiết kế …

Ba là, tài liệu lưu trữ nhân dân không phân biệt thời gian, xuất xứ, tác giả,

kỹ thuật chế tác và phương thức làm ra tài liệu… đối với một cá nhân, bên cạnh

giấy tờ tuỳ thân còn có những tài liệu tản mạn khác do cá nhân đó sưu tầm được

như những pho sách cổ , hoặc những tài liệu của gia đình, dòng tộc cá nhân đó

như gia phả, tộc phả Đối với doanh nghiệp, tài liệu lưu trữ nhân dân có thể là bản

hợp đồng của doanh nghiệp ký kết với doanh nghiệp khác, những tài liệu về đối thủ

cạnh tranh mà doanh nghiệp đó thu thập được, cũng có thể là những bản thiết kế

mẫu mã sản phẩm được hình thành từ khi doanh nghiệp bắt đầu đi vào hoạt

động…

Bốn là, những tài liệu lưu trữ nhân dân không tập trung ở một chỗ, mà

nằm rải rác trong nhân dân, trong từng gia đình, từng làng xã, từng doang nghiệp tư

nhân…do nhân dân tự lưu giữ, bảo quản và sử dụng theo những mục đích riêng

Đây là điểm khác biệt so với tài liệu lưu trữ nhà nước bởi tài liệu lưu trữ nhà nước

được bảo quản tập trung, thống nhất tại các phòng, kho lưu trữ nhà nước; được tổ

chức khai thác sử dụng một cách khoa học, nhằm phục vụ nhu cầu của nhân dân và

xã hội

1.1.2 Thành phần tài liệu lưu trữ nhân dân

1.1.2.1 Tài liệu thuộc sở hữu của cá nhân

*Tài liệu về thân thế, sự nghiệp

Đối với mỗi cá nhân, trong cả cuộc đời của mình đều gắn bó mật thiết với

những loại giấy tờ, tài liệu nhất định Đó là những giấy tờ nhân thân như giấy khai

sinh, chứng minh thư, sổ hộ khẩu Những tài liệu này là minh chứng xác nhận

cho sự tồn tại, cho tư cách công dân của một con người Bên cạnh đó, trong quá

trình sống và hoạt động, mỗi cá nhân đều có những giấy tờ, tài liệu liên quan như:

giấy chứng nhận quá trình công tác, tuyên duơng thành tích công trạng, giấy tờ liên

quan đến quyền sở hữu, thừa kế tài sản… Những tài liệu này rất có ý nghĩa đối với

riêng cá nhân đó, về mặt vật chất hoặc tinh thần Vì thế mỗi cá nhân đều có nhu cầu

lưu giữ những tài liệu của riêng mình

Đối với những cá nhân tiêu biểu, có nhiều đóng góp cho xã hội thì những

tài liệu do họ sản sinh ra trong quá trình sống và hoạt động không chỉ có ý nghĩa

đối với bản thân cá nhân đó, mà còn mang ý nghĩa to lớn đối với toàn xã hội

* Tài liệu do cá nhân thu thập, sưu tầm

Trong khối tài liệu của nhân dân, do nhân dân sở hữu không chỉ có những tài

liệu liên quan đến bản thân họ mà còn có rất nhiều những tài liệu khác Đó là

những tài liệu của gia đình, dòng họ truyền lại như gia phả, những bí quyết gia

truyền, những cuốn sách cổ… Trong các tộc phả của các dòng họ còn ẩn chứa biết

bao tài liệu quý mà chúng ta chưa có điều kiện khai thác - đó là những ghi chép

chân thực nhất về bối cảnh xã hội giờ cùng sự phát triển của dòng họ Chẳng hạn

như trong cuốn “Lương gia thế phả” hiện còn đang giữ ở nhà thờ họ Lương (làng

Nhị Khê – Hà Tây), có ghi chép rất tỷ mỉ về các sự kiện, nhân vật liên quan đến

dòng họ; trong đó có bản di chúc của Ôn Như - Lương Văn Can Cụ đã để lại một

bản di chúc cho dòng họ và dân tộc, đoạn mở đầu viết bằng chữ Hán và phần nội

dung viết bằng chữ Nôm - với mong muốn con dân nước Việt đừng bao giờ nguôi

nỗi đau mất nước Ngoài ra, tài liệu do cá nhân sưu tầm cũng có thể là những tài

liệu tản mạn, do cá nhân tự thu thập và sưu tầm được như những pho sách cổ,

những bản khắc chữ cổ, những bức tranh thờ Hàng Trống…

1.1.2.2 Tài liệu thuộc sở hữu của các làng, xã

Làng xã Việt Nam có tính cộng đồng và tự trị rất cao Do đó, trong một

làng xã có những tài sản thuộc sở hữu chung của mọi người như đình làng, cổng

làng, những đồ vật cổ, quý hiếm của làng, và trong đó có cả những tài liệu lưu trữ

nhân dân như thần tích, thần sắc, bản ghi chép về lịch sử làng nghề, những sắc

phong của nhà vua cho những người có công thành lập làng… Đó không chỉ là

những tài liệu quý, có giá trị đối với làng, xã đó, mà những tài liệu đó còn có những

giá trị to lớn trong nghiên cứu lịch sử, có ý nghĩa giáo dục, kinh tế, văn hoá…

Theo các nhà nghiên cứu lịch sử thì việc không thể dựng lên một bức

tranh chân thực về đời sống của người dân trong các làng xã phong kiến xưa vì

nguồn sử liệu trong nhân dân hiện nay vẫn bị giấu kín và chưa có điều kiện phát

hiện Qua những lần điền dã dân tộc học, các nhà sử học đều phát hiện được những

điều hết sức ngạc nhiên còn ẩn chứa trong nhân dân mà trong các viện sử học

không tìm thấy Nghiên cứu về làng xã Việt Nam, người ta tìm đến các tộc phả của

dòng họ tại địa phương, những dòng chữ được khắc trên các bia mộ,…, thậm chí cả

những lời kể của người dân cũng được coi là nguồn sử liệu đáng quý cần được xem

xét

1.1.2.3 Tài liệu của các tổ chức tư nhân

Xã hội càng phát triển thì số lượng ngày càng nhiều Đó có thể là các doanh

nghiệp tư nhân, các Hội do cá nhân tự thành lập như Hội đồng hương, Hội đồng

khoá, Hội người cao tuổi Tài liệu của những tổ chức này không chỉ có ý nghĩa

đối với các thành viên trong hội mà đôi khi còn có ý nghĩa đối với xã hội

Theo đường lối mới của Đảng ta, ngày nay kinh tế tư nhân đang được đặt

bình đẳng với các thành phần kinh tế khác trong quá trình phát triển kinh tế của đất

nước Điều này đã được ghi trong các văn bản chính thức của Đảng và Nhà nước

Vì thế các sản phẩm hình thành do hoạt động của thành phần kinh tế tư nhân - kể cả

tài liệu lưu trữ cũng cần phải có một vị trí mới, rộng hơn nhiều so với quan niệm

cũ

Những tài liệu sản sinh trong các doanh nghiệp tư nhân có thể là kế hoạch

sản sản xuất, kinh doanh; các ký kết hợp đồng, các dây chuyền công nghệ…

1.2 Giá trị của tài liệu lưu trữ nhân dân

1.2.1 Giá trị lịch sử

Như chúng ta đã biết tài liệu có trong nhân dân, do nhân dân sở hữu không

phải chỉ có những tài liệu liên quan đến thân thế sự nghiệp và chỉ có giá trị đối với

riêng cá nhân đó mà trong nhân dân còn tồn tại rất nhiều tài liệu quý, có giá trị

nhiều mặt như: Giá trị lịch sử, văn hoá, kinh tế…Những tài liệu ấy hiện nay còn

nằm rải rác trong nhân dân và hầu như không được biết đến, nhưng đôi khi những

tài liệu “vô danh” ấy lại có giá trị lịch sử rất lớn đối với cả một dân tộc Chẳng hạn

như những cuốn cổ sử còn sót lại trong các làng xã, gia đình, dòng họ; những cuốn

tộc phả; những dấu tích của nhà vua để lại tại các vùng quê trong những lần đi vi

hành….Đó là những minh chứng lịch sử rất quan trọng giúp chúng ta có cái nhìn

toàn diện hơn về quá khứ của dân tộc Thời đại phong kiến trong các triều đình

không bao giờ thiếu đi vai trò của người biên chép lịch sử về triều đại đó và các

triều đại trước Nhờ đó mà trải qua hàng nghìn năm cho tới tân ngày nay, chúng ta

vẫn có thể biết cuộc sống của cha ông mình những ngày mới hình thành đất nước

Những cái tên như: Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên….hẳn đã trở nên rất đỗi quen thuộc

trong giới nghiên cứu lịch sử Và người ta cũng biết đến “Đại Việt sử ký toàn thư”

như một cuốn cổ sử đầy đủ nhất (mà chúng ta còn giữ lại được), phản ánh sự hình

thành và phát triển đất nước qua các triều đại phong kiến trong lịch sử Tuy nhiên,

những ghi chép đó mới chỉ phản ánh được thế sự trong triều đình nên đôi khi còn

mang tính chủ quan của người viết, đặc biệt là mang đậm ý chí của nhà vua - người

đứng đầu đất nước Còn cuộc sống thực của người dân thì hầu như không được

nhắc đến trong các cuốn chép sử triều đình Nhưng qua những cuộc khảo cứu lịch

sử trong nhân dân, người ta mới biết đến những người chép sử trong nhân dân Họ

là những con người thầm lặng góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử của dân tộc

nhưng chưa từng một lần được lưu danh trong sử sách Hẳn là chưa thể phản ánh

được đầy đủ sự hình thành và phát triển của một thời đại lịch sử nếu như mới chỉ

thông qua cuộc sống giàu sang phú quý của những đấng “bề trên” của xã hội; người

ta cũng không đánh giá được sự phát triển của một quốc gia nếu mới chỉ thông qua

một nhóm người Muốn biết được một đất nước có thực sự phát triển hay không

phải nhìn vào đời sống của tầng lớp bình dân trong xã hội - đó mới là sự phản ánh

chân thực nhất

Ngày nay, chúng ta biết được cuộc sống của người dân xưa không phải qua

các ghi chép sử trong cung mà chủ yếu qua các cuốn tộc phả của dòng họ; qua các

bản thần tích, thần sắc của làng; những kinh nghiệm cuộc sống được truyền miệng

từ đời này qua đời khác… cùng những di chỉ khảo cổ học mà các nhà nghiên cứu

lịch sử đã tìm được trong những lần điền dã dân tộc học…

Nhắc đến những ghi chép trong lịch sử Việt Nam, người ta thường nhắc đến

“Đại Việt sử ký toàn thư” của Ngô Sĩ Liên, “Dư địa chí” của Nguyễn Trãi, “Khâm

định Việt sử thông giám cương mục” của Quán sử Triều Nguyễn… Gần như tất cả

các công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời kỳ đầu phong kiến (thế kỷ X) đều

lấy những ghi chép đó làm minh chứng Tuy vậy, có những phát hiện sau này gây

nhiều bất ngờ trong giới sử học lại không xuất phát từ đó mà chính là những phát

hiện “tình cờ” trong nhân dân

Trong cuốn Tạp chí Xưa và Nay có công bố Cuốn sử thi chương hồi cổ nhất

nước ta Đó là cuốn “Hoan Châu Ký” - Một phát hiện tình cờ trong trào lưu “tìm về

cội nguồn” của giới nghiên cứu lịch sử Dòng họ Nguyễn Cảnh vốn là một trong

những dòng họ có thanh thế, muốn tìm lại mình để vừa dẫn dắt con cháu tiếp bước

theo truyền thống tổ tiên vừa để được thẩm định của Nhà nước về mặt lịch sử văn

hoá Khi lục tìm các tộc phả đã bất ngờ tìm thấy cuốn tộc phả viết tường tận về

dòng họ Nguyễn Cảnh từ khi xuất hiện (Năm 1406) cho suốt tám đời (đến 1678)

Các nhà sử học cho biết: “Đọc “Hoan Châu ký” chúng ta còn có thể biết được

tường tận thời kỳ Lê Trung Hưng với những cuộc chiến đấu của các phe phái đại

biểu cho chính thống cũng như ngụy tặc; và ngay cả những xung đột, tranh cướp

ngôi thứ, quyền binh của nhau trong từng phe phái; biết thêm những địa danh lịch

sử, những nhân vật lịch sử cũng như những chi tiết lịch sử có gía trị mà cuốn “Đại

Việt sử ký toàn thư” đến nay được coi là cuốn cổ sử đầy đủ nhất mà ta có, còn thiếu

hoặc không đề cập tới….Đặc biệt “Hoan Châu ký” viết theo dạng chương hồi (4

hồi, 16 tiết và lời bạt), viết cách đây đã hơn 300 năm (Năm 1678 được coi là năm

viết xong) nên được các nhà văn hoá sử coi là “loại tiểu thuyết chương hồi cổ nhất

nước ta” [8, 29] Vậy mà suốt bao năm cuốn sách quý đó nằm im trong nhân dân

mãi đến năm 1994 mới được phát hiện

Đọc các công trình nghiên cứu lịch sử mới biết băn khoăn lớn nhất của các

nhà nghiên cứu lịch sử là nguồn tài liệu Khi nghiên cứu về vấn đề lịch sử thế kỷ X,

các ghi chép được ghi trong “Đại Việt sử ký toàn thư” và các ghi chép về sau rất sơ

lược nên nhiều vấn đề - nhất là cuộc sống ngoài cung cấm gần như không được

nhắc đến Khi đưa ra các vấn đề về tình hình ruộng đất, tình hình thủ công nghiệp,

thương nghiệp… chủ yếu các nhà sử học dựa vào các di chỉ khảo cổ học và các dấu

tích còn sót lại trong các bia mộ, gia phả, các thần tích và theo người dân truyền

tụng lại

Để có cái nhìn toàn diện về lịch sử Việt Nam trong từng giai đoạn thì có sự

góp phần không nhỏ từ các tài liệu, các chứng tích lịch sử còn chứa đựng trong

nhân dân Đó có thể là gia tộc của các dòng họ; các thần tích, thần sắc; trên các bia

mô và đôi khi còn tìm thấy cả trong các phong tục tập quán, trong các sáng tác

truyền miệng của người dân…

Tài liệu lưu trữ nhân dân không chỉ ẩn chứa trong các làng xã của vùng đồng

bằng, trung du mà trên khắp mọi miền của tổ quốc bất cứ nơi đâu có sự sinh sống

của con người đều xuất hiện những nguồn tài liệu quý Chẳng hạn vào bất cứ làng

Chăm nào ở Ninh Thuận người ta cũng có thể tìm thấy các tàng thư cổ không biết

có tự bao giờ Các nhà Chăm học đã liệt kê ra khối tri thức (văn hoá phi vật thể)

khổng lồ chứa trong những tàng thư cổ Ví như: Cách xem thời tiết thiên văn,

phương pháp tính lịch, y học, kỹ thuật, nghệ thuật, phương thuật, lịch sử, tín

ngưỡng dân gian, tiểu sử hệ thống thần linh,nội dung và ý nghĩa các lễ hội (ngày

xưa), thánh ca, những bài ca tấy sach tâm hồn, trường ca, gia huấn ca, ca dao, tục

ngữ, thơ ca, truyện cổ, âm nhạc Những điền dã đã phát hiện ra các thư tịch cổ

trong các nhà dân Nhiều gia đình người Chăm còn lưu giữ 3 - 4 tàng thư; đặc biệt

không ít gia đình như gia đình ông Hải Thanh ở làng Phước Lập, xã Phước Nam,

huyện Ninh Phước, Ninh Thuận còn lưu giữ được ba hòm thư tịch cổ (tất cả đều

bằng chữ cổ Sanskrit) với ít nhất 45 cuốn [7; 11-12 ]

Có thể nói ở khắp mọi nơi trên đất nước, đến đâu chúng ta cũng có thể tìm

thấy những ghi chép cổ của nhân dân còn tồn tại đến tận ngày nay Và dù đã cố

gắng rất nhiều nhưng các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể khám phá hết những bí mật

còn tiềm ẩn trong những dòng chữ kỳ lạ đó Hiện nay, tại Bảo tàng Dân tộc học của

Việt Nam còn lưu giữ được một số tài liệu của đồng bào các dân tộc thiểu số như:

sách mẫu sớ của đồng bào Dao (Tuyên Quang), sách chữ tượng hình của người Pà

Thẻn (Hà Giang), sách chữ cổ của người Thái đen (Sơn La)…

Chính việc phát hiện ra những tài liệu trong nhân dân mà chúng ta đã có cái

nhìn đầy đủ hơn về lịch sử của một thời đại đã qua Những cuốn sổ mua lương

thực, những bảng tem phiếu hẳn đã trở nên xa lạ với thế hệ trẻ ngày nay nhưng nó

lại là những thứ rất có giá trị chỉ trong mấy chục năm về trước Nhờ vào những tài

liệu, vật dụng mà các thế hệ trước còn lưu giữ lại, chúng ta có thể dễ dàng hình

dung ra cảnh sống của cả dân tộc Việt Nam tưởng như chỉ vừa mới xảy ra Đi sâu

hơn nữa vào từng ngôi làng của Việt Nam, chúng ta không khỏi bất ngơ khi những

người dân làng kể về chiến tranh một cach hết sức sôi nổi và hào hứng nhưng cũng

đầy xúc động, với rất nhiều những kỷ vật mà sau chiến tranh chưa từng một lần

được sử dụng lại Tất cả chỉ như mới xảy ra ngày hôm qua Đọc cuốn “Còn lại với

thời gian” - cuốn sách do Hội Cựu chiến binh Trường ĐHKHXH&NV- ĐHQGHN

xuất bản năm 2005, đã cung cấp cho bạn đọc nhiều kỷ niệm, nhiều tư liệu mà họ đã

trải qua hoặc đang còn lưu giữ Những tư liệu cá nhân của những người đã khuất

hay còn sống thực sự là những “dấu ấn thời gian” về những năm tháng hào hùng

của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Ngoài ra, những tài liệu có giá trị lịch sử do nhân dân lưu giữ cũng có đóng

góp rất lớn trong công việc nghiên cứu lịch sử Từ những cuốn tộc phả của dòng

họ, những thần tích, thần sắc… giúp các nhà nghiên cứu lịch sử có cái nhìn chân

xác hơn về cuộc sống của nhân dân trong thời đại trước Chẳng hạn nghiên cứu về

các tàng thư cổ thì những điều ghi trong các tàng thư đó giúp ta có cái nhìn toàn

diện và sâu sắc hơn về đời sống của đồng bào Chăm trong quá khứ, biết được đời

sống tinh thần hết sức phong phú và bất ngờ mà họ đã âm thầm cất giữ trong bao

năm qua…

Ở mỗi thời kỳ lịch sử đều có những tài liệu ghi dấu sự tồn tại và phát triển

của đất nước Những tài liệu của nhân dân cũng góp phần không nhỏ trong việc

nghiên cứu lịch sử của cả dân tộc

Một thời đại lịch sử này qua đi là bước chuyển mình cho một thời kỳ lịch sử

mới hình thành và phát triển Sẽ là không đầy đủ nếu chúng ta chỉ dựa vào các ghi

chép lịch sử trong triều đình, dù nó là bộ mặt của cả đất nước thì đó cũng chỉ giống

như vỏ của một chiếc hộp mà người ta vẫn chưa thể biết bên trong nó chứa đựng

những gì Bằng những cuộc khám phá lịch sử, tìm về với cội nguồn, các nhà nghiên

cứu lịch sử đã phát hiện được một khối lượng khổng lồ những chứng tích lịch sử

trong nhân dân mà trước đây chưa từng được biết đến Những tài liệu mà nhân dân

còn lưu giữ được đã giúp cho giới sử học rất nhiều trong chiến dịch “tìm hiểu cuộc

sống của cha ông trong quá khứ” Tài liệu lưu trữ nhân dân quả là đã đóng góp rất

lớn trong việc tái tạo lại một cách chân thực bức tranh của dân tộc Việt Nam trong

quá khứ

1.2.2 Giá trị thực tiễn

* Giá trị văn hoá – xã hội:

Người ta biết đến một dân tộc không phải chỉ vì dân tộc đó có nền kinh tế

phát triển mà còn vì văn hoá đặc trưng của mỗi dân tộc ấy Văn hoá chính thống

của mỗi quốc gia là văn hoá tiêu biểu cho quốc gia ấy Nhưng những nét văn hoá

còn lưu giữ được trong các làng, xã… lại tạo nên những nét văn hoá riêng của

người Việt Và những nét văn hoá đó được ghi chép, lưu truyền, phản ánh phần nào

trong một số tài liệu lưu trữ nhân dân

Người ta biết đến một dân tộc không phải chỉ v́ dân tộc đó có nền kinh tế

phát triển mà c ̣ n v́ văn hoá đặc trưng của mỗi dân tộc ấy Văn hoá chính thống của

mỗi quốc gia là văn hoá tiêu biểu cho quốc gia ấy Nhưng những nét văn hoá c ̣ n lưu

giữ được trong các làng, xă… lại tạo nên những nét văn hoá riêng của người Việt