BIỆN HỘ CHO XUÂN TÓC ĐỎ doc

Trong cuộc hội thảo vào dịp kỷ niệm 80 năm ngày sinh Vũ Trọng Phụng 10—2002, nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Giác Hải có một tham luận 1 phát hiện ra sự liên hệ thú vị: những con số nói trên

BIỆN HỘ CHO XUÂN TÓC ĐỎ

Trong th ực tế giao thiệp , c ũng như khi ti ếp xúc v ới các tác phẩm văn chương, người

ta r ất dễ quan li êu, t ức l à m ặc sức cho những ấn tượng ban đầu thao túng , t ừ đó , t ạo n ên

nh ững huyền thoại , k ể cả huyền thoại về nh ững con người được xem l à t ốt, lẫn những con

ng ười bị gán cho đủ mọi thói xấu Và vi ệc lật lại các huyền thoại bao giờ cũng mang trong

nó tính ch ất một cuộc thể nghiệm , c ần được trao đổi nghi êm ch ỉnh

Sự trùng hợp kỳ lạ

Trong chương mở đầu S ố đỏ, Vũ Trọng Phụng có đoạn tả lại cái cảnh Xuân đi xem

bói, và khi ông thày bảo khai ngày sinh tháng đẻ, thì nhân vật này- tạm gọi là nó như Vũ

Trọng Phụng thường gọi- đáp lại gọn lỏn ”Hai mươi lăm tuổi đấy bố ạ Tháng mười, ngày

rằm, giờ gà lên chuồng” Trong cuộc hội thảo vào dịp kỷ niệm 80 năm ngày sinh Vũ Trọng

Phụng (10—2002), nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Giác Hải có một tham luận (1) phát hiện ra

sự liên hệ thú vị: những con số nói trên liên quan đến người đã tác thành ra nhân vật chính

của S ố đỏ Tức ngày sinh tháng đẻ của Vũ Trọng Phụng cũng là ngày sinh tháng đẻ của

Xuân Cho đến ngoại hình của tác giả cũng có những nét của nhân vật Không cần là người

thạo tử vi, chỉ theo lẽ thường mà suy, người ta đã có thể nghĩ: giữa nhân vật chính của S ố

đỏ và tác giả như vậy là có một mối duyên nợ kỳ lạ Nhân vật không còn là một thứ chúng

sinh bình thường, một thứ công cụ để ông trình bày tấn trò đời Mà phải nói cái anh chàng

mà ông thác sinh ra đó có một mối quan hệ riêng với ông, nó là một phần con người cuả

ông Đây là loại nhân vật có lô - gích nội tại, có quy luật phát triển riêng; sau khi đã đẻ ra

nó, nhà văn không thể đứng từ một khoảng cách rất xa để tuỳ tiện điều khiển, mà phải

nhập thân vào nó, coi nó như người có thật, tìm hiểu, lắng nghe, đối thoại với nó Đến lượt

mình, người đọc cũng phải có cách nghĩ khác về Xuân Lâu nay khi bàn về một con người,

hoặc nhân vật của một tác phẩm văn học, ở ta có một thói quen là cố tìm cách sắp xếp xem

nhân vật hay con người đó thuộc vào dạng tích cực hay tiêu cực, được tác giả đưa biểu

dương hay phê phán Với Xuân, người ta có thêm cơ hội để gắng đi tới một hệ thống phân

loại cận nhân tình hơn Việc tìm ra và xác định rõ cái chất người ở Xuân đòi hỏi một cái nhìn

cởi mở, vượt qua mọi thành kiến mà hàng ngày ta không để ý

Chưa hẳn đã là lưu manh thứ thiệt

Cái danh hiệu ”quý hoá” mà nhiều người nghĩ tới và không ngần ngại gán cho Xuân

tóc đỏ gói gọn lại trong hai tiếng lưu manh Theo cách hiểu thông thường, nhân vật lưu

manh thường là loại người sống bên lề xã hội; lưu manh đồng nghĩa với những gì xấu xa:

hư hỏng, lừa bịp, dối trá Như vậy, Xuân bị gán cho những tội vạ nặng nề nhất Thậm chí có

thể nói, trong tâm trí của nhiều người, ngay đến Chí Phèo suốt ngày say khướt và mang mọi

người ra chửi, sẵn sàng gây vạ cho cả làng Vũ Đại, xem ra còn có gì đó dễ chấp nhận hơn là

Xuân tóc đỏ Thành kiến này, cố nhiên, có cái lý riêng của nó Chính tác giả đã sớm tóm tắt

cho người đọc biết trước mặt họ là một con người hoàn toàn vô giáo dục (câu đầy đủ trong

nguyên văn như sau:”Cảnh ngộ tạo nó nên một đứa hoàn toàn vô giáo dục, tuy nó tinh quái

lắm thạo đời lắm”) Đúng là trong suốt cuốn truyện, Xuân có làm vài việc dễ gây phản cảm

Nhưng Xuân không hoàn toàn hư hỏng như người ta thường nhầm và khái quát một cách

vội vã Trong cách ăn nói và trước tiên là cách nghĩ của Xuân không có dấu hiệu của sự hèn

mọn, đểu giả (2) Thứ nữa, một thói xấu thuộc loại khó chấp nhận nhất của lưu manh là

lười biếng, không chịu làm việc thì Xuân không mắc Khi tham gia vào việc phục vụ các bà

các cô ở tiệm Âu hoá, cũng như khi trở thành nhân vật của giới thể thao quốc gia, nó chỉ

làm những việc mà nó thông thạo và có năng khiếu (3) Rồi khi ngẫu nhiên tham gia vào

việc chữa bệnh cho ông già tám mươi tuổi thân sinh của cụ cố Hồng, nó đâu có tự đứng ra

khoác lác, chẳng qua bị giới thiệu là sinh viên trường thuốc với ông đốc thì nhận tràn đi, mà

không cải chính, thế thôi; cũng như cái việc chữa cho ông cụ bằng thuốc thánh xin ở đền

Bia, thì đó là do thói quen mà làm, chứ không thể nói Xuân cố tình bịp bợm

Chung quanh hai chữ lưu manh, cùng lúc tồn tại những cấp độ ý nghĩa khác nhau

Đúng là nói tới lưu manh, người ta nghĩ ngay tới những hành động cụ thể Nhưng trong sự

giao tiếp hàng ngày, lưu manh còn được dùng với nghĩa sâu sắc hơn Đó là tinh thần khinh

rẻ đồng loại, bỏ qua những chuẩn mực thông thường, bất cần, nổi loạn Đứng đằng sau các

hành động lưu manh thường là một triết lý có màu sắc hư vô: Chúa đã chết, chẳng còn có

gì là lương tâm thiêng liêng nữa, và cái gì con người ta cũng có quyền làm Bởi vậy, không

chỉ thấy ở dân vô học mà trong nhiều trường hợp, tinh thần bất chấp đạo lý toát ra cả trong

hành động cũng như tư tưởng của những người có bằng cấp cẩn thận, và hai tiếng lưu

manh hoàn toàn thích hợp để gọi họ Như trong Hoàng Lê nh ất thống chí, một nhân vật là

huyện Trang trong cảnh hỗn loạn, công khai làm chuyện động trời là bắt vua lấy thưởng,

nhân vật này đã tự giải thích hành động của mình bằng câu”triết lý” xanh rờn: ”Sợ thày

không bằng sợ giặc, yêu chúa không bằng yêu thân” Sự bất cần ở đây đã lên đến mức

cùng cực, và phải gọi đó là một triết lý lưu manh So sánh với các nhân vật loại”có học”như

vậy, thì Xuân của chúng ta chưa đến nỗi Nó không ích kỷ và cá nhân chủ nghĩa tới mức đi

ngược đạo lý thông thường Đứng trước cuộc đời, nó còn biết sợ Còn đây, một sự so sánh

khác: trong kho tàng truyện cười dân gian Việt Nam, có hẳn một chùm truyện viết riêng về

hai nhân vật nổi tiếng là Ba Giai Tú Xuất Vốn họ cũng là người có được học hành đàng

hoàng, thi cử đâu ra đấy, song sống trong một hoàn cảnh ngang trái, cụ thể là hoàn cảnh

một xã hội nhố nhăng hỗn loạn (thuở giao thời khi Việt Nam vừa mới trở thành thuộc địa

của người Pháp), niềm tin của một trí thức ở Ba Giai cũng như Tú Xuất tan nát hoàn toàn

Họ lao ra đường làm bậy Gặp ai họ cũng tìm cách trêu chọc thậm chí hạ nhục Nói như

cách nói của những năm đầu thế kỷ XXI này, phải gọi Ba Giai Tú Xuất làm nên một cặp bài

trùng, chuyên nghề khủng bố lẻ, cười cợt ngay trên nỗi đau khổ của người khác Nhân vật ở

đây thực đã rơi xuống vũng bùn của thứ chủ nghĩa hư vô ở dạng thấp hèn, trong cơn tuyệt

vọng tự cho phép mình tha hồ phá phách Xuân tóc đỏ xa lạ với những cách cư xử kiểu ấy

Nó không bao giờ làm những việc đáng để gọi là bất nhân bất nghĩa Ngược lại, ở nó chỉ có

một ám ảnh là làm sao ra khỏi tình trạng khốn quẫn và tìm cho mình ”một chỗ đứng dưới

ánh mặt trời” Nên biết thêm rằng bản chất lưu manh không chỉ thể hiện ở tình trạng bần

cùng hoá về đường vật chất, mà còn bao hàm thái độ khinh miệt đối với trí tuệ và các giá trị

tinh thần, kể cả kiến thức và sự uyên bác Sự khinh miệt này làm cho các nhân vật lưu

manh trở nên đối lập hoàn toàn, tức một thứ kh ắc tinh của những người trí thức chân chính;

sự thắng thế của tư tưởng lưu manh góp phần vào việc huỷ diệt niềm tin nơi các trí thức ấy,

làm cho họ không còn tin ở mình, ngấm ngầm khuyến khích họ biến chất, tức cũng chung

một triết lý sống với những kẻ vô học càn rỡ, láo lếu Nhìn lại, thấy những”ưu điểm”loại này

cũng không có chỗ đứng trong tâm trí Xuân Liều lắm, nó chỉ suồng sã vỗ vai đùa bỡn với

đốc tờ Ngôn hoặc Josef Thiết, nhưng dừng lại ở đó, và trong bụng vẫn dành cho họ sự kính

trọng, khi cần thì thành thực nhờ họ giúp đỡ

Một người lập nghiệp

Các nhân vật được xếp vào loại tích cực (với nghĩa đáng khen đáng noi theo) trong

văn học cổ cũng như văn học hiện đại ở Việt Nam thời kỳ 1932-45 thường là những người

yếu đuối, bị chèn ép Như trường hợp chị Dậu trong T ắt đ èn của Ngô Tất Tố Trong sự cảm

thụ thông thường, nhân vật này thường được xem như có nhiều phẩm chất tích cực, đáng

biểu dương ca ngợi Nhưng hãy thử đọc lại tác phẩm: Nét nổi bật ở chị Dậu là thương chồng

thương con Nghĩa là người đàn bà nông dân này có một đời sống tình cảm thuần phác và

đôn hậu Song, khi chỉ vào đời với những phẩm chất ấy, người ta rất dễ chuốc lấy bất hạnh

Về nhiều phương diện, trong chị Dậu thấy lặp lại cái phần thiếu sót nằm sâu trong tính cách

cô Kiều thân thiết của tất cả chúng ta: Họ đều là những người không có được sự hiểu biết

sâu sắc về hoàn cảnh xã hội nói chung, về tình thế của mình nói riêng, do đó trên đường

đời nhiều phen rơi vào bị động bất lực Trong Truy ện Kiều, khi gia đình khó khăn thì Kiều

chỉ biết có cách khóc lóc rồi sẵn sàng bán mình cứu cha, dấn thân vào cuộc sống phong

trần; cũng như sau này, qua ít ngày theo Từ Hải ngang dọc, Kiều khuyên Từ Hải ra hàng

Còn trong T ắt đ èn, hành động khá nhất của chị Dậu là dám túm lấy cổ cai lệ đến thu thuế,

ấn dúi hắn ra cửa, tiếp đó túm tóc lẳng cho tên người nhà lý trưởng ngã nhào ra thềm, rồi

bị giải lên phủ, cuối cùng phải đi làm vú lấy tiền trả nợ Nhìn lại các nhân vật được nhiều

cảm tình của bạn đọc như Mai trong N ửa chừng xuân của Khái Hưng, cô hàng xén hoặc mẹ

Lê trong các truyện ngắn của Thạch Lam, chúng ta cũng thấy những nét tương tự Dù hiện

ra với nhiều tính tốt, như mau mắn, tử tế, nhân hậu, song thật khó lòng nói rằng đó là

những nhân cách trưởng thành và đạt tới một triết lý sống chắc chắn Trong khi khâm phục

giá trị đạo đức của họ, đồng thời phải nhận rằng cái tư cách nạn nhân có làm cho họ bé nhỏ

đi ít nhiều

Một loại nhân vật khác cũng gần với Xuân là những Tám Bính, Bảy Hựu … trong các

tác phẩm của Nguyên Hồng Ở đây, các vai lưu manh được miêu tả với đủ chuyện kinh thiên

động địa Chủ ý của Nguyên Hồng là nhấn mạnh rằng ở những con người tưởng như đã tha

hoá ấy, cái phần lương tri tốt đẹp vẫn còn Nhưng cũng chỉ có thế Nhân vật của Nguyên

Hồng chưa ra khỏi thế giới nhỏ hẹp chật chội của lớp người bần cùng Còn Xuân của Vũ

Trọng Phụng thì được ném vào một trường hoạt động mới, để gia nhập vào cái thế giới rộng

lớn mà người ta tưởng như chẳng liên quan gì đến nó Biết mình xuất thân hèn hạ, Xuân

không mặc cảm, mà vẫn hồn nhiên tham gia vào những việc có vẻ như rất trọng đại Và

nhất là vẫn giữ được một sự chủ động hiếm có Đằng sau câu chuyện mê tín (vốn là một

thói xấu dễ tha thứ), việc Xuân đi bói hé ra cho thấy một ám ảnh ghê gớm trong lòng nhân

vật: Nó muốn có một ngày mai khác với hôm nay Và nó tin rằng nếu biết cố gắng, thì cái

hậu vận tươi sáng đó trước sau sẽ đến Đây là một nét tâm lý chỉ thấy ở những con người

có lòng tự tin mạnh mẽ Bàn về Chí Phèo như một siêu mẫu, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào

cho rằng qua anh Chí, Nam Cao đã thâu tóm được một khát vọng nóng bỏng của con người

trong mọi thời đại, đó là khát vọng hoàn lương, khát vọng đổi đời (4) Trở lại với S ố đỏ, có

thể thấy cả hai khát vọng đó cũng nằm sâu mãi trong tâm trí Xuân và dần dần được thực

hiện Trong chương XVI, khi dẫn Xuân đi khai tên ở Tổng cục thể thao (ngày nay gọi là đi

đăng ký dự thi), Văn Minh đã giúp chúng ta khái quát một chân dung Chẳng những nhác

trông thấy Xuân, Văn Minh đã thầm nghĩ ngay rằng ”ừ cái mặt thằng này thế mà cũng đỡ

ma cà bông rồi đây” -, ở đoạn dưới, ông chủ cửa hàng Âu hoá còn nói thẳng với Xuân:”Từ

khi anh về giúp việc cho chúng tôi, là địa vị anh cứ dần dần thay đổi, cho đến bây giờ thì

anh đã nghiễm nhiên là một người khác” Sự đổi đời không còn là cái ao ước xa vời Mà với

Xuân nó đã trở thành hiện thực ! Có dễ trong văn học Việt Nam từ 1945 về trước, ít có nhân

vật nào thành công một cách chính đáng như vậy Để đạt mục đích, đúng là Xuân có gặp

may, nhưng sự may mắn đó chỉ đến với những con người có sự chuẩn bị đón nhận Sự đổi

đời ở đây là một kết quả hợp lý, nó là phần thưởng sau bao kiên trì nỗ lực Cái ý thức”mình

cũng có thể như mọi người, thậm chí làm hơn mọi người”đã ăn sâu vào Xuân để rồi cộng

với những nỗ lực thích đáng, tự nó làm nên những cú vượt thoát ngoạn mục

Một bước phát triển trong đời sống tinh thần

Để có thể thành công trên đường lập nghiệp, một cá nhân phải có sự trưởng thành

trong trình độ làm người Trên nhiều phương diện, Xuân của Vũ Trọng Phụng đã đáp ứng

nhu cầu đó Nghe ra có vẻ hơi kỳ, nhưng vẫn có thể nói Xuân là một tính cách chắc chắn,

ổn định, ít nhất là trên mấy khía cạnh sau đây:

1/ Xuân rất nhạy cảm, nên thường nhận thức rõ tình cảnh mà mình rơi vào và có sự

đáp ứng khá hợp lý Vừa sống, nó vừa nhìn vào những người chung quanh lo học hỏi và tìm

cách đáp ứng cái vai trò mà mọi người trông chờ ở mình Vả chăng, đó không phải là cách

thích ứng hèn hạ, thích ứng với bất cứ giá nào đến nỗi tha hoá, tức đánh mất mình Với cái

vẻ ”thạo đời và tinh quái sẵn có”, dù phải làm gì thì Xuân vẫn là Xuân, nếu như không nói là

dần dà nâng được địa vị của mình lên một cách đàng hoàng Đọc những câu như ”Xuân

trầm tư mặc tưởng”, hoặc ”tự nhiên nó quá đứng đắn, rất có ý tứ”, mới đầu nhiều người có

thể bỏ qua, tưởng chỉ là một câu đùa giỡn của Vũ Trọng Phụng, song những nét chấm phá

đó hoàn toàn nhất trí với tính cách Xuân nói chung Thành thử có thể nói nếu có đùa thì đó

là một trò đùa rất nghiêm chỉnh Và cả cuốn S ố đỏ được viết theo kiểu ”đùa rất nghiêm

chỉnh” ấy

2/ Xuân sống tự trọng Nhiều lần ta bắt gặp ở nó ”cảm giác hổ thẹn” Hứa với ai

điều gì, là nó lo thực hiện Ai làm ơn cho nó, nó đều nhớ Có lỗi với ai (kể cả cái lỗi lớn là

chiều ý bà Phó Đoan khi về ở nhà bà), nó áy náy không yên và tìm đủ cách chuộc lỗi Vậy là

có một chút gì đó thuộc về lương tâm vẫn còn sống mãi trong lòng Xuân Chính tác giả cũng

đã mấy lần viết những câu tạt ngang đại loại ”Vốn là người cũng có lương tâm nó nhận thấy

rằng …” hoặc” Nó hiểu ngay ra nghĩa chữ tín ở đời” Với niềm tự tin sẵn có, Xuân sẵn sàng

đối mặt với sự thật: Thấy có người nói xấu mình, nó đi hỏi bằng được Tức là nó muốn tìm

tới một sự sòng phẳng, một điều mà người ta hay nghĩ rằng những ai xuất thân hèn hạ và

thiếu tự tin không bao giờ có

3/ Ở Xuân sớm hình thành một thói quen, đúng hơn một định hướng sống khá

chính xác: Nó không nhẫn nhục cam chịu sống với cái vị trí mà người ta đẩy nó vào hoặc

khép mình theo những chuẩn mực mà xã hội áp đặt cho loại người lưu manh Những nền

nếp cũ không hề có mặt để trói buộc nó Một cách chủ động, nó dám sống khác với thói

thường, miễn thấy đó là phải Nói cho to tát, tức nó muốn sống theo đúng tầm vóc của con

người nói chung Trong việc này, cái lý lịch ”trên không chằng dưới không rễ” của nhân vật

trở nên một điều kiện thuận lợi Nó dễ dàng tìm cho mình một sự tự do với đúng nghĩa của

từ này Trên đường lập nghiệp, nó không sớm cầu an và dừng lại giữa chừng, mà quyết

đoạt được tới hiệu quả cao nhất có thể có Việc Xuân vươn ra ở trình độ quốc gia (dù là trên

lĩnh vực thể thao), cho thấy về căn bản, định hướng sống của nó là đúng

4/ Một điều kiện nữa giúp Xuân thành công mà cũng là dấu hiệu cho thấy nó đã đạt

đến trình độ khá cao trong sự phát triển lý tính, ấy là việc Xuân rất hiểu mình cũng như vị

trí của mình trong con mắt mọi người Có lần tả Xuân cáu, tác giả bảo rằng ”lúc ấy Xuân

quên hẳn mình Nó đã b ất tự tri” Một lời chê nhỏ như vậy thực ra là một lời khen lớn: Tức

là hàng ngày Xuân vẫn t ự tri, cái sự tự tri (tự biết chính mình) ấy đã thành một bản tính tự

nhiên, chỉ thỉnh thoảng nó mới quên Hãy đọc lại đoạn Văn Minh báo với Xuân cái việc định

gả em gái là Tuyết cho nó Những tưởng đang trong cảnh long đong kiếm sống, vớ được vợ

giàu chẳng khác chết đuối vớ được cọc, Xuân phải túm ngay lấy cơ hội Đằng này không,

Xuân lập tức trả lời là mình không dám nhận Và trước mặt ông anh vợ tương lai, nó nói

thẳng rằng mình”không cha không mẹ, lêu lổng từ bé, nhặt ban quần, bán phá sa, đã làm

nhiều nghề hèn” Nói như các cụ ngày xưa, vậy là Xuân thuộc loại tri kỷ tri bỉ, biết mình biết

người; hoặc theo thuật ngữ của tâm lý học, ở nó có một sự tự ý thức khá đầy đủ Nó không

quên quá khứ, càng không mắc bệnh hoang tưởng Trong cái năng lực tự ý thức ấy, có mặt

cả sự tự tin, tỉnh táo, lẫn sự lương thiện, bấy nhiêu lý do cùng lúc khiến cho người đọc buộc

phải nhận rằng mặc dầu thuộc loại ở mãi dưới đáy xã hội nhưng Xuân chưa bị làm hỏng

Chẳng những thế, còn có thể nói nó đã hấp thụ được một trong những cách nghĩ mới mẻ

mà xã hội hiện đại vừa mang tới cho con người đương thời Sự tỉnh táo của Xuân lúc này có

thể sánh ngang với Chí Phèo khi Chí cãi lại Bá Kiến ”Không được ! Ai cho tao lương thiện

…Tao không thể là người lương thiện nữa Biết không !” mà nhiều người vẫn ca ngợi

Con người hiện đại, anh là ai ?

Sau khi kể lại tỉ mỉ việc Xuân gia nhập vào xã hội của những bà phó Đoan, Văn

Minh, đến chương XIV, Vũ Trọng Phụng để hẳn mấy trang nói riêng về việc Xuân tóc đỏ

được mọi người đánh giá ra sao Điều này không chỉ là nhu cầu của người trong cuộc mà

còn là của chính độc giả theo dõi câu chuyện Thế nhưng rút cuộc Xuân là người thế nào ?

Chịu, những người thường xuyên tiếp xúc với Xuân mỗi người một ý, không ai xác định

được cho chính xác Người yêu người ghét, người này thấy Xuân vô tích sự, người khác lại

thấy Xuân được việc ”Người chê Xuân vô học, người lại quả quyết rằng về học thức của

Xuân thì đã mấy ai bằng” Và tác giả chốt lại bằng một câu buông lửng: ”Sau cùng thì

không còn một ai biết rõ cái giá trị của Xuân là đáng khinh trọng thế nào nữa” Việc một

nhân vật trở nên một cái gì người ta không kết luận được như thế này không chỉ khiến cho

câu chuyện đọc thêm hấp dẫn, mà suy cho cùng, nó càng chứng tỏ nhân vật có phần vượt

khỏi tầm tay của tác giả như phần trên chúng tôi đã lưu ý Hơn nữa đây cũng chính là một

đặc điểm người ta thường thấy ở loại nhân vật hiện đại trong văn học Những ai có dịp tìm

hiểu văn học phương Tây thế kỷ XX hẳn biết nhân vật trong các tiểu thuyết thời nay có sự

phát triển khá lạ lùng Nói chung, không bao giờ họ nằm yên trong những cái khung xã hội

mà người đọc quen hình dung Họ vào đời như dấn thân vào những cuộc phiêu lưu Dường

như mỗi người bị đẩy đi giữa một đám đông hỗn độn và toàn bộ nỗ lực của họ là tìm cách

tự khẳng định mình trong sự hỗn độn đó Có khi họ thấy đời là một cuộc chơi và quá trình

chơi thú vị hơn kết quả Lại có khi họ bị ám ảnh bởi ý nghĩ điều gì cũng có thể xảy ra đối với

mình, cả điều xấu nhất lẫn điều tốt nhất Khi giả thiết rằng thế giới này là điên rồ và mình

cũng chẳng thoát khỏi cơn điên ấy, con người trong tiểu thuyết hiện đại không còn bị ám

ảnh quá đáng bởi lương tâm và các vấn đề đạo đức Đường đời của nhiều nhân vật lúc này

phần lớn phụ thuộc vào việc họ tự chế ngự những mặc cảm cuối cùng còn sót lại trong

người, để hiện thực hoá cho được những tiềm năng sẵn có Bảo rằng họ thành công cũng

được, thất bại cũng được

Không cần khiên cưỡng gì lắm, cũng có thể nói rằng người ta dễ dàng tìm thấy một

số đặc điểm trên đây trong tính cách và số phận Xuân tóc đỏ của Vũ Trọng Phụng, và chắc

chắn là rồi đây, khi cần nghiên cứu kỹ càng đầy đủ hơn vấn đề hiện đại hoá của con người

Việt Nam thế kỷ XX, Xuân còn được nhắc tới như một dẫn chứng độc đáo

Sở dĩ văn học thế kỷ XX đưa ra loại nhân vật nói trên, bởi ngay trong đời sống,

những con người loại này đã hình thành, và chính sự đổi khác của đời sống buộc tiểu thuyết

phải khác trước thì mới biểu hiện được cái đời sống đã thay đổi đó ”Nay là thời mà lối viết

trữ tình hoặc để cho dốc bầu tâm sự không còn được thịnh hành, và một khi bị mang áp

đặt, thì cả những tình cảm tốt cũng dễ bị dị ứng” ”Những hài kịch phi lý, đó là cách tốt nhất

để viết về cái thế giới kỳ cục mà người ta đang sống” ”Tính hiện đại mang trong nó sự giải

phóng cá nhân, sự thế tục hoá toàn bộ những tiêu chuẩn giá trị, sự phân hoá không thể kết

hợp của chân thiện mỹ” - những nhận định loại đó rất dễ gặp trong các tài liệu nghiên cứu

viết về phương Tây hiện đại

Tương tự như vậy, có thể nói sở dĩ Xuân tóc đỏ có thể có mặt và tự do đi về trong

kiệt tác của Vũ Trọng Phụng, ấy là bởi chính sự phát triển của hoàn cảnh đã mở ra những

tiền đề cho loại nhân vật này phát triển Từ chỗ là một thực thể cổ lỗ ngưng đọng, xã hội

Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX đã trở thành một xã hội hiện đại một cách nhanh chóng đến

mức tự nó cũng kinh ngạc về sự biến chuyển của chính mình Trong lúc chưa thể tự nhận

diện một cách chính xác, người ta đành tạm bằng lòng với những giả thiết chung chung, kể

cả những nhận thức tưởng là gần đúng mà thực ra là lầm lẫn Ở chương VII của S ố đỏ, tác

giả kể khi cụ tổ tám mươi ốm, có một người con (cũng đã già) gọi là ông Hai ở nhà quê ra

chơi, và Vũ Trọng Phụng không quên nói rằng trong con mắt của ông Hai mọi chuyện lúc

bấy giờ thật là kỳ quặc Quả thật, hai chữ k ỳ quặc đã diễn tả chính xác cái ấn tượng mà

nhiều người bình thường có được từ cuộc sống và con người ở Hà thành khoảng những năm

ba mươi của thế kỷ trước Bởi suy cho cùng cái nhìn của ông Hai nói ở đây có liên quan tới

cái nhìn của những người nông thôn, là nơi mà công cuộc hiện đại hoá chỉ tác động tới một

cách hời hợt Điều quan trọng hơn là cho đến những năm cuối của thế kỷ XX, đầu XXI, cái

nhìn loại này vẫn được nhiều người vô tình lặp lại Thành thử, những thành kiến kéo dài với

một nhân vật như Xuân tóc đỏ từ trước đến nay kể ra cũng là tự nhiên, và chỉ có cơ thay

đổi khi tiến trình hiện đại hoá mà Xuân đã sống, đã vùng vẫy để tự khẳng định, được chúng

ta nghĩ lại cũng như đánh giá lại /

Vương Trí Nhàn

-

Chú thích

(1) Một phần bài viết này đã được in trong B ản sắc hi ện đại trong các tác phẩm Vũ

Tr ọng Phụng NXB Văn học 2003

(2) Ngay từ 1990, Hoàng Ngọc Hiến trong bài viết Trào phúng c ủa Vũ Trọng Phụng

trong S ố đỏ đã sớm nhận xét”Xuân tóc đỏ thực sự không chơi đểu với ai cả, chẳng qua

những người chung quanh nhầm hoặc lợi dụng y” Bài viết in trong V ũ Trọng Phụng, t ài

năng và sự thật, NXB Văn học 1998, tr 110

(3) Khi sửa chữa lại bài trên và cho nó một cái tên khác là D ị ứng với cái rởm một

phương diện của tr ào phúng V ũ Trọng Phụng (in trong B ản sắc hiện đại …, sđd, tr 91)

Hoàng Ngọc Hiến nhận xét:”Xuân là sinh viên trường thuốc rởm là”thượng lưu trí thức”rởm,

là thi sĩ rởm … nhưng năng lực đánh quần vợt của Xuân là tài năng thực, hơn nữa một tài

năng xuất chúng”

(4) Kh ả năng tái sinh của Chí Ph èo, bài viết này có in lại trong Nam Cao, con người

và tác ph ẩm, NXB Hội nhà văn, 2000, tr 283