Đề tài 2010-2011(TT)

Chính vìvậy mà kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ đã trở thành một yêu cầu không thể thiếuđối với người dạy và học địa lí, do đó nó đã trở thành một nội dung đánh giá họcsinh học môn Địa Lí.

TÊN ĐỀ TÀI: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG VẼ VÀ NHẬN XÉT BIỂU

ĐỒ ĐỊA LÍ CHO HỌC SINH LỚP 9

PHẦN I : MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

địa lí, đặc biệt là địa lí kinh tế, vì phải tiếp xúc, làm việc nhiều với các số liệu vàbảng thống kê Muốn nhấn mạnh và đặc biệt lưu ý đến những dữ kiện số liệu nào

đó, phải đưa chúng lên biểu đồ Cùng với các loại bản đồ, trong môn học Địa Lí,biểu đồ đã trở thành một phần quan trọng không thể thiếu trong kênh hình Có thểnói biểu đồ là một trong những “ngôn ngữ đặc thù” của khoa học địa lí Chính vìvậy mà kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ đã trở thành một yêu cầu không thể thiếuđối với người dạy và học địa lí, do đó nó đã trở thành một nội dung đánh giá họcsinh học môn Địa Lí Tuy nhiên, hiện nay hầu hết học sinh ở các trường trunghọc cơ sở đặc biệt là học sinh lớp 9, kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lí củacác em còn yếu Trong khi đó năm học 2010-2011 Bộ GD & ĐT đưa ra hướngdẫn chuẩn kiến thức, kĩ năng thế nhưng giáo viên cũng chưa có một tài liệu chuẩnnào để hướng dẫn cho học sinh rèn luyện kỹ năng này

Xuất phát từ lí do trên, cho nên tôi chọn đề tài “Rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lí cho học sinh lớp 9” làm vấn đề nghiên cứu với tham

vọng nhằm giúp học sinh rèn luyện một cách có hiệu quả kỹ năng vẽ và nhận xétbiểu đồ địa lí, đồng thời qua đó giáo viên có thể tham khảo để hướng dẫn họcsinh rèn luyện kỹ năng này tốt hơn

II NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI:

- Nghiên cứu các cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng vẽ vànhận xét biểu đồ trong việc học tập môn Địa Lí của học sinh lớp 9

- Tìm hiểu một số phương pháp rèn luyện kĩ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lícủa giáo viên bộ môn

- Tìm hiểu vai trò của giáo viên trong việc thực hiện chuẩn kiến thức và kĩ năngtheo hướng dẫn của Bộ GD& ĐT năm 2010

- Tìm hiểu cách rèn luyện kỹ năng và nhận xét biểu đồ địa lí của học sinh

- Trên cơ sở đó đề xuất một số ý kiến góp phần cùng các giáo viên giảng dạy

bộ môn Địa Lí trong việc rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lí cho họcsinh lớp 9 được hiệu qủa hơn.

III PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH:

Để tiến hành nghiên cứu đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp sau:

1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

2 Phương pháp quan sát

3 Phương pháp điều tra, khảo sát, trò chuyện với các giáo viên

4 Phương pháp tổng hợp tài liệu

5 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

IV CƠ SỞ VÀ THỜI GIAN TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI:

1 Cơ sở nghiên cứu:

- Hơn 20 năm công tác tại Trường THCS Hùng Vương, tôi nhận thấy một bộphận phụ huynh học sinh ít quan tâm đến việc học tập của con em mình, nhiều

em khả năng lĩnh hội và vận dụng kiến thức còn chậm dẫn đến việc học tập cácmôn học nói chung và việc học tập bộ môn Địa Lí nói riêng còn gặp nhiều khókhăn

- Căn cứ vào tình hình thực tế nêu trên, tôi đã chọn đề tài: “Rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lí cho học sinh lớp 9” làm cơ sở cho việc

nghiên cứu của mình

2 Thời gian tiến hành nghiên cứu đề tài:

Tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài : “Rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lí cho học sinh lớp 9” từ năm học 2007 – 2008 đến nay tại Trường

THCS Hùng Vương

_

PHẦN II : NỘI DUNG ĐỀ TÀI

I THỰC TRẠNG

1 Về giáo viên:

Hiện nay, việc thực hiện chương trình và sách giáo khoa mới cũng như việccải tiến, đổi mới phương pháp dạy học ở các môn học nói chung và ở môn Địa Línói riêng đang được triển khai có hiệu quả Tuy nhiên, ở các trường trung học cơ

sở trong huyện chưa có tài liệu nào quy định thống nhất về tiêu chuẩn, quy tắcthể hiện biểu đồ, trong khi đó một số tài liệu tham khảo môn Địa Lí lại chưa thểhiện sự nhất quán trong việc lựa chọn, vẽ và nhận xét các loại biểu đồ, điều đógây lúng túng cho giáo viên trong việc soạn giảng cũng như thực hiện các giờthực hành vẽ và nhận xét biểu đồ trên lớp, không gây được hứng thú học tập chohọc sinh, làm cho giờ học trở nên nặng nề, nhàm chán

2 Về học sinh:

Trên thực tế, học sinh lớp 9 phần lớn đều yếu kỹ năng quan trọng này.

Thường thì các em không xác định được yêu cầu của đề bài, không xác địnhđược kiểu biểu đồ sẽ vẽ là gì, chưa vẽ được biểu đồ thích hợp và đúng vớiyêu cầu của đề bài, kỹ năng vẽ biểu đồ còn lúng túng, chưa nắm được cácbước tiến hành khi vẽ biểu đồ, hoặc học sinh rất yếu trong việc nhận xét biểu

đồ Bằng sự điều tra của bản thân, qua trò chuyện, trao đổi với các đồng nghiệptrong cùng cơ quan, cũng như một số đồng nghiệp ở các trường trong huyện, tôinhận biết được một số nguyên nhân dẫn đến kĩ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lícủa học sinh còn yếu:

Một là, do học sinh không tập trung theo dõi bài dạy trên lớp của giáo viên:

Phần lớn những học sinh này là các học sinh yếu-kém, trong giờ học môn Địa Líhầu như các em không hề để ý đến sự hướng dẫn của giáo viên trong việc tìmhiểu bài, do đó các em không hiểu được bài, nhất là các giờ thực hành vẽ và nhậnxét biểu đồ thì các em không vẽ và nhận xét được, từ đó dẫn đến sự chán nảntrong việc học tập bộ môn này

Hai là, do tâm lí học sinh và phụ huynh học sinh vẫn còn xem môn Địa Lí là một “môn học phụ” nên không đầu tư nhiều cho việc học tập bộ môn.

Ba là, do học sinh chưa dành thời gian thích đáng cho việc học tập bộ môn

II NỘI DUNG GIẢI PHÁP MỚI:

Từ thực trạng nêu trên, với mục đích nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc, tạo hứng thú cho học sinh trong việc học tập bộ môn Địa Lí, thực hiện chuẩnkiến thức kĩ năng theo hướng dẫn của Bộ GD & ĐT Qua kinh nghiệm giảng dạycủa bản thân, tôi nhận thấy rằng để làm được điều này trước tiên đòi hỏi giáoviên phải có phương pháp hướng dẫn việc tìm hiểu bài của học sinh sao cho cóhiệu quả, hấp dẫn và dễ hiểu, và một trong những phương pháp đó là hướng dẫnhọc sinh kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ Muốn có được kĩ năng này, giáo viêncần hướng dẫn cho các em nắm chắc các kỹ năng sau:

*Kỹ năng lựa chọn được biểu đồ thích hợp nhất.

*Kỹ năng tính toán, xử lý số liệu.

*Kỹ năng vẽ biểu đồ.

*Kỹ năng nhận xét biểu đồ.

1 Kỹ năng lựa chọn được biểu đồ thích hợp nhất:

Câu hỏi trong các bài tập thực hành về kĩ năng biểu đồ thường có 3 thànhphần: Lời dẫn (đặt vấn đề); Bảng số liệu thống kê ;Lời kết (nêu yêu cầu cụ thểcần làm)

1.1 Căn cứ vào lời dẫn (đặt vấn đề):

Trong câu hỏi thường có 3 dạng sau:

* Dạng lời dẫn có chỉ định: Trong trường hợp này câu hỏi bài tập thực hành

đã yêu cầu vẽ loại biểu đồ cụ thể Ví dụ: “Từ bảng số liệu, hãy vẽ biểu đồ hìnhtròn thể hiện cơ cấu sử dụng … năm ” Như vậy, ta có thể xác định ngay đượcbiểu đồ cần thể hiện

* Dạng lời dẫn kín: Trong trường hợp này cần phải căn cứ vào thành phần 2

và thành phần 3 để lựa chọn loại biểu đồ thích hợp Ví dụ: Hãy vẽ biểu đồ thíchhợp và nêu nhận xét

* Dạng lời dẫn mở: Trong trường hợp này cần bám vào một số từ gợi mở

- Đối với biểu đồ đường biểu diễn thường có các từ gợi mở như: “tăng trưởng”,

“biến động”, “phát triển”, và kèm theo là một chuỗi thời gian “qua các năm từ đến ” Ví dụ: Bài tập 2, câu a, trang 38-SGK Địa Lí 9 có câu “…thể hiện chỉ số

tăng trưởng đàn gia súc, gia cầm qua các năm 1990, 1995, 2000 và 2002”.

- Đối với biểu đồ hình cột thường có các từ gợi mở như: ”khối lượng”, “sảnlượng”, “diện tích”,… và kèm theo một hoặc vài mốc thời gian hoặc thời kì, giaiđoạn (vào năm…, trong năm…, trong các năm…, qua các thời kì…) Ví dụ: Bài

tập 2, trang 99-SGK Địa Lí 9 có câu “…thể hiện diện tích nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh, thành phố của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2002 và nêu nhận

xét”

- Đối với biểu đồ hình tròn, cột chồng thường có các từ gợi mở như: “cơ cấu”,

“phân theo”, “trong đó”, “bao gồm”, “chia ra”, “chia theo” và kèm theo số liệutương đối hoặc số liệu tuyệt đối nhưng phải hợp đủ giá trị tổng thể của các thànhphần, để từ đó có cơ sở tính ra tỉ lệ % Ví dụ: Bài tập 1,câu a, trang 38-SGK Địa

Lí 9 có câu “…thể hiện cơ cấu diện tích gieo trồng của các nhóm cây”.

Lưu ý: Nếu trong tổng thể có những thành phần chiếm tỷ trọng quá nhỏ hoặc

trong tổng thể có quá nhiều cơ cấu thành phần thì rất khó vẽ trên biểu đồ hình tròn (vì góc hình quạt sẽ quá hẹp) Trường hợp này cần chuyển sang vẽ loại biểu

đồ cột chồng bởi vì ta có thể vẽ chiều cao của cột tùy theo nhu cầu thể hiện.

- Đối với biểu đồ miền cần phải quan sát trên bảng số liệu: khi các đối tượng trảiqua trên 3 mốc thời gian, không vẽ biểu đồ hình tròn hoặc hình cột chồng mà nênchuyển sang vẽ biểu đồ miền là thích hợp nhất

1.2 Căn cứ vào bảng số liệu thống kê:

- Nếu đề bài đưa ra dãy số liệu (tỷ lệ % hay số liệu tuyệt đối) phát triển theo mộtchuỗi thời gian Ta sẽ chọn vẽ biểu đồ đường biểu diễn

- Nếu có dãy số liệu tuyệt đối về quy mô, khối lượng của một hay nhiều đốitượng biến động theo một số thời điểm hay theo các thời kỳ (giai đoạn) Ta sẽchọn vẽ biểu đồ hình cột đơn

- Trường hợp gặp bảng số liệu được trình bày theo dạng phân chia ra từng thànhphần cơ cấu như:

số

ngư nghiệp

1.3 Căn cứ vào lời kết của câu hỏi (yêu cầu nhận xét, giải thích về điều gì?)

2 Kỹ năng tính toán, xử lý số liệu:

6474,6 x 1009040

Đối với học sinh lớp 9 cần rèn luyện cho các em các kỹ năng tính toán sau: 2.1 Tính tỷ lệ cơ cấu (%) của từng thành phần trong một tổng thể

Có 2 trường hợp xảy ra:

- Trường hợp 1: bảng thống kê có cột tổng số, ta chỉ tính theo công thức:

Tỷ lệ cơ cấu (%) của A =

Ví dụ: Bài tập 1, trang 38-SGK Địa Lí 9

Tỷ lệ cơ cấu cây lương thực (1990) = = 71,6%

- Trường hợp 2: Nếu bảng số liệu thống kê không có cột tổng số, ta phải cộng sốliệu giá trị tuyệt đối của từng thành phần ra tổng số, rồi tính như trường hợp 1 2.2 Tính qui đổi tỷ lệ (%) với hình tròn 3600 như vậy 1% tương ứng với 3,60(Sau đó dùng thước đo độ để thể hiện cho chính xác)

Ví dụ: Như ví dụ trên, tỷ lệ cơ câu cây lương thực (1990) là 71,6%, để tính

ra độ ta làm như sau: 71,6 x 3,6 = 2580

Lưu ý : không cần trình bày từng phép tính qui đổi ra độ vào bài làm.

2.3 Tính bình quân đất theo đầu người:

Bình quân đất theo đầu người (ha/người)

Ví dụ: Bài tập 3, trang 75-SGK Địa Lí 9

Bình quân đất nông nghiệp/người của cả nước = = 0,12 (ha/người) 2.4 Tính tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên:

Gia tăng dân số tự nhiên (‰) = Tỉ suất sinh (‰) – Tỉ suất tử(‰)

Ví dụ: Bài tập 3, trang 10-SGk Địa Lí 9

Gia tăng tự nhiên của dân số nước ta năm 1999 = 19,9 – 5,6 = 14,3‰ Muốn đổi ra phần trăm ta lấy 14,3 : 10 = 1,43%

3 Kỹ năng nhận xét biểu đồ:

* Một số điểm cần chú ý:

- Đọc kĩ yêu cầu câu hỏi để “khoanh vùng” nội dung, phạm vi cần nhận xét

Số liệu tuyệt đối của thành phần A x 100

Tổng số

Diện tích (ha)

Số dân (người)9406800

79700000

- Trước tiên cần nhận xét các số liệu có tầm khái quát chung, tiếp đến là các sốliệu thành phần.

- Tìm mối quan hệ so sánh các con số theo hàng dọc, hàng ngang (nếu có)

- Chú ý những giá trị nhỏ nhất, lớn nhất và trung bình, nhất là những số liệu đượcthể hiện trên hình vẽ mang tính đột biến (tăng hoặc giảm nhanh)

- Cần thiết phải tính toán ra tỉ lệ % hoặc tính ra số lần tăng, giảm của các con sốlàm cơ sở chứng minh ý kiến nhận xét

* Về sử dụng ngôn ngữ trong lời nhận xét biểu đồ:

- Trong các loại biểu đồ cơ cấu mà số liệu đã được qui thành các tỉ lệ (%) Khinhận xét phải dùng từ “tỷ trọng” trong cơ cấu để so sánh nhận xét Ví dụ, nhậnxét biểu đồ cơ cấu giá trị các ngành kinh tế nước ta qua một số năm Không đượcghi: “Giá trị của ngành nông-lâm-ngư có xu hướng tăng hay giảm” Mà phải ghi:

“Tỉ trọng giá trị của ngành nông - lâm - ngư có xu hướng tăng hay giảm”

- Khi nhận xét về trạng thái phát triển của các đối tượng trên bản đồ, cần sử dụngnhững từ ngữ phù hợp:

+ Về trạng thái tăng: Ta dùng những từ nhận xét theo từng cấp độ như: “tăng”,

“tăng mạnh”, “tăng nhanh”, “tăng đột biến”, “tăng liên tục”,…kèm theo với các

từ đó, bao giờ cũng phải có số liệu dẫn chứng cụ thể tăng bao nhiêu (triệu tấn,

tỉ đồng, triệu người; Hay tăng bao nhiêu (%), bao nhiêu lần?),…

+ Về trạng thái giảm: Cần dùng những từ sau: “giảm”, “giảm ít”, “giảm mạnh”,

“giảm nhanh”, “giảm chậm”, “giảm đột biến”,…kèm theo cũng là những con sốdẫn chứng cụ thể (triệu tấn, tỉ đồng, triệu dân; Hay giảm bao nhiêu (%); Giảmbao nhiêu lần?),

+ Về nhận xét tổng quát: Cần dùng các từ diễn đạt sự phát triển như: “phát triểnnhanh”; “phát triển chậm”, ”phát triển ổn định”; “phát triển không ổn định”,

“phát triển đều”, “có sự chệnh lệch giữa các vùng”…

Lưu ý: cùng với việc dùng các từ ngữ trên, nội dung lập luận nhận xét cần phải

hợp lý, viết thật ngắn gọn, sát với yêu cầu câu hỏi…

Ví dụ 1: Bài tập 3, trang 37-SGK Địa Lí 9

“Biểu đồ về sản lượng thủy sản của nước ta thời kì 1990-2002…” (Loạibiểu đồ đường biểu diễn)

Nhận xét:

-Tổng sản lượng thủy sản của nước ta từ năm 1990-2002 tăng liên tục (tăng 2,97lần).

-Sản lượng khai thác lớn hơn sản lượng nuôi trồng (năm 2002: lớn hơn 2,13 lần).-Tốc độ tăng của nuôi trồng nhanh hơn so với khai thác:

+ Nuôi trồng: từ 1990-2002 tăng 5,21 lần

+ Khai thác: từ 1990-2002 tăng 2,47 lần

Ví dụ 2: Bài tập 3, trang 120-SGK Địa Lí 9

“Biểu đồ về cơ cấu kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2002…”(Loại biểu đồ hình tròn)

Nhận xét:

- Tỷ trọng của ngành dịch vụ cao nhất trong cơ cấu kinh tế (51,6%)

- Tỷ trọng của ngành nông, lâm, ngư nghiệp thấp nhất trong cơ cấu kinh

tế (1,7%)

4 Kỹ năng vẽ biểu đồ:

4.1 Biểu đồ đường biểu diễn (đồ thị):

Bước 1: Xác định loại biểu đồ thích hợp thông qua việc đọc và nghiên cứu

kĩ câu hỏi của bài tập

Bước 2: Nhận định loại biều đồ được thể hiện trên hệ trục tọa độ, trong đó

trục tung thể hiện giá trị của đại lượng, trục hoành thể hiện mốc thời gian

- Trường hợp dạng biểu đồ có hai đại lượng khác nhau cần phải vẽ haitrục tung (mỗi trục thể hiện một đại lượng)

- Ở đầu trục tung ghi tên đại lượng, ở đầu trục hoành ghi năm, ở hai đầutrục vẽ hình mũi tên, ghi rõ gốc tọa độ “0”

- Trong trường hợp có từ 3 đại lượng trở lên hoặc giá trị chênh lệch quálớn, cần phải chuyển đại lượng từ giá trị tuyệt đối sang giá trị tương đối, đơn vị

% được thể hiện trên trục tung

- Trên trục hoành, khoảng cách phải được chia phù hợp với tỷ lệ cácnăm Còn trên trục tung, khoảng cách giá trị phải được chia đều nhau và phải ghimốc giá trị cao nhất vượt quá mốc giá trị cao nhất của chuỗi số liệu (nếu có chiều

âm phải ghi giá trị âm một cách rõ ràng)

Bước 3: Tiến hành vẽ đường biểu diễn:

- Xác định lần lượt từng tọa độ giao điểm giữa trục tung và trục hoành (tọa

độ giao điểm đầu tiên phải được thể hiện ngay trên trục tung, có nghĩa mốc thờigian sớm nhất được đặt tại gốc tọa độ).

- Kẻ các đoạn thẳng bằng cách nối các tọa độ giao điểm để có được đườngbiểu diễn, lưu ý không nên dùng nét đứt vẽ nối

- Ghi số liệu ngay trên đầu các tọa độ giao điểm (điểm nút) và có thể ghi ngaytên từng đường biểu diễn

Bước 4: Hoàn thiện phần vẽ đồ thị

- Lập bảng chú giải, trường hợp có nhiều đường biểu diễn phải ký hiệukhác nhau (theo ký hiệu điểm nút chấm tròn, ô vuông, tam giác, dấu nhân…)

- Ghi tên biều đồ ở ngay trên hoặc dưới biểu đồ đã vẽ một cách đầy đủ:Biểu đồ thể hiện vấn đề gì, ở đâu, thời điểm nào?

*Tóm tắt những tiêu chí chủ yếu để đánh giá kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồđường biểu diễn:

1 Lựa chọn đúng loại biểu đồ

2 Hệ trục tọa độ: - Đảm bảo phân chia các mốc chính xác

- Ghi đơn vị ở đầu 2 trục

- Có mũi tên chỉ chiều phát triển ở đầu 2 trục

- Mốc thời gian sớm nhất được đặt tại gốc tọa độ

3 Các đường biểu diễn : - Có ký hiệu phân biệt các điểm và đường

- Có các đường nét mờ chiếu dọc và ngang ứng với tọa độ từng điểm

- Ghi số liệu giá trị trên các điểm nút của đường

4 Chú thích tên thành phần trên biểu đồ đường hoặc có bảng chú giải và ghi đầy đủ tên biểu đồ (Thể hiện vấn đề gì, ở đâu, thời gian nào?)

5 Hình vẽ và chữ viết phải đẹp và rõ ràng

6 Nhận xét, phân tích tốt, đảm bảo đủ ý, sát yêu cầu bài tập thực hành.

Bài tập vận dụng: Bài tập 3, trang 37-SGK Địa Lí

Căn cứ vào bảng 9.2, hãy vẽ biểu đồ 3 đường biểu diễn thể hiện sản lượngthủy sản thời kì 1990-2002 Nêu nhận xét

Bảng 9.2 Sản lượng thủy sản (nghìn tấn) Năm Tổng số Khai thác Chia ra Nuôi trồng 1990

1994 1998 2002

890,6 1465,0 1782,0 2647,4

728,5 1120,9 1357,0 1802,6

162,1 344,1 425,0 844,8

1/ Bài giải:

2/ Vẽ biểu đồ:

Biểu đồ thể hiện sản lượng thủy sản của nước ta thời kì 1990-2002

2 Nhận xét: Tổng sản lượng thủy sản của nước ta từ năm 1990-2002 tăng