PHÂN TÍCH NHÂN VẬT ĐIỂN HÌNH XUÂN TÓC ĐỎSO SÁNH VỚI NHÂN VẬT ĐIỂN HÌNH NGHỊ QUẾ Trong những khuynh hướng phát triển của tiểu thuyết những năm đầu thế kỷ XX, khuynh hướng tiểu thuyết hiện
Trang 1PHÂN TÍCH NHÂN VẬT ĐIỂN HÌNH XUÂN TÓC ĐỎ
SO SÁNH VỚI NHÂN VẬT ĐIỂN HÌNH NGHỊ QUẾ
Trong những khuynh hướng phát triển của tiểu thuyết những năm đầu thế kỷ XX, khuynh hướng tiểu thuyết hiện thực đạt được rất nhiều thành tựu
to lớn Một trong những thành tựu nổi bật là đã xây dựng được nhiều nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình Nhân vật điển hình trong giai đoạn này rất đa dạng và biểu hiện khá sâu sắc Nói đến nhân vật điển hình của Vũ Trọng Phụng người ta nhớ ngay đến Xuân Tóc Đỏ, nhân vật trong tiểu
thuyết Số đỏ.
1 Nhân vật điển hình Xuân Tóc Đỏ
Nhân vật điển hình là sự thống nhất cao độ và hài hòa giữa tính cách
riêng sắc nét và tính chung có ý nghĩa khái quát cao, đó là người lạ mà quen,
là con người này Về mặt cá thể hóa, ở nhân vật điển hình chính là cái riêng,
sắc nét chỉ có ở nhân vật ấy Đó có thể là cái riêng về mặt ngoại hình, tính
cách hay một cử chỉ hành động nào đó Angghen cho rằng mỗi nhân vật là một điển hình nhưng đồng thời là một cá nhân hoàn toàn cụ thể…Các nhân vật chính thực chất là đại biểu cho những giai cấp và trào lưu nhất định, do
đó tiêu biểu cho thời đại của họ…
Xuân Tóc Đỏ là một nhân vật điển hình hiện thực sinh động mang ý
nghĩa khái quát xã hội sâu sắc TS Lê Thị Vân cho rằng: “Xuân Tóc Đỏ có nhiều cấp độ điển hình” Có người cho hắn là điển hình của giai cấp tư sản,
có người lại cho là điển hình của giai cấp bình dân Xuân Tóc Đỏ không có thực nguyên xi ngoài đời nhưng kiểu người ấy thời nào cũng có nhất là thời
buổi nhố nhăng Tây- Tầu Xuân Tóc Đỏ đại diện cho bản chất hạ lưu, vô học của tầng lớp trưởng giả rởm đời học làm sang Xuân Tóc Đỏ là nhân vật
Trang 2đạt đến tầm phổ quát nhân loại Xuân Tóc Đỏ nhanh chóng gia nhập xã hội
thị dân nhố nhăng để phơi bày bản chất thực của nó Hắn là thằng không cha
mẹ, bị đuổi vì nhìn gái tắm và lang thang đầu đường, xó chợ, lấy sấu và cá làm cơm, làm đủ mọi nghề, vô giáo dục nhưng rất tinh quái và thạo đời.
Xuân Tóc Đỏ mang cái tên bụi đời với một định ngữ rất đặc trưng: Tóc Đỏ Nhờ sự rởm đời của gia đình Phó Đoan, Văn Minh, Xuân Tóc Đỏ nhanh chóng nhập cuộc với những nhiệm vụ hết sức lố bịch, đội lốt sự cao cả: cải cách xã hội, canh tân…
Ngôn ngữ của Xuân Tóc Đỏ vẫn mang mùi đầu đường xó chợ: mẹ kiếp, nước mẹ gì, bóp với chả bóp, rõ thối chửa…Những cái Xuân Tóc Đỏ học được và mang áp dụng làm vốn sống toàn là thứ hạ lưu: Thế nào là Lời hứa, Chinh phục hay Ngây Thơ trong cách ăn mặc…Tất cả là một mớ lộn
xộn vô nghĩa lý và buồn cười nhưng lại được xã hội lăng xê thành thi sĩ, anh hùng cứu quốc
Bản chất lưu manh vô học của Xuân Tóc Đỏ là cố định không thể nào
gột rửa được Dù cho có ở địa vị nào, Xuân Tóc Đỏ vẫn thể hiện bản chất
ma cà bông, vô văn hóa, một kẻ có khả năng thích ứng cao trước hoàn cảnh
xã hội Xuân Tóc Đỏ tự giấu mình bằng nhiều mưu mô thủ đoạn, nhiều người biết nhưng không thể làm gì khác được mà còn đưa hắn lên nấc thang
danh vọng Hắn bịa ra chuyện ngủ với Tuyết, đòi Phó Đoan bắt đền ái tình,
trả thù người tình cũ của Tuyết Có khi Xuân Tóc Đỏ nhún nhường, khi thách thức, kiêu ngạo Con rối gây cười Xuân Tóc Đỏ đã bằng những thủ đoạn mà leo lên được vị trí cao trong xã hội Xuân Tóc Đỏ là nhân vật hiện thực trào phúng xuất sắc của Vũ Trọng Phụng
2 Điển hình Xuân Tóc Đỏ và điển hình Nghị Quế từ góc nhìn so sánh
Trang 3Xuân Tóc Đỏ và Nghị Quế đều là những điển hình phản diện mang ý nghĩa khái quát cao, được các nhà văn ít miêu tả ngoại hình mà tập trung miêu tả hành động, tính cách, lời nói của nhân vật Xuân Tóc Đỏ và Nghị Quế đều được đặt vào nhiều tình huống khác nhau để bộc lộ bản chất Cả hai nhân vật đều dốt nát, lố lăng, sính Tây và thô lỗ, vô học nhưng lại thăng tiến nhanh như diều gặp gió… Xuân Tóc Đỏ và Nghị Quế còn là những kẻ đạo đức giả, vô học và thủ đoạn Nghị Quế bắt chẹt người nông dân bằng thủ
đoạn vừa đấm vừa xoa, bài trí nhà kiểu chẳng ra Ta cũng chẳng ra Tây, sính đồng hồ Tây, háo danh và học đòi, gọi con gái là mợ.
Cùng ra đời trong một thời điểm lịch sử, tuy nhiên giữa Xuân Tóc
Đỏ và Nghị Quế có nhiều nét khác biệt độc đáo thể hiện con người này.
Xuân Tóc Đỏ là điển hình phổ quát cho mọi thời đại, Nghị Quế chỉ là điển
hình cho một tầng lớp trong một điều kiện cụ thể Xuân Tóc Đỏ vừa là nhân vật tính cách, vừa là nhân vật chức năng, còn Nghị Quế chỉ là nhân vật tính cách.
Xuân Tóc Đỏ và Nghị Quế xuất thân khác nhau Một kẻ là vo học, lưu manh đầu đường xó chợ, một người là địa chủ giàu sang, khét tiếng
Xuân Tóc Đỏ và Nghị Quế có quá trình vận động tính cách không
giống nhau Nghị Quế có tính cách nhất quán, Xuân Tóc Đỏ vẫn giữ nguyên bản chất lưu manh vô học nhưng đã có được một quá trình vận động thích
nghi láu lỉnh trước hoàn cảnh Giữa Xuân Tóc Đỏ và Nghị Quế đã có một
quá trình vận động của chủ nghĩa hiện thực phê phán đi từ con người nhất quán đến con người đa diện, từ điển hình lép đến điển hình tròn, từ kém duy
vật đến duy vật vận động theo nguyên tắc tôn trọng khách quan Nghị Quế
hiện lên trong Tắt đèn như một công cụ bóc lột của xã hội với những mâu
thuẫn nông thôn Xuân Tóc Đỏ lại là nhân vật phản diện trong môi trường thành thị nhố nhăng
Trang 4Về bút pháp xây dựng nhân vật, Xuân Tóc Đỏ được xây dựng bằng bút pháp “bịa” phóng đại với hàng loạt những chi tiết lố bịch, gây cười, khó
mà có thực nhưng lại hợp quy luật Xuân Tóc Đỏ từ tên lưu manh, thất học,
thất nghiệp gặp số đỏ vì dâm đãng, thành bác sĩ, nhà cải cách, anh hùng cứu quốc Nghị Quế ít được hư cấu mà chủ yếu là tả thực Nhân vật hiện lên như
thoát thai từ một nguyên mẫu trong làng Đông Xá Xuân Tóc Đỏ là nhân vật gây cười, còn Nghị Quế là nhân vật gây oán hận
Như vậy, có thể nói rằng, Vũ Trọng Phụng và Ngô Tất Tố đã dựng lên những nhân vật điển hình sinh động đi lại nói năng giữa cuộc đời Mỗi nhân vật tồn tại trong một hoàn cảnh điển hình riêng, một quá trình vận động riêng nhưng hợp lại đó là toàn cảnh xã hội Việt Nam từ nông thôn đến thành thị Trong tương quan ấy, Xuân Tóc Đỏ là nhân vật phức tạp hơn, sắc nét hơn, giàu sức sống và tầm phổ quát hơn Đó là sự khác biệt trong quan niệm nghệ thuật về con người, khả năng chiếm lĩnh hiện thực và tài năng của mỗi nhà văn Sự khác biệt ấy cũng cho thấy con đường hiện đại hóa tiểu thuyết hiện thực ở nước ta những năm đầu thế kỷ XX