Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thời kỳ quá độ lên CNXH là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc trên tất cả các lĩnh vực đời sống xă hội tạo ra tiền đề vật chất, tinh thần để h nh thành một xă hội mà trong đó những nguyê

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

KHOA TOÁN - CƠ - TIN HỌC

-

TIỂU LUẬN MÔN : CHỦ NGHĨA X HỘI KHOA HỌC

Đề t i:

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

H Nội, 04 - 2006

MỞ ĐẦU

“Cần phải có một thời kỳ quá độ khá lâu dài từ CNTB lên CNXH”_Lenin_

Vậy thời kỳ quá độ lên CNXH là g và tại sao cần phải có thời kỳ quá

độ lên CNXH?

Thời kỳ quá độ lên CNXH là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc trên

tất cả các lĩnh vực đời sống xă hội tạo ra tiền đề vật chất, tinh thần để hnh

thành một xă hội mà trong đó những nguyên tắc căn bản của CNXH sẽ được

thực hiện Nói như C.Mac gọi thời kỳ quá độ bằng hnh tượng: “những cơn

đau đẻ kéo dài” để cho CNXH lọt l"ng từ xă hội cũ mà ra

NỘI DUNG

I Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH:

Các nhà sáng lập ra CNXH KH đều đă khẳng định rằng cần phải có

một thời kỳ quá độ từ CNTB lên CNXH Sở dĩ như vậy v: CNTB và CNXH

là hai xă hội khác nhau một cách căn bản Nếu XHTB dựa trên chế độ tư hữu

về tư liệu sản xuất, dựa trên sự phân chia giai cấp và đối kháng giai cấp, là

một chế độ áp bức, bóc lột, bất công th xă hội XHCN là xă hội dựa trên chế

độ công hữu về tư liệu sản xuất, không có sự phân chia xă hội thành những

giai cấp đối kháng, ở đó không có áp bức, bóc lột và bất công V vậy cần phải

có một thời kỳ để chuyển từ xă hội TBCN sang xă hội XHCN CNXH không

tự phát ra đời trong l"ng XHTB, CNTB chỉ tạo ra những tiền đề vật chất cho sự

ra đời của nó mà thôi CNXH cũng không nảy sinh ngay lập tức sau cách

mạng XHCN CNXH chỉ có thể là kết quả của một quá tŕnh đấu tranh, cải tạo

và xây dựng lâu dài của nhân dân lao động dưới sự lănh đạo của giai cấp công

nhân

Việc xây dựng CNXH là một công việc mới mẻ, khó khăn, phức tạp,

chưa từng có trong lịch sử Do vậy, cần phải có một thời kỳ quá độ khá lâu

dài từ CNTB lên CNXH, v cải tổ sản xuất là việc khó khăn v cần phải có thời

gian mới được những thay đổi căn bản trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, và v

phải trải qua một cuộc đấu tranh quyết liệt, lâu dài mới có thể thắng được sức

mạnh to lớn của thói quen quản lư theo kiểu tư sản

CNXH chỉ là một giai đoạn thấp của CNCS từ CNTB phát triển lên V

vậy trên mọi phương diện ( kể cả đạo đức và tinh thần ) vẫn c"n mang những

của xă hội cũ mà nó đă được sinh ra Do đó, cần phải có một thời gian dài mới

có thể khắc phục được những tư tưởng, quan điểm, tâm lư, thói quen, tập

quán, lối sống cũ lạc hậu Thực tiễn xây dựng CNXH hiện thực hơn 70 năm

qua cũng đă chứng minh rằng phải có một lích sử dài mới có thể hoàn thành

được triệt để những mục tiêu của CNXH Có thể nói, thời kỳ quá độ là thời kỳ

bắt buộc đối với tất cả các nước phát triển lên CNXH, chỉ khác nhau về độ

dài,về mức độ khó khăn, phức tạp nhiều hoặc ít mà thôi Đặc biêt, đối với

những nước quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ TBCN như nước ta th chắc chắn

thời kỳ quá độ sẽ dài hơn, gay go, phức tạp hơn

Thực tiễn lịch sử cũng như về lý luận đă khẳng định: cho đến nay đă

chứng minh có hai kiểu quá độ đó là: quá độ trực tiếp từ CNTB lên CNXH và

quá độ gián tiếp từ xă hội tiền TBCN lên CNXH Nhưng dù trực tiếp hay gián

tiếp th thời kỳ quá độ lên CNXH cũng là một quá tŕnh đầy khó khăn, phức

tạp, tùy thuộc vào đặc điểm và hoàn cảnh lịch sử cụ thể

Trên đây là những lư do cơ bản để khẳng định tính tất yếu của thời kỳ

quá độ lên CNXH

II Đặc điểm và tính chất của thời kỳ quá độ lên CNXH:

Mỗi thời kỳ lịch sử đều mang những đặc điểm khác biệt để phân biệt

với các thời kỳ khác Và thời kỳ quá độ lên CNXH cũng mang những đặc

điểm khá đặc trưng Đặc điểm chủ yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH là

những nhân tố của xă hội cũ tức TBCN và xă hội mới (CNXH) tồn tại đan

xen lẫn nhau, đấu tranh với nhau trên mọi lĩnh vực của đời sống xă hội như:

kinh tế, chính trị, văn hóa-tư tưởng…” Thời kỳ đó không thể không bao gồm

những đặc điểm hoặc đặc trưng của cả hai kết cấu kinh tế xă hội ấy Thời kỳ

quá độ ấy, không thể nào lại không phải là một thời kỳ đấu tranh giữa CNTB

đang giẫy chết và CNCS đang phát sinh, hay nói cách khác: giữa CNTB đă bị

đánh bại nhưng chưa bị tiêu diệt hẳn và CNCS đă phát sinh nhưng c"n rất non

yếu”_Lenin

- Về mặt kinh tế:

Trong thời kỳ quá độ “có những thành phần, bộ phận, những mảnh của

CNTB lẫn CNXH” Cơ sở kinh tế quá độ c"n nhiều thành phần vận hành theo

cơ chế sản xuất hàng hóa, quan hệ thị trường, vẫn tồn tại những quan hệ kinh

tế cụ thể như thuê mướn lao động…,cá nhân này vẫn c"n có thể bóc lột cá

nhân khác Nền kinh tế bao gồm nhiều thành phần kinh tế ấy tồn tại bên cạnh

nhau, đấu tranh với nhau Tuy nhiên, số lượng các thành phần kinh tế trong

thời kỳ quá độ ở các nước khác nhau không hoàn toàn giống nhau Ví như ở

Liên Xô (cũ) khi bước vào thời kỳ quá độ th nền kinh tế bao gồm 5 thành

phần:

1.Nền kinh tế nông dân kiểu gia trưởng

2.Nền sản xuất hàng hóa nhỏ

3.Chủ nghĩa tư bản tư nhân

4.Chủ nghĩa tư bản Nhà nước

5.Chủ nghĩa xă hội

Bản thân nước ta, hiện nay đang trong thời kỳ quá độ, cơ cấu thành

phần kinh tế cũng bao gồm 5 thành phần cơ bản:

1.Kinh tế Nhà nước

2.Kinh tế Hợp tác xă

3.Kinh tế cá thể, tiểu thủ

4.Kinh tế tư bản tư nhân

5.Kinh tế tư bản Nhà nước

Trong thời kỳ quá độ sẽ tồn tại nhiều loại hnh sở hữu, nhiều kiểu quan

hệ sản xuất khác nhau, đan xen nhau

- Về xă hội:

Tời kỳ quá độ lên CNXH, kết cấu xă hội đan xen nhiều giai cấp, tầng

lớp xă hội khác nhau như: giai cấp tư sản, giai cấp công nhân, tầng lớp trí

thức, những người sản xuất nhỏ…Giữa các giai cấp ấy vừa có đấu tranh, vừa

có liên minh với nhau Thời kỳ quá độ là thời kỳ mà những nhân tố của xă hội

mới và tàn tích của xă hội cũ tồn tại đan xen nhau, cạnh tranh lẫn nhau V thế,

cơ cấu xă hội - giai cấp luôn biến đổi trong mọi xă hội và phát triển trong mối

quan hệ vừa có mâu thuẫn, vừa có liên minh với nhau, tiến tới xóa bỏ hiện

tượng bất bnh đẳng trong xă hội, đưa đến sự xích lại gần nhau giữa các giai

cấp, tầng lớp cơ bản trong xă hội, đặc biệt là giữa công nhân, nông dân và trí

thức Mức độ và quá tŕnh biến đổi này phụ thuộc vào điều kiện kinh tế-xă hội

của đất nước ở mỗi giai đoạn cụ thể Sự liên minh giữa giai cấp công nhân,

nông dân và trí thức trong thời kỳ quá độ lên CNXH là một tất yếu khách

quan Chủ nghĩa Mac-Lênin xác định trong thời kỳ quá độ không chỉ liên

minh giữa các giai cấp mà bỏ qua các tầng lớp khác mà ngược lại, rất cần phải

liên minh với họ để thực hiện mục tiêu chung do giai cấp công nhân lănh đạo

- Về văn hóa - tư tưởng:

Trong thời kỳ quá độ, bên cạnh nền văn hóa mới hệ tư tưởng của giai

cấp công nhân th vẫn c"n tồn tại những tư tưởng, quan điểm, thói quen, tập

quán, lối sống… cũ lạc hậu

Thời kỳ quá độ lên CNXH suy cho cùng là thời kỳ đấu tranh gay go,

phức tạp giữa một bên là giai cấp công nhân liên minh với các giai cấp và

tầng lớp lao động khác (chủ yếu là nông dân và tầng lớp trí thức) với một bên

là các giai cấp bóc lột và thế lực phản động đă đánh đổ nhưng chưa bị tiêu

diệt hẳn

Từ những đặc điểm và những tính chất gay go, phức tạp, của cuộc đấu

tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ sẽ phải trải qua nhiều giai đoạn, nhiều

bước quá độ nhỏ Thời kỳ quá độ bắt đầu từ khi giai cấp công nhân giành

được chính quyền, thiết lập Nhà nước chuyên chính vô sản cho đến khi đă xây

dựng được những cơ sở thực sự của CNXH, xóa bỏ hoàn toàn cơ sở của

CNTB và khả năng phục hồi của nó Tất nhiên, độ dài của thời kỳ quá độ đối

với mỗi nước do những hoàn cảnh lịch sử cụ thể quy định (tŕnh độ kinh tế-xă

hội của điểm xuất phát, truyền thống dân tộc, vai tr" lănh đạo của Đảng Cộng

Sản, tnh hnh quốc tế…)

III Cơ sở lý luận, thực tiễn để Việt Nam lựa chọn con đường lên CNXH

Từ sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp, Việt

Nam tạm thời chia làm 2 miền Nam - Bắc th Đảng ta đă xác định rơ: đặc điểm

lớn nhất của miền Bắc, xét về kinh tế là từ nền sản xuất nhỏ, nông nghiệp lạc

hậu, quá độ lên CNXH, bỏ qua giai đoạn phát triển TBCN Thời kỳ quá độ

lên CNXH ở nước ta là một quá tŕnh cải biến cách mạng, đấu tranh giữa

những nhân tố cũ và nhân tố mới, giữa con đường TBCN và con đường

XHCN, đấu tranh quyết liệt chống âm mưu diễn biến h"a bnh của CNĐQ và

các thế lực phản động…V vậy, chúng ta không được buông lỏng hai nhiệm vụ

chiến lược của cả nước trong giai đoạn hiện nay là xây dựng CNXH và bảo vệ

tổ quốc XHCN

Việc lựa chọn con đường đi lên CNXH đă được khẳng định ngay trong

luận cương chính trị đầu tiên của Đảng ta, trên những cơ sở lư luận và thực

tiễn sau:

* Về lư luận:

Học thuyết về hnh thái kinh tế-xă hội và lư luận về khả năng quá độ lên

CNXH không qua giai đoạn TBCN của chủ nghĩa Mac-Lênin Lư luận xă hội

như là một quá tŕnh lịch sử - tự nhiên, các hnh thái kinh tế-xă hội thay thế lẫn

nhau từ thấp đến cao Tuy nhiên, sự phát triển thay thế nhau của các hnh thái

kinh tế-xă hội ở các quốc gia,dân tộc không bao giờ diễn ra đồng đều Trong

cùngm ột thời gian có nước đă đạt tới hnh thái kinh tế-xă hội cao, nhưng có

nước vẫn c"n ở hnh thái kinh tế-xă hội thấp V vậy, nên sự phát triển ở một

nước không nhất thiết phải trải qua tất cả các hnh thái, mà có thể “bỏ qua”

những giai đoạn phát triển lịch sử nhất định để tiến lên một hnh thái kinh

tế-xă hội cao hơn Sự bỏ qua đó vẫn là quá tŕnh tự nhiên của sự phát triển lịch sử

và Việt Nam là một minh chứng rơ ràng Quá độ lên CNXH ở nước ta chính

là áp dụng sáng tạo lư luận về cách mạng không ngừng của chủ nghĩa Mac

vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể ở nước ta: Độc lập dân tộc gắn liền với CNXH

Kế đến, cách mạng XHCN tháng Mười Nga 1917 đă mở ra một thời đại mới -

thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH Điều đó đă đánh dấu sự lỗi thời về mặt

lịch sử của CNTB

* Về thực tiễn:

Thực tiễn cách mạng nước ta từ khi Thực dân Pháp xâm lược cho đến

những năm đầu thế kỷ XX cho thấy tất cả phong trào cứu nước của nhân dân

ta từ những phong trào Cần Vương, phong trào của nghĩa quân Yên Thế, tới

các phong trào cải cách, duy tân, Đông Du, VN quốc dân Đảng và bao cuộc

đấu tranh khác nữa đều thất bại Chỉ từ khi Nguyễn Ái Quốc đến với chủ

nghĩa Mac-Lênin và dưới sự lănh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam th cách

mạng Việt Nam mới đi đến thắng lợi Điều này chứng tỏ sự lựa chọn con

đường đi lên CNXH là sự lựa chọn mang tính lịch sử Đă thế, nhân dân lao

động Việt Nam sau bao nhiêu năm sống dưới ách thống trị của Thực dân Pháp

đă có kinh nghiệm và hiểu biết về bản chất của CNTB do vậy nhân dân ta tự

nguyện từ chối con đường TBCN đi theo sự lănh đạo của Đảng Cộng Sản

Việt Nam, đúng như nhận định của đồng chí Nguyễn Ái Quốc: “Sự tàn bạo

của CNTB đă chuẩn bị đất rồi CNXH chỉ c"n phải làm việc gieo hạt giống của

công cuộc giải phóng nữa thôi”

Thực tiễn trên thế giới cũng chỉ ra rằng, không phải cứ đi theo con

đường TBCN là có thể cứu các dân tộc thoát khỏi đói nghèo, vấn đề là ở

đường lối của mỗi nước trong sự phát triển như thế nào? Bằng chứng là hàng

loạt các nước Châu Phi, Châu Á, Châu Mỹ Latinh đang đi theo con đường

TBCN nhưng vẫn đang rơi vào tnh trạng đói nghèo, bệnh tật, nợ nần chồng

chất Trong khi đó, Trung Quốc, Việt Nam đang đi theo con đường XHCN đă

và đang thu được những thắng lợi nhất định trong phát triển kinh tế, ổn định

xă hội Hiện nay, Việt Nam đă có những nhân tố để đảm bảo cho sự thành

công của quá tŕnh đi lên CNXH Chúng ta có Đảng Cộng Sản Việt Nam-lực

lượng lănh đạo trong cách mạng Việt Nam, dày dạn kinh nghiệm trong quá

tŕnh đấu tranh cách mạng, có kinh nghiệm bước đầu trong xây dựng CNXH

Chúng ta đă xây dựng được một Nhà Nước XHCN, Nhà nước của dân, do dân

và v dân Chúng ta có nhân dân lao động giàu l"ng yêu nước, yêu CNXH, cần

cù lao động, thông minh, sáng tạo, năng động trong cuộc sống

Tất cả những lư do trên, ta thấy rằng bước quá độ lên CNXH ở nước ta

hoàn toàn đúng đắn, hợp quy luật Điều đó được khẳng định lại trong suốt quá

tŕnh xây dựng CNXH và đặc biệt trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ VII,

trong nghị quyết 09-NQ-TW của Bộ chính trị: “Độc lập dân tộc gắn liền với

CNXH là sự lựa chọn duy nhất đúng đắn”

Nhưng sau khi Liên Xô và hệ thống các nước XHCN ở Đông Âu tan ră,

phong trào cách mạng thế giới đi vào thoái trào, CNTB c"n khả năng tự điều

chỉnh để thích nghi với thời đại, nhiều người tỏ ra hoang mang, dao động

(thậm chí ngay trong hàng ngũ của Đảng Cộng Sản)

Có ý kiến cho rằng chúng ta đă sai lầm trong việc lựa chọn con đường

phát triển Điều này hoàn toàn không đúng Bởi một lẽ sự khủng hoảng của

CNXH hiện nay không thể phủ nhận những thành tựu mà CNXH đă đạt được

trong hơn 70 năm qua Sự khủng hoảng, sụp đổ xuất phát từ những nguyên

nhân chủ quan của các nước chứ không phải xuất phát từ bản chất của CNXH,

không xuất phát từ nguyên lư của chủ nghĩa Mac-Lênin Chỉ có CNXH mới

có khả năng xóa bỏ tận gốc tnh trạng người bóc lột người-ước mơ lâu đời của

nhân dân lao động

Hiện nay, CNTB vẫn c"n khả năng phát triển về kinh tế do tận dụng

được những thành tựu mới của cách mạng khoa học và công nghệ để thích

nghi, để điều h"a mâu thuẫn, nhưng CNTB không thể tự giải quyết được mâu

thuẫn giữa tŕnh độ xă hội hóa ngày càng cao của lực lượng sản xuất với quan

hệ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất CNTB hiện đại không thể giải quyết

được những vấn đề xă hội như thất nghiệp, phân hóa giàu nghèo, tệ nạn xă

hội… và CNTB ngày nay vẫn là chế độ xă hội dựa trên cơ sở bóc lột Do vậy

CNTB không thể là tương lai, là xă hội tốt đẹp đối với các dân tộc

Dựa vào cơ sở lư luận và thực tiễn trên mà nước ta đă lựa chọn con

đường lên CNXH Hiện nay, nước ta đang trong giai đoạn quá độ thực hiện

từng bước nhỏ để đi lên CNXH mà đặc biệt là việc tiến hành CNH-HĐH ở

nước ta Để thực hiện thành công và có hiệu quả việc đi lên CNXH, Đảng và

Nhà nước ta đă đưa ra những mục tiêu và phương hướng cơ bản Đó là “xây

dựng xong về cơ sở kinh tế của CNXH, với kiến trúc thượng tầng về chính trị

và tư tưởng-văn hóa phù hợp làm cho nước ta trở thành một nước XHCN

phồn vinh…”

KẾT LUẬN

Nhn chung, thời kỳ quá độ lên CNXH có vị trí quan trọng trong việc đi

lên CNCS Nó đóng vai tr" là thời kỳ chuẩn bị tất cả những tiền đề vật chất để

đưa các nước trên con đường phát triển CNXH Thời kỳ quá độ là giai đoạn

thấp của CNCS, là giai đoạn “đau đẻ kéo dài” như C.Mac đă từng khẳng định

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

I Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH:

II Đặc điểm và tính chất của thời kỳ quá độ lên CNXH:

- Về mặt kinh tế:

- Về xă hội:

- Về văn hóa - tư tưởng:

III Cơ sở lý luận, thực tiễn để Việt Nam lựa chọn con đường lên CNXH

* Về lư luận:

* Về thực tiễn: