Lªnin ®• kh¼ng ®Þnh "Chñ nghÜa t b¶n ®éc quyÒn-Nhµ níc lµ sù chuÈn bÞ vËt chÊt ®Çy ®ñ nhÊt cho chñ nghÜa x• héi, lµ phßng chê ®i vµo chñ nghÜa x• héi, lµ nÊc thanh lÞch sö mµ gi÷a nã víi nÊc thang ®îc gäi lµ chñ nghÜa x• héi kh«ng cã mét nÊc thang nµo ë gi÷a c¶".
Trang 1về con đờng hoàn thành Chủ nghĩa Xã hội của Lênin là một việc hết sức cầnthiết và quan trọng đối với chúng ta
Phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hớng xã hội chủnghĩa là chủ trơng chiến lợc đã đợc "Cơng lĩnh xây dựng đất nớc trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam " xác định Thành phần kinh tế tbản Nhà nớc là một trong năm thành phần kinh tế của nền kinh tế nớc trongthời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Cơng lĩnh chính trị của Đảng đã chỉ rõ phải phát triển kinh tế t bản Nhà nớc dới nhiều hình thức Tuy nhiên việc nhận định đúng đắn về kinh tế tbản-nhà nớc là hết sức khó khăn nhng lại rất cần thiết Có hàng loạt câu hỏi
-về vấn đề này cần đợc trả lời có luận cứ khoa học nh: Kinh tế t bản Nhà nớc
là gì? Những đặc trng cơ bản nào của nó? Đó là một thành phần kinh tế, mộthình thức tổ chức kinh doanh, một hình thức kinh tế quá độ hay một giai
đoạn phát triển của hình thái kinh tế xã hội? Cũng có nhiều ý kiến cha đợcthống nhất Nhng có một điều là vai trò của kinh tế t bản Nhà nớc trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là không thể phủ nhận đợc Một nội dungkinh tế tổng quát xuyên suốt cả thời kỳ quá độ ở nớc ta là sự phát triển mạnh
mẽ nền kinh tế thị trờng hỗn hợp nhiều thành phần định hớng xã hội chủnghĩa mà nội dung cơ bản là phát triển chủ nghĩa t bản Nhà nớc với tất cả cáchình thức của nó
Trang 2Lênin đã khẳng định "Chủ nghĩa t bản độc quyền-Nhà nớc là sự chuẩn
bị vật chất đầy đủ nhất cho chủ nghĩa xã hội, là phòng chờ đi vào chủ nghĩaxã hội, là nấc thanh lịch sử mà giữa nó với nấc thang đợc gọi là chủ nghĩa xãhội không có một nấc thang nào ở giữa cả" Lênin chứng minh điều khẳng
định của ngời nh thế nào? Những vấn đề cơ bản về chủ nghĩa t bản Nhà nớc
là gì? Nghiên cứu những lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc sẽgiúp ta hiểu rõ vấn đề
Đề tài: "Lý luận của Lênin về Chủ nghĩa T bản Nhà nớc ở trong thời
kỳ quá độ lên Chủ nghĩa Xã hội và sự vận dụng lý luận đó ở Việt Nam hiện nay” là một đề tài rất hấp dẫn Vì muốn củng cố kiến thức của mình
đồng thời muốn hiểu hơn về chủ nghĩa t bản Nhà nớc nên em chọn đề tài này
Do kiến thức hạn chế nên trong bài viết của em có nhiều thiếu sót Em rấtmong đợc các Thầy Cô giáo sửa chữa, bổ sung
Trang 3Có thể nói những lý luận của Lênin về Chủ nghĩa t bản Nhà nớc đợc bắtnguồn từ cơ sở là thực trạng nền kinh tế nớc Nga sau nội chiến Chúng ta hãyxem xét một chút về tình cảnh của nớc Nga thời kỳ đó để soi tỏ vấn đề này Tập trung mọi nguồn lực cho cho cuộc nội chiến bằng chính sách "cộng sảnthời chiến" là một bớc đi rất đúng đắn và đã giúp cho nớc Nga nhanh chóngthoát khỏi tình trạng nội chiến Thế nhng sau nội chiến, việc tập trung mọinguồn lực cho quân đội trong một thời gian dài đã nảy sinh một vấn đề: Nềnkinh tế của nớc Nga đã đình đốn trong một thời gian khá dài, lại bị vắt kiệtmọi nguồn lực nên giờ đây đang đứng trên bờ vực của sự thiếu thốn Để tiếptục con đờng đi lên chủ nghĩa xã hội, nớc Nga phải giải bài toán đầu tiên làphải tìm đợc con đờng phát triển nền kinh tế Lênin đã là ngời đầu tiên đề rabiện pháp hồi phục và phát triển kinh tế nớc Nga đang què quặt thông qua
"mợn" khả năng về kinh tế của thành phần kinh tế t bản Những ý tởng mở
đầu của Lênin đã nêu rõ: Ngời tiểu t sản có tiền để giành một vài ngàn đồngrup đã lợm lặt đợc trong cuộc chiến tranh bằng những phơng pháp "chính
đáng" và nhất là bằng những phơng pháp bất chính Đó là điển hình kinh tế,
đặc trng, làm cơ sở cho sự đầu cơ và Chủ nghĩa t bản t nhân Tiền bạc là mộtchứng từ để đổi lấy những tài phú xã hội; từng lớp tiểu chủ nắm chắc chứng
từ ấy và dấu "nhà nớc", vì họ không tin tởng chủ nghĩa xã hội cũng nh chủnghĩa cộng sản, họ chờ đợi cho chủ nghĩa cộng sản "đi qua" Hoặc là chúng
ta sẽ kiểm soát và thống kê tầng lớp tiểu t sản ấy(chúng ta có thể làm đợc nếuchúng ta biết tổ chức các tầng lớp nghèo, tức là đại đa số dân chúng hay lànhững ngời nửa vô sản chung quanh đội tiền phong vô sản giác ngộ ),hoặc là
Trang 4chính quyền công nhân của chúng ta, tất nhiên và không thể tránh đợc, sẽ bịdân chúng đánh đổ, nh bọn Na-pô-lê-ông và bọn Cai-va-nhác, bọn đã nảysinh đúng trên miếng đất tiểu t hữu ấy, để đánh đổ cách mạng Vấn đề là nhthế và chỉ có nh thế thôi Ngời tiểu t sản giữ một vài nghìn rup là kẻ thù củaChủ nghĩa t bản Nhà nớc : một vài nghìn ấy họ muốn dùng để mu lợi íchriêng, làm thiệt hại cho những ngời nghèo và chống lại mọi sự kiểm soát củanhà nớc Nhng, cộng những số ngàn ấy thành hàng ngàn hàng triệu, đó là cơ
sở cho việc đầu cơ làm cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của chúng
ta thất bại Chúng ta hãy cho rằng một số công nhân nhất định, trong nhiềungày , sản xuất đợc một tổng giá trị là 1000 Sau đó cho rằng trong số ấymất
đi 200 vì đầu cơ nhỏ, vì trộm cắp đủ mọi thứ và vì những thủ đoạn của bọtiểu chủ xoay xở các sắc lệnh và luật lệ Xô Viết Mọi công nhân giác ngộ sẽnói: trong số nghìn ấy tôi sẵn sàng cho 300 chứ không phải 200 để cho cótrật tự và tổ chức hơn bởi vì chính quyền Xô Viết khi mà tổ chức và trật tự
đã đợc thiết lập, khi mà mọi hành động phá hoại độc quyền nhà nớc của bọntiểu chủ đã hoàn toàn bị phá vỡ thì sau này có giảm bớt sự đóng góp ấyxuống 100 hay 50 chẳng hạn là việc rất dễ dàng Thí dụ này đã nói rõ mốiquan hệ giữa Chủ nghĩa t bản nhà nớc và Chủ nghĩa xã hội
Qua những lí giải của Lênin chúng ta có thể thấy rằng thực chất củanhững lý luận của Ngời về Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là đợc bắt nguồn từ sựphân tích những nguồn lực, những mối quan hệ hiện có trong thực trạng kinh
tế nớc Nga Lênin đã nhìn nhận thẳng vào những vấn đề cần giải quyết, và từ
sự phân tích tổng hợp những mối quan hệ để tìm ra con đờng Điểm khác biệtgiúp cho Ngời tìm đợc con đờng đúng đắn là ở chỗ Ngời đã phân tích rất rõtình hình của những thành phần bị coi là những "kẻ phá hoại" trên con đờng
đi của chúng ta và tìm cách cải tạo những thành phần này theo con đờng củachúng ta,chứ không "cắt bỏ, đào thải" chúng bằng những biện pháp cỡng chế.Không phải tất cả mọi mặt của những "kẻ phá hoại" đều là xấu Vấn đề làphải tìm đợc những biện pháp thích hợp để tận dụng điểm mạnh và cắt bỏnhững tật xấu
Từ những cơ sở phân tích nh vậy, Lênin đã đề ra những lý luận cụ thể đểthực hiện Chủ nghĩa t bản Nhà nớc Ta sẽ đi tìm hiểu những lý luận của Ngời
về vấn đề này-về thực chất của chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong điều kiệnchuyên chính vô sản, về vai trò của chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong thời kỳquá độ lên chủ nghĩa xã hội, về các hình thức của nó
2.Lý luận về Chủ nghĩa t bản Nhà nớc của Lênin
Lý luận về chủ nghĩa t bản Nhà nớc của Lênin không phải đợc hìnhthành ngay một lúc mà lý luận này phải trải qua thực tiễn, rút kinh nghiệm,
Trang 5phát triển dần dần Trớc hết ta hãy nghiên cứu về "chính sách kinh tế mới" sự
áp dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc vào nớc Nga của Lênin
2.1.Chính sách kinh tế mới
Thực chất của chính sách kinh tế mới
Chính sách "kinh tế mới" ra đời trong hoàn cảnh nào? Ngay khi cáchmạng tháng Mời vừa thành công, chính quyền Xô viết Nga non trẻ phải đốimặt với vô vàn những khó khăn Đó là sự khan hiếm lơng thực do giai cấp địachủ đầu cơ tích trữ lơng thực, giai cấp t sản và bọn phản động trong nớc âm
mu giành lại chính quyền, 18 nớc đế quốc vũ trang can thiệp vào nớc Nga.Trớc tình thế "ngàn cân treo sợi tóc" đó thì Nhà nớc Xô viết ban hành chínhsách "Cộng sản thời chiến" nhằm mục tiêu ổn định tình hình kinh tế và chínhtrị Nhà nớc thực hiện trng thu lơng thực thừa của nông dân để cung cấp choquân đội và công nhân; quốc hữu hoá toàn bộ các cơ sở công nghiệp; Nhà n-
ớc độc quyền mua bán trên thị trờng thi hành chế độ nghĩa vụ lao động đốivới tất cả những ngời có năng lực Nhà nớc Xô Viết đã thi hành cơ chế kếhoạch hoá tập trung từ trên xuống dới Chính sách "Cộng sản thời chiến" đã
đóng một vai trò quan trọng trong việc đảm bảo thắng lợi cho chính quyềnXô Viết non trẻ Thế nhng sau khi kết thúc nội chiến thì tình hình nớc Ngahết sức bi đát Lênin ví nớc Nga lúc đó nh "một ngời đã bị đánh gần chết, ,may mà nó vẫn cón có thể chống nạng mà đi đợc" Nớc Nga lâm vào tìnhtrạng khủng hoảng trầm trọng Điều nguy hại nhất là khối liên minh công-nông bị rạn nứt do giai cấp nông dân bất mãn với chính sách "Cộng sản thờichiến" Lênin đã nhận ra nguyên nhân và ngời ban hành chính sách "kinh tếmới" nhằm mục đích khôi phục kinh tế
Hai nội dung cơ bản nhất của chính sách "kinh tế mới" là: Thứ nhất,thay chế độ trng thu lơng thực thừa bằng thuế lơng thực Thứ hai, Nhà nớccho phép giai cấp t sản thuê hoặc mua lại các cơ sở công nghiệp vừa và nhỏ
mà đã quốc hữu hoá trong thời kỳ nội chiến
Vậy thực chất của chính sách "kinh tế mới" là gì? Trong "dàn ý dự thảohuấn thị của Hội đồng lao động quốc phòng" năm 1921, Lênin viết "thựcchất của chính sách kinh tế mới là phát triển đến mức tối đa lực lợng sảnxuất; cải thiện tình cảnh của công nhân và nông dân, sử dụng t bản t nhân vàhớng nó vào con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc, ủng hộ toàn diện sáng kiếncủa địa phơng, đấu tranh chống chủ nghĩa quan liêu và tác phong lề mề".Lênin cho rằng muốn tiến lên xã hội chủ nghĩa ở một nớc tiểu nông thìgiai cấp vô sản thực hiện quyền chuyên chính phải lấy công nghiệp để trao
đổi với sản phẩm nông nghiệp của nông dân Muốn vậy thì tất yếu phải thay
Trang 6chế độ trng thu lơng thực thừa bằng thuế lơng thực Nh vậy thì sau khi nộpthuế cho Nhà nớc (nh Lênin nói thì "thuế lơng thực chỉ chiếm một phần rấtnhỏ các sản phẩm") nông dân có toàn quyền tự do buôn bán trao đổi phầncòn lại trên thị trờng Có tự do trao đổi, tự do buôn bán tất yếu dẫn đến phânhoá những ngời sản xuất hàng hoá ra thành kẻ sở hữu t bản, ngời sở hữu sứclao động Điều này có nghĩa là khôi phục lại chế độ t bản chủ nghĩa Chínhsách "kinh tế mới" sẽ làm nảy sinh chủ nghĩa t bản t nhân trong nớc Nga Nh-
ng Nhà nớc Xô Viết lại nằm trong tay của giai cấp vô sản và giai capá vô sảnphải hớng chủ nghĩa t bản t nhân vào con đờng chủ nghãi t bản Nhà nớc đểphục vụ cho công cuộc tiến lên chủ nghĩa xã hội Nếu không nh vậy thì giaicấp vô sản sẽ mất chính quyền và thay đổi ngay bản chất của mình
Trong nội dung thứ hai của chính sách"kinh tế mới", Nhà nớc Xô Viếtcho phép giai cấp t bản thuê hay mua lại các cơ sở công nghiệp vừa và nhỏ lànhằm mục đích gì? Đó là để phát triển công nghiệp và tiểu thủ công nghiệpbằng cách lợi dụng t bản trong và ngoài nớc trong khi mà với điều kiện vàhoàn cảnh khó khăn lúc bấy giờ giai cấp vô sản cha thể tự làm đợc Đến đâythì cũng làm xuất hiện vấn đền tất yếu là giai cấp vô sản phải thực hiện việckiểm soát t bản để nó phục vụ cho lợi ích của mình sử dụng chủ nghĩa t bảnNhà nớc
Nh vậy thực chất của chính sách "kinh tế mới" là sử dụng chủ nghĩa tbản Nhà nớc để phát triển kinh tế nớc Nga đa nớc Nga thoát khỏi tình trạngkhủng hoảng sau nội chiến Nhng vai trò của chủ nghĩa t bản Nhà nớc cònhơn thế nữa Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là một mắt xích trung gian giữa chủnghĩa t bản và chủ nghĩa xã hội Đối với một nớc đi lên chủ nghĩa xã hội bỏqua giai đoạn chủ nghĩa t bản nhằm giảm bớt đau thơng thì phải sử dụng chủnghĩa t bản Nhà nớc Nh Lênin từng nói "trong một nớc tiểu nông, trớc hếtcác đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc đi xuyên qua chủnghĩa t bản Nhà nớc, tiến lên chủ nghĩa xã hội"
Để giải thích vấn đề này đợc rõ ràng hơn Lênin đa thí dụ cụ thể về chủnghĩa t bản Nhà nớc ở nớc Đức - nơi là "đỉnh cao" về kỹ thuật đại t bản chủnghĩa hiện đại và về tổ chức có kế hoạch Nếu trình độ kỹ thuật và tổ chức đó
là của nớc Nga thì Lênin khẳng định " các anh sẽ có tất cả các điều kiện đểxây dựng chủ nghĩa xã hội" Nớc Đức và nớc Nga năm 1918 đã hợp đủ điềukiện để thực hiện chủ nghĩa xã hội Nhng mỗi nớc lại đều không có đủ cả hai
điều kiện mà mỗi bên chỉ "sở hữu" một nửa Nớc Đức có điều kiện kinh tế,sản xuất, kinh tế -xã hội, với trình độ khoa học kỹ thuật và trình độ tổ chứcnền sản xuất lớn phát triển cao Còn nớc Nga lại có điều kiện Nhà nớc là Nhànớc của nền chuyên chính vô sản Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải
có cả hai điều kiện trên Nguyên văn trong cuốn "bàn về thuế và lơng thực",
Trang 7Lênin viết " không có kỹ thuật đại t bản chủ nghĩa chủ nghĩa đợc xây dựngtrên những phá minh mới nhất của khoa học hiện đại, không có một tổ chứcNhà nớc có kế hoạch khiến cho hàng chục triệu ngời phải tuân theo hết sứcnghiêm ngặt một tiêu chuẩn thống nhất trong việc sản xuất và phân phối sảnphẩm thì không thể nói đến chủ nghĩa xã hội đợc "và"Đồng thời nếu không
có sự thống trị của giai cấp vô sản trong Nhà nớc thì cũng không thể nói đếnchủ nghĩa xã hội đợc " Lênin ví nớc Đức và nớc Nga lúc bấy giờ là hai nửarời rạc của chủ nghĩa xã hội cùng tồn tại bên cạnh nhau Vậy thì vấn đề đặt ra
là cần phải làm gì để có thể có đủ hai điều kiện cho nớc Nga tiến hành chủnghĩa xã hội Lênin khẳng định điều trớc tiên là hãy bằng tất cả sức lực phảihọc tập chủ nghĩa t bản Nhà nớc của ngời Đức tức là phải làm sao cho nớcNga có đợc một lực lợng sản xuất phát triển cao-đó là điều cốt yếu nhất
3.Sự cần thiết khách quan và lợi ích của Chủ nghĩa t bản Nhà nớc
Từ sự phân tích điều kiện thực tế của nớc Nga Xô Viết, Lênin đã đi đếnkết luận chủ nghĩa t bản Nhà nớc là "có lợi và cần thiết" Vậy thì chủ nghĩa tbản Nhà nớc có lợi nh thế nào? Và cần thiết nh thế nào? Ta lần lợt xét cácvấn đề sau:
Trớc hết phải khẳng định rằng Chủ nghĩa t bản Nhà nớc có lợi cho chính bản thân giai cấp vô sản trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và
chủ nghĩa cộng sản Đến đây có một câu hỏi đặt ra là chủ nghĩa t bản đời nàolại chịu đi phục vụ cho chủ nghĩa xã hội? Để trả lời câu hỏi này ta phải phânbiệt chủ nghĩa t bản Nhà nớc thông thờng và chủ nghĩa t bản Nhà nớc dớithời chuyên chính vô sản Khi chủ nghĩa t bản tự do cạnh tranh chuyển sanggiai đoạn độc quyền thì xuất hiện chủ nghĩa t bản độc quyền Nhà nớc Các tổchức độc quyền chiếm địa vị thống trị tuyệt đối trong các ngành sản xuất vàngân hàng hình thành nên t bản tài chính, các tổ chức độc quyền nắm nhữngmạch máu kinh tế của các nớc t bản chủ nghĩa Chúng cấu kết với bộ máyNhà nớc và Nhà nớc t sản phụ thợc chúng Nhà nớc t bản là chuyên chính của
t bản độc quyền, mọi hoạt động của Nhà nớc đều vì lợi ích của t bản độcquyền và nó vẫn dựa trên cơ sở t hữu về t liệu sản xuất
Do đó nó là chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong một nớc mà chính quyềnthuộc về t bản Còn chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà ta đang bàn đến là chủ nghĩa
t bản Nhà nớc ở trong một Nhà nớc vô sản Lênin nói "Chủ nghĩa t bản Nhànớc của chúng tôi khác về căn bản so với chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở những n-
ớc có chính phủ t sản, sự khác biệt là ở chỗ Nhà nớc của chúng tôi khôngphải đại diện cho giai cấp t sản mà đại diện cho giai cấp vô sản" và "chủnghĩa t bản Nhà nớc của chúng tôi chẳng những nắm ruộng đất mà còn
Trang 8nắm cả những bộ phận quan trọng nhất của công nghiệp nữa" Giai cấp vôsản sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc chính là để phục vụ cho lợi ích của giaicấp mình cũng nh toàn thể nhân dân lao động.
Lợi ích mang lại ở đây chính xác là lợi ích cơ bản và lâu dài Bởi vì ban
đầu những ngời đợc lợi nhiều hơn là các nhà t bản, những ngời có sức mạnhkinh tế và kỹ thuật hơn hẳn Điều này âu cũng hợp lý vì việc phân chia lợi íchtrong kinh doanh đợc dựa trên sức mạnh kinh tế và kỹ thuật Nớc Nga lúc đó
về sẽ mạnh kinh tế và kỹ thuất cha thể so sánh với các nớc t bản Do đó đầutiên, giai cấp vô sản phải chấp nhận cho nhà t bản có những quyền lợi nh đợcphép sử dụng những hầm mỏ, đợc khai thác một số tài nguyên để thu đợclợi ích cơ bản hơn, lâu dài hơn Và nh Lênin phân tích nhà nớc vô sản lại đợclợi ngay trên cái lợi của nhà t bản Vì khi chủ nghĩa t bản đợc lợi thế thì sảnxuất công nghiệp đợc tăng lên, giai cấp vô sản cũng theo đó mà lớn mạnh lên
và là giai cấp sản xuất ra của cải vật chất có ích cho xã hội
Chủ nghĩa t bản nhà nớc tại sao lại cần thiết cho công cuộc xây dựngchủ nghĩa xã hội ở những nớc tiểu nông đã có điều kiện chính quyền nằmtrong tay giai cấp vô sản? Bởi vì nó là con đờng, là phơng tiện để phát triểnlực lợng sản xuất lên trình độ cao, là biện pháp biến các xí nghiệp t bản chủnghĩa thành xí nghiệp xã hội chủ nghĩa Vì cha có điều kiện để chuyển trựctiếp từ tiểu sản xuất lên chủ nghĩa xã hội ở các nớc tiểu nông lên giai cấp vôsản " phải lợi dụng chủ nghĩa t bản, nhất là bằng cách hớng nó vào con đờngchủ nghĩa t bản Nhà nớc) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất vàchủ nghĩa xã hội, làm phơng tiện, làm con đờng, phơng pháp, phơng thức đểtăng lực lợng sản xuất lên" Đó là vấn đề thứ hai
Vậy thì những cái lợi cụ thể sẽ đạt đợc khi sử dụng chủ nghĩa t bản Nhànớc hay tác dụng cụ thể của chủ nghĩa t bản Nhà nớc là nh thế nào?
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏ lại, khắc phục tình trạng phân tán và đấu tranh chống tính tự phát tiểu t sản và t bản chủ nghĩa Chủ nghĩa xã hội phải đợc xây dựng trên cơ sở kinh tế là nền
sản xuất lớn hiện đại Nhng đối với những nớc tiểu nông nh nớc Nga thờigian sau nội chiến thì kinh tế nhỏ vẫn tồn tại một cách độc lập do giữa chúngvẫn cha có cái gì để chúng liên kết lại với nhau Muốn xây dựng chủ nghĩa xãhội thì không thể để nền kinh tế nhỏ tồn tại riêng rẽ, manh mún nh vậy đợc
Và chính chủ nghĩa t bản Nhà nớc là công cụ kết hợp nền sản xuất nhỏ lại.Bởi vì theo qui luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độcủa lực lợng sản xuất và lịch sử đã chứng minh nền sản xuất nhỏ phát triển
đển mức độ nào đó tất yếu sẽ đẻ ra chủ nghĩa t bản "T bản làm cho sản xuấtnhỏ liên hợp lại, t bản sinh ra từ sản xuất nhỏ" Xét về trình độ phát triển thìchủ nghĩa t bản nhà nớc về kinh tế cao hơn rất nhiều so với nền kinh tế tiểu
Trang 9nông.Nếu phát triển đợc chủ nghĩa t bản Nhà nớc thì sẽ phát triển đợc nền đạisản xuất tiên tiến thay cho nền tiểu sản xuất lạc hậu để có điều kiện phát triểnchủ nghĩa xã hội Nói rõ hơn thì nếu phát triển đợc chủ nghĩa t bản nhà nớcthì chính quyền Xô Viết sẽ tăng cờng đợc nền đạI sản xuất đối lập với nềntiểu sản xuất, nền sản xuất tiên tiến đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nền sảnxuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủ công, nó làm tăng sản phẩm mà
nó thu đợc của đạI công nghiệp., củng cố đợc những quan hệ kinh tế do Nhànớc đIũu chỉnh, đối lập với những quan hệ kinh tế tiểu t sản vô chính phủ
Là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏ lại thì nó cũng là công cụ để
đấu tranh chống tính tự phát triển t bản và t bản chủ nghĩa Trong một nớc
tiểu nông thì tất yếu tính tự phát tiểu t sản và t bản chủ nghĩa sẽ chiếm u thế
Và theo Lênin, chính giai cấp tiểu t sản cộng với chủ nghĩa t bản t nhân cùngnhau đấu tranh chống lại cả chủ nghĩa t bản Nhà nớc lẫn chủ nghĩa xã hội
"Giai cấp tiểu t sản chống lại bất cứ sự can thiệp, kiểm kê và kiểm soát nàocủa Nhà nớc, dù là chủ nghĩa t bản Nhà nớc hay chủ nghĩa xã hội Nhà nớc.Phải bắt những ngời tiểu t sản phục tùng sự kiểm soát kiểm kê của Nhà nớcvô sản nếu không họ sẽ lật đổ chính quyền, đó là điều không tránh khỏi.Chủnghĩa t bản là một bớc tiến lớn, nhờ nó mà chiến thắng đợc tình trạng hỗn
độn, tình trạng suy sụp về kinh tế, hiện tợng lỏng lẻo, những tập quán, nhữngthói quen, địa vị kinh tế của giai cấp, đó là cáI quan trọng hơn hết Bởi vì việc
để tình trạng vô chính phủ của những kẻ tiểu t hữu tiếp tục tồn tạI là một mốinguy hạI lớn nhất, đáng sợ nhất, nó sẽ đa đất nớc tới chỗ diệt vong Cũngchính vì thế mà chủ nghĩa t bản nhà nớc sẽ đa nớc Nga lên chủ nghĩa xã hộibằng con đờng chắc chắn nhất Xây dựng đợc chủ nghĩa xã hội trong điềukiện trình độ lực lợng sản xuất còn thấp chủ nghĩa t bản Nhà nớc nh là mộtcông cụ hữu hiệu nhất để chiến thắng tình trạng hỗn độn, sự khắc phục tínhtập quán của sản xuất nhỏ, đập tan sự phá hoại của bọn đầu cơ gian thơngmuốn làm lũng đoạn nền kinh tế
Chủ nghĩa t bản nhà nớc còn là công cụ để khắc phục đợc kẻ thù chính trong nội bộ đất nớc, kẻ thù của các biện pháp kinh tế của chính quyền Xô Viết Đó là bọn đầu cơ, bọn gian thơng, bọn phá hoại độc quyền của nhà nớc.
Lênin nói rằng không thể xử lí vấn đề này bằng biện pháp xử bắn hoặc nhữnglời tuyên bố sấm sét, bởi vì cơ sở kinh tế của tệ đầu cơ là tầng lớp những kẻtiểu t hữu và chủ nghĩa t bản t nhân có đại diện của mình trong tiểu t sản
Du nhập đợc chủ nghĩa t bản bên ngoài chính là du nhập đợc trình độ
kỹ thuật cao, trình độ tổ chức quản lý sản xuất một nền sản xuất lớn Ngoài
ra t bản nớc ngoài có vốn rất lớn sẽ rất cần thiết cho công cuộc xây dựngmột nền sản xuất lớn khi mà lợng vốn từ bên trong rất thiếu Vấn đề đặt ra ở
đây là phải sử dụng những hình thức nào để vừa thu hút đợc t bản bên ngoài
Trang 10vừa ngăn chặn đợc những ảnh hởng xấu mà nguy hại nhất là có thể làm thay
đổi bản chất của nền chuyên chính vô sản
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn đợc xem là công cụ đấu tranh chống chủ nghĩa quan liêu và những lệch lạc quan liêu chủ nghĩa Vì khi nói về thực
chất của chính sách kinh tế mới Lênin đã đề cập đến nhiệm vụ "đấu tranhchống chủ nghĩa quan liêu và tác phong lề mề" mà chính sách kinh tế mới là
sự sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc Lênin phân tích về nguồn gốc của chủnghĩa quan liêu ở nớc Nga : ấy là tình trạng phân tán, tình trạng riêng rẽ củanhững ngời sản xuất nhỏ, cảnh khốn cùng của họ , tình trạng dốt nát của họ,tình trạng không có đờng sá, nạn mù chữ, tình trạng không có sự trao đổigiữa nông nghiệp và công nghiệp, tình trạng thiếu sự liên hệ và tác động qualại giữa nông nghiệp và công nghiệp
Du nhập chủ nghĩa t bản bên ngoài qua chủ nghĩa t bản Nhà nớc chính
là du nhập đợc trình độ kỹ tiên tiến, học tập đợc cách thức tổ chức quản lý một nền sản xuất lớn hiện đại Phải thừa nhận một thực tế là chủ nghĩa t bản
hơn hẳn chúng ta về trình độ khoa học kỹ thuật và họ đã có đợc nền sản xuấtlớn hiện đại với trình độ quản lý rất cao Nh Lênin nói về nớc Nga khi đórằng: "Giai cấp vô sản Nga so với bất cứ giai cấp vô sản ở các nớc phát triểnnào khác là giai cấp tiên tiến hơn về chế độ chính trị và về sức mạnh chínhquyền công nông nhng lại lạc hậu hơn những nớc lạc hậu nhất ở Tây Âu vềmặt tổ chức một chủ nghĩa t bản Nhà nớc có qui củ, về trình độ văn hoá, vềmức độ chuẩn bị cho việc thực hiện chủ nghĩa xã hội trong lĩnh vực sản xuấtvật chất" Lênin phê phán luận điểm cho rằng vì không có sự tơng xứng đócho nên không cớp chính quyền Chủ nghĩa t bản nhà nớc, nếu thực hiện đợc
sẽ giúp chính quyền Xô Viết khắc phục dần những tình trạng lạc hậu ấy.Cũng qua đây mà học tập đợc cách quản lý của những ngòi tổ chức thôngminh và có kinh nghiệm trong những xí nghiệp hết sức to lớn, thực sự đảmnhận đợc việc cung cấp sản phẩm cho hàng chục triệu ngời Lợi dụng kỹthuật đợc du nhập thông qua chủ nghĩa t bản còn chuẩn bị tốt cơ sở cho nền
đại sản xuất của chính quyền Xô Viết
Chủ nghĩa t bản nhà nớc còn mang lại cái lợi là thông qua sự phát triển của nó mà phục hồi giai cấp công nhân Nếu chủ nghĩa t bản đợc lợi thế thì
sản xuất công nghiệp cũng sẽ tăng lên và giai cấp vô sản cũng theo đó mà lớnmạnh lên Nếu chủ nghĩa t bản đợc khôi phục lại thì cũng có nghĩa là khôiphục lại giai cấp vô sản và tạo ra một giai cấp vô sản công nghiệp, vì chiếntranh, vì bị phá sản nên mất tính giai cấp, nghĩa là bị đẩy ra ngoài con đờngtồn tại giai cấp của mình và không còn tồn tạI với t cách là giai cấp vô sảnnữa Đôikhi về hình thức nó đã đợc coi là giai cấp vô sản nhng nó không cógốc về kinh tế
Trang 11Những nớc tiểu nông hay những nớc cha có cơ sở vật chất, kỹ thuật caomuốn tiến lên đợc chủ nghĩa xã hội họ phải trải qua một thời kỳ quá độ Mụctiêu của thời kỳ quá độ, theo cách nói hình tợng của Lênin là "đặt nền móngkinh tế cho toà nhà mới, toà nhà xã hội chủ nghĩa, để thay thế cho toà nhàphong kiến đã bị phá huỷ, và cho toà nhà t bản đã bị phá huỷ một nửa" Nhng
để đạt mục tiêu đó phải đi bằng con đờng nào Thực tế cho thấy rằng khôngthể áp dụng trực tiếp tổ chức theo kiểu cộng sản chủ nghĩa là Nhà nớc sảnxuất và phân phối sản phẩm Thực tế đã chứng minh nững ngời cộng sản Nga
đã thất bại trong chính sách "Cộng sản thời chiến" khi muốn chuyển sangchủ nghĩa xã hội ngay bằng việc thiết lập chế độ sản xuất quốc doanh và chế
độ Nhà nớc phân phối sản phẩm Chính sách "Cộng sản thời chiến" chỉ có tácdụng nh một biện pháp tức thời để đa nớc Nga thoát khỏi tình hình nội chiến.Vậy không muốn bị thất bại và sai lầm thì phải thông qua trao đổi hàng hoá,qua sản xuất hàng hoá tức là kinh tế thị trờng Cơ sở kinh tế của chủ nghĩa xãhội là trình độ xã hội hoá sản xuất cao Kinh tế thị trờng văn minh cực thịnhchính là một biểu hiện của trình độ xã hội hoá sản xuất cao Cho nên để bớcquá độ thành công thì phải tiến tới xã hội hoá trong thực tế bằng sự phát triểncủa kinh tế hàng hoá Nhng có trao đổi hàng hoá tất yếu đẻ ra chủ nghĩa tbản T bản sinh ra từ sản xuất hàng hoá, giai cấp vô sản không thể tìm cách
để chặn đứng sự phát triển của trao đổi t nhân hay của chủ nghĩa t bản (Lêninnói đó là "dại dột" và "tự sát") mà phải hớng chủ nghĩa t bản vào con đờngchủ nghĩa t bản Nhà nớc Vậy có thể nói hoàn toàn không quá rằng chủ nghĩa
t bản Nhà nớc có vai trò tối quan trọng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội ở những nớc có trình độ lực lợng sản xuất còn thấp Chính là với những ýnghĩa của việc thực hiện chủ nghĩa t bản nhà nớc nh vậy, mà Lênin nó rằng
đó là “điều có lợivà cần thiết”, đáng mong đợi trong điều kiện của chínhquyền Xô Viết
4.Những điều kiện để áp dụng thành công Chủ nghĩa t bản Nhà nớc
Bây giờ là vấn đề liệu có thể sử dụng thành công chủ nghĩa t bản Nhà
n-ớc hay không? "Liệu chính quyền Nhà nn-ớc vô sản có khả năng khống chế
đ-ợc các ngài t bản một cách thích đáng, để hớng chủ nghĩa t bản đi theo đúngphơng hớng mà Nhà nớc đã vạch ra và tạo ra một thứ chủ nghĩa t bản phụctùng Nhà nớc và phục vụ Nhà nớc không?"
Câu trả lời là có nếu đảm đợc những điều kiện cần thiết Điều kiện cần
là điều kiện liên quan đến việc tạo những thuận lợi hay môi trờng để chủnghĩa t bản hình thành và phát triển những nớc có nền chuyên chính vô sản.Chắc chắn là phải phát triển kinh tế hàng hoá nh ta đã đề cập ở trên Theo
Trang 12Lênin "Nền kinh tế nhiều thành phần là đặc trng kinh tế cơ bản của thời kỳquá độ không phải chỉ đối với một nớc tiểu nông, mà nói chung đối với mọinớc khi cha có cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở vào trình độ xãhội hoá sản xuất cao độ" Muốn xây dựng đợc một nền kinh tế hàng hoánhiều thành phần phải có cơ cấu sở hữu hợp lý Đó phải là chế độ sở hữu hỗnhợp đảm bảo cho chủ nghĩa t bản Nhà nớc có thể tồn tại và phát triển.
Điều kiện đủ là điều kiện chủ nghĩa t bản Nhà nớc chịu "phục
tùng".Trong thời kỳ quá độ phải "dung nạp" chủ nghĩa t bản nhng phải hớng
nó vào con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc Chủ nghĩa t bản có bản chất kháchẳn chủ nghĩa xã hội Do đó chủ nghĩa t bản Nhà nớc nh "con dao hai lỡi".Nếu sử dụng không khéo nó sẽ cho tác dụng phản hồi
Muốn ngăn chặn đợc những tác động xấu khi sử dụng chủ nghĩa t bản
thì Nhà nớc phải là Nhà nớc chuyên chính vô sản và đồng thời Nhà nớc phải nắm đợc các đỉnh cao kinh tế Nhà nớc phải có trong tay một thực lực kinh tế
dựa trên hình thức sở hữu xã hội mà Nhà nớc là đại biểu , nắm giữ những vị trí then chốt, trọng yếu của nền kinh tế, giữ vai trò chủ đạo đối vói các thành phần kinh tế khác Chấp nhận điều kiện của CNTB để tạo điều kiện cho CNTBNN phát triển và phát huy tác dụng Sử dụng sức mạnh của nền kinh tế nhiều thành phần từ đó vận dụngtất cả các hình thức kinh tế TBNN Trong
quá trình đó phải luôn luôn kiên định về định hớng XHCN và độc lập kinh tế
trong quan hệ với CNTB nớc ngoài.Có nh vậy Nhà nớc mới có thể hớng các thành phần kinh tế theo sự điều khiển của mình Nhà nớc xã hội chủ nghĩa mới ngăn chặn đợc bất cứ chủ nghĩa t bản nào vợt ra khỏi chủ nghĩa t bản Nhà nớc Và có nh vậy, chủ nghĩa t bản Nhà nớc mới là "cái không đáng sợ" theo cách nói của Lênin
5.Những hình thức của Chủ nghĩa t bản Nhà nớc đợc Lênin vận dụng
ở dới thời Lênin có một số hình thức của Chủ nghĩa t bản Nhà nớc đợcvận dụng Mặc dù sự thành công của nó cha đạt đợc những mục tiêu đặt ranhng những lý luận của Lênin về các hình thức này thì rất cần thiết cho việc
để vận dụng trong điều kiện hiện nay Ta hãy đi tìm hiểu những hình thức cụthể của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đồng thời kết quả thực hiện thời Lênin để cónhững bài học bổ ích
Hình thức đầu tiên mà Lênin nêu ra là tô nhợng "Đó là một giao kèo
một sự liên kết, một liên minh giữa chính quyền Nhà nớc Xô Viết nghĩa làNhà nớc vô sản với chủ nghĩa t bản Nhà nớc chống lại thế lực tự phát triển tsản Ngời nhận tô nhợng là nhà t bản Họ kinh tế theo phơng thức t bản để
Trang 13lấy lợi nhuận, họ đồng ý thoả thuận với chính quyền vô sản để cốt thu đợc lợinhuận bất thờng, lợi nhuận tiểu ngạch hoặc để có loại nguyên liệu mà họkhông thể tìm ra hoặc khó tìm bằng cách khác" Còn chính quyền Xô Viết thì
đợc lợi gì? " Chính quyền Xô Viết tăng cờng đợc nền đại sản xuất đối lập vớinền tiểu sản xuất, nền sản xuất tiêu trên đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nềnsản xuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủ công, nó tăng thêm sản phẩm
mà nó thu đợc của đại công nghiệp, nó củng cố đợc những quan hệ kinh tế doNhà nớc điều chỉnh đối lập với những quan hệ tiêu t sản vô chính phủ Tô nh-ợng là hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà Lênin đánh giá cao nhấtcũng vì lý do đó Khi sử dụng tô nhợng, Lênin nêu ra một nhiều điều phảichú ý là:
- Khi sử dụng tô nhợng đôi lúc phải biết chịu đựng những hy sinh, chấpnhận sai lầm
- Ngời nhận tô nhợng có trách nhiệm cải thiện đời sống công nhân trong
xí nghiệp tô nhợng sao cho đạt tới mức số trung bình của nớc ngoài đIũutrọng yếu khi thực hành chế độ tô nhợng là nâng cao số lợng sản phẩm lên.Nhng đIũu đặc biệt quan trọng, thậm chí quan trọng hơn là ngay lập tức cảithiện đời sống công nhân trong các xí nghiệp đó Cải thiện đời sống công
nhân trong các xí nghiệp tô nhợng và ngoàI tô nhợng đợc xem là cơ sở của chính sách tô nhợng NgoàI ra ngời nhận tô nhợng phảI bán thêm cho chính
quyền Xô viết (nếu có yêu cầu ) từ 50% đến 1005 số lợng sản phẩm tiêudùng cho các công nhân ở xí nghiệp tô nhợng cũng với giá bán nh trên, làm
nh vậy để cảI thiện đời sống công nhân
- Hình thức trả lơng cho công nhân đợc qui định tuỳ từng hợp đồng Vềphơng diện hình thức trả lơng, nhà nớc Xô Viết không hề trói buộc các nhà tbản Vấn đề đối với nhà nớc là phảI biết thích ứng với các đIũu kiện sao cho
có thể đấu tranh đợc với họ để cảI thiện đời sống của công nhân
- Điều kiện về thuê mớn, về sinh hoạt vật chất, về trả lơng cho các côngnhân lành nghề và nhân viên ngời nớc ngoài đợc qui định theo sự thoả thuận
tự do giữa ngời nhận tô nhợng với những loại công nhân viên nói trên Công
Đoàn không có quyền đòi áp dụng những mức lơng của Nga cũng nh các luật
lệ của Nga về thuê mớn nhân công đối với những công nhân đó Đối vớinhững công nhân Nga – chuyên gia có trình độ cao, nếu các xí nghiệp tônhợng muốn mời thì phảI đợc sự đồng ý của các cơ quan chính quyền trung -
ơng Tinh thần chung là không để các các chuyên gia u tú nhất làm việc ở các
xí nghiệp tô nhợng Tuy không cấm hoàn toàn nhng việc thi hành hợp đồngphảI đợc giám sát từ trên xuống và từ dới lên
Trang 14- Phải tôn trọng pháp luật của nớc Nga Chẳng hạn nh các đạo luật về
đIũu kiện lao động , về kì hạn phát lơng…Nghiên cứu những lý luận.Đặc biệt là: ngoàI những hàng tiêudùng và những thiết bị máy móc nhập vào cho xí nghiệp tô nhợng, ngời nhậntô nhợng còn phảI nhập thêm cho ta, ví dụ 25% số cần thiết và bán lạI cho tavới giá thoả thuận
- Phải nghiêm chỉnh tuân theo những qui tắc khoa học và kỹ thuật phùhợp với pháp luật của nớc Nga và của nớc ngoài ĐIũu này phảI đợc qui định
tỉ mỉ trong các hợp đồng, bởi vì đặc trng cop bản của nền kinh tế t bản chủnghĩa là ở chỗ nó không có khả năng chăm lo tới việc sử dụng đất đai và sứclao động một cách khoa học và đúng đắn Những qui tắc khoa học và kỹthuật là biện pháp đấu tranh chống hiện tợng đó
Hình thức thứ hai đợc áp dụng thời Lênin là hợp tác xã Thoạt đầu
Lênin quan niệm hợp tác xã là một hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc.Sau đó trong một tác phẩm ngời lại viết "cần phải viện đến một cái gần giống
nh chủ nghĩa t bản Nhà nớc Tôi muốn nói đến chế độ hợp tác xã" tiếp theongay sau đó Lênin lại nói "thờng thờng trong hoàn cảnh nớc ta chế độ hợptác xã là hoàn toàn đồng nhất với chủ nghĩa xã hội" Trong các ý kiến củaLênin thì hợp tác xã dần càng khác nhau Điều này là do những thời điểmlịch sử khác nhau Ban đầu Lênin coi hợp tác xã là một "hình thức của chủnghĩa t bản Nhà nớc nhng ít đơn gian hơn, có hình thù ít rõ rệt hơn, phức tạphơn và vì thế trong thực tế nó đặt chính quyền Xô Viết trớc những khó khănlớn hơn" Sau này từ thực tiễn nớc Nga Lênin đã phân biệt hai chế độ hợp tácxã t bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Chế độ hợp tác xã t bản chủ nghĩatrong lòng chế độ Xô Viết đợc coi là một hình thức chủ nghĩa t bản Nhà nớc.Chế độ hợp tác xã theo kiểu thứ nhất là sự kết hợp những xí nghiệp t bản tnhân với những xí nghiệp kiểu xã hội chủ nghĩa chính cống, đây là một bớcchuyển từ hình thái đại sản xuất này sang hình thái đại sản xuất khác Trongmột nớc t bản chủ nghĩa hợp tác xã là những tổ chức t bản tập thể Còn trong
điều kiện kinh tế mới tức chính quyền Xô Viết hình thành kiểu xí nghiệp hợptác xã, đây là sự kết hợp những xí nghiệp t bản t nhân (xây dựng trên đất đaithuộc về xã hội) với những xí nghiệp kiểu xã hội chủ nghĩa chính cống Cònmột con đờng khác là con đờng của chủ nghĩa t bản hợp tác xã Đây là tổchức bao gồm hàng ngàn thậm chí hàng triệu tiểu nghiệp chủ, nó là nớcchuyển t nền tiểu sản xuất sang đại sản xuất Lênin quan niệm về sau là con
đờng theo chế độ này hoàn toàn đồng nhất với chủ nghĩa xã hội
Hình thức thứ ba là hình thức đại lý uỷ thác "Nhà nớc lôi cuốn nhà t
bản với t cách một nhà buôn trả cho họ một số tiền hoa hồng để họ bán sảnphẩm của Nhà nớc và mua sản phẩm của ngời sản xuất nhỏ
Trang 15Hình thức thứ t là Nhà nớc cho t bản thuê những xí nghiệp, vùng mỏ, vùng đất hình thức này phân biệt với tô nhợng ở chỗ đối tợng thuê là t bản
trong nớc
Hình thức thứ năm là cho nông dân thuê những hầm mỏ nhỏ Đây cũng
là kiểu cho thuê nhợng đối tợng thuê - theo cách nói của Lênin là các tiểu tbản Qua thực tiễn vùng mỏ Đôn Bát, Lênin rút ra một hình thức nữa của chủnghĩa t bản nhà nớc: cho nông dân thuê những hầm mỏ nhỏ Qua việc làmnày, Lênin rút ra hai kết luận-một hiện tợng ngợc đời: chính ở những hầm mỏnhỏ cho nông dân thuê, sản xuất lại đặc biệt phát triển hơn là những xínghiệp lớn nhất trớc kia là của t bản, ngang hầnh với các xí nghiệp t bản ởTây Âu Những quan hệ của chủ nghĩa t bản nhà nớc đợc phát triển Nhữngnông dân hoạt động theo kiểu nộp tô cho nhà nớc
Hình thức thứ sáu là Công ty hợp doanh Hình thức này tồn tại trong
lĩnh vực thơng nghiệp, nó đợc thành lập theo thể thức chính quyền Xô Viết tbản trong và ngoài nớc cùng góp vốn
Trên đây là một số hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đợc thực hiệndới thời của Lênin Sự thực hành chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở thời Lênin đãmang lại những kết quả to lớn cả về mặt thực tiễn cũng nh mặt lý luận
6.Những kết quả thực tiễn của Chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở nớc Nga
Sau khoảng hơn một năm thực hành đến tháng 11/1922, Lênin đã trìnhbày khái quát những thành tựu của chính sách kinh tế mới nói chung và chủnghĩa t bản Nhà nớc nói riêng nh sau:
Về hình thức giai cấp nông dân, từ hình thức đói kém và một số nôngdân bất mãn với chế độ cộng sản thời chiến thì đến lúc này nông dân đãthoát khỏi nạn đói và còn nộp thuế lơng thực hàng trăm triệu put
Đời sống công nhân đợc cải thiện, công nhân không còn bất bình nữa.Công nghiệp nhẹ đợc phát triển, công nghiệp năng gặp phải nhiều khó khănkhi áp dụng hình thức tô nhợng do các nớc đế quốc giàu có vẫn muốn bópchết nớc xã hội chủ nghĩa non trẻ nên không có những khoản vay lớn đợc.Tuy nhiên nhờ có chính sách kinh tế mới mà đã thu đợc một số vốn lớn hơn
20 triệu put vàng để cứu vãn công nghiệp nặng
Qua các tài liệu tự đánh giá về chính sách chủ nghĩa t bản Nhà nớc cho
đến năm 1924, nhìn chung là mang lại những đóng góp tích cực, làm sống
động nền kinh tế nớc Nga Xô Viết Hình thức tô nhợng với nớc ngoài đã đemlại nhiều kết quả cao Nhiều ngành công nghiệp quan trọng đã phát triển, kỹthuật, thiết bị hiện đại đợc đa vào sản xuất cùng kinh nghiệm quản lý tiên
Trang 16tiến đã mang lại hiệu quả sản xuất cao Nguồn ngoại tệ đất nớc đợc tăngthêm, ngoại thơng với các nớc Phơng Tây đợc phát triển Thông qua hoạt
động của các Công ty hợp doanh mà những ngời cộng sản Nga đã thực sựhọc đợc cách buôn bán Hoạt động của các xí nghiệp cho thuê, các xí nghiệphồn hợp đã giúp nớc Nga Xô Viết duy trì đợc hoạt động bình thờng ở các cơ
sở kinh tế, tăng thêm sản phẩm cho xã hội, việc làm cho ngời lao động.Hình thức đại lý và các hợp tác xã t bản chủ nghĩa trong các lĩnh vực sảnxuất, tín dụng và tiêu thụ đã góp phần hỗ trợ thơng nghiệp xã hội chủ nghĩa,
đẩy nhanh quá trình trao đổi và lu thông hàng hoá tiền tệ, làm sống động nềnsản xuất hàng hoá nhỏ, qua đó cải biến những ngời tiểu nông, nối liền quan
hệ công -nông nghiệp, thành thị-nông thôn
So với mục tiêu đã đặt ra thì những kết quả thực hành chủ nghĩa t bảnNhà nớc dới thời Lênin vẫn còn thấp Ví nh trong những năm 1923-1924(năm cuối cùng của Lênin) tỷ trọng của thành phần kinh tế t bản Nhà nớc chỉchiếm 1% tổng sản phẩm cả nớc Năm 1923, các xí nghiệp tô nhợng mới chỉsản xuất đợc khối lợng sản phẩm trị giá 35,1triệu rúp Nguyên nhân thì cónhiều nhng quan trọng nhất là chủ nghĩa đế quốc vẫn tìm mọi cách bóp chếNhà nớc Xô Viết nền đầu t hợp tác không đạt kết quả nh mong muốn
Tuy nhiên kết quả quan trọng nhất đó là chủ nghĩa t bản thực sự đã trởthành một phần đặc trng của chính sách "kinh tế mới" và nhờ có chính sách
"kinh tế mới" mà chính quyền Xô Viết vẫn giữ đợc vị trí vững chắc trongnông nghiệp và công nghiệp và có khả năng để tiếp tục đa nền kinh tế nớcNga tiến lên
Tổng kết lại chúng ta thấy : Nguyên tắc cơ bản của chính sách kinh tếmới là lợi dụng thị trờng, lợi dụng thơng nghiệp, lu thông tiền tệ để kiến thiếtchủ nghĩa xã hội Chính sách đó đảm bảo cho việc kết hợp giữa công nghiệpxã hội chủ nghĩa và tập thể hoá nông nghiệp ở Nga đợc thành công
Kết luận
Ta đã nghiên cứu những lý luận cơ bản của V.I.Lênin về chủ nghĩa t bảnNhà nớc, và những biện pháp thực hành cụ thể ở Nớc Nga Xô Viết Từ thực
tế những thành công ở Nớc Nga chúng ta cũng thấy đợc con đờng đúng đắn
để đi qua giai đoạn quá độ với nhiều vấn đề và nhiều mâu thuẫn Lý luận củaLênin thông qua đó còn đánh đổ những t tởng sai lầm, và những luận điểmtiêu cực của những kẻ chống phá cách mạng
Chính sách kinh tế mới của Lênin có ý nghĩa cực kỳ quan trọng, trớc hết nó khôi phục đợc nền kinh tế sau chiến tranh Từ đó nó khắc phục khủng hoảng chính trị, củng cố lòng tin cho nhân dân vào sự thắng lợi tất yếu và bản chất tốt đẹp của CNXH theo những nguyên lý mà Lênin vạch ra
Trang 17Chính sách kinh tế mới của Lênin đánh dấu một bớc phát triển mới về
lý thuyết nền kinh tế XHCN Theo t tởng này, nền kinh tế nhiều thành phần, các hình thức kinh tế quá độ, việc duy trì và phát triển quan hệ hành hoá - tiền tệ, quan tâm tới lợi ích kinh tế cá nhân trớc hết là của nông dân là những vấn đề có tính nguyên tắc trong việc xây dựng mô hình kinh tế XHCN
Chính sách kinh tế mới có ý nghĩa quốc tế to lớn đối với các nớc pháttriển theo định hớng XHCN, trong đó có Việt Nam
Lý luận của Ngời là di sản quí báu mà Ngời để lại cho chúng ta, nhiệm
vụ của nớc ta là phải vận dụng, phát triển lý luận đó vào thực tiễn nớc nhà
nh thế nào? Bây giờ chúng ta xem xét sự vận dụng chủ nghĩa t Nhà nớc ViệtNam trong giai đoạn hiện nay
II- Sự vận dụng lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc vào Việt Nam.
Những lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc có một ý nghĩa vôcùng quan trọng cho những nớc đi lên chủ nghĩa xã hội muốn bỏ qua giai
đoạn chủ nghĩa t bản Nhng lý luận của Ngời cần đợc vận dụng một cách hợp
lý vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của mỗi nớc Không thể đa nguyên xi vàomô hình chủ nghĩa t bản Nhà nớc đã đợc áp dụng ở Liên Xô vào áp dụng ởmột môi trờng, ở một quốc gia khác đợc Thực tế đã chứng minh khi các nớc
Đông Âu xây dựng chủ nghĩa xã hội đã sao chép mô hình của Liên Xô vàkết quả là khi chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ thì kéo theo sự sụp đổ ở cácnớc này và hệ thống xã hội chủ nghĩa trên toàn thế giới không còn
Lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc phải đợc lấy làm cơ sở để
từ đó mỗi nớc có sự ứng biến linh hoạt khi áp dụng Luận điểm quan trọngnhất làm cơ sở xuất phát để nghiên cứu đó là: Việc chuyển sang chủ nghĩa xãhội cần thiết phải có một loạt nhữg bớc quá độ nh chủ nghĩa t bản Nhà nớc
Điều này ta đã xem xét ở phần trớc
1 Sự cần thiết áp dụng Chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở Việt Nam
Thực tiễn của công cuộc đổi mới đợc tiến hành ở Việt Nam trong nhữngnăm qua đã chứng minh rằng trong bối cảnh quốc tế hiện thời, Việt Namkhông có điều kiện để bỏ qua hoàn toàn chủ nghĩa t bản để quá độ trực tiếnlên chủ nghĩa xã hội mà chỉ có khả năng rút ngắn giai đoạn phát triển đó, ph-
ơng pháp rút ngắn là phải sử dụng chủ nghĩa t bản Đảng cộng sản Việt Namchủ trơng trong quá trình đổi mới là phải đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đạihoá đất nớc, phát triển mạnh mẽ nền kinh tế thị trờng cho phép tự do buônbán trao đổi hàng hoá, chủ trơng thu hút đầu t nớc ngoài, góp vốn hợp tác,
Trang 18liên doanh với t bản nớc ngoài, phát triển doanh nghiệp t nhân Điều này tấtyếu dẫn đến sự phục hồi chủ chủ nghĩa t bản Nhng nh Lê nin đã khẳng địnhrằng không phải thủ tiêu nó mà tìm cách hớng nó vào chủ nghĩa t bản Nhà n-
ớc, đó là biện pháp hữu hiệu nhất Một thực tế có thể nhận thấy ngay là n ớc
ta cha có đủ cơ sở vật chất kỹ thuật cần thiết cho chủ nghĩa xã hội Quan hệsản xuất của chủ nghĩa xã hội dựa trên lực lợng sản xuất phát triển cao Nớc
ta muốn xây dựng đợc chủ nghĩa xã hội phải tuân theo quy luật quan hệ sảnxuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất nhng nớc tavốn là một nớc nông nghiệp lạc hậu, sản xuất còn nhỏ lẻ nên phải đi bằngcon đờng gián tiếp, phải sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc để hạn chế tính tựphát trong sản xuất và chiến lợc phát triển công nghiệp hoá, hiện đại hoá vừa
là mục tiêu, vừa là động lực trong thời kỳ quá độ không thể không phát triểnkinh tế t bản Nhà nớc, lực lợng sản xuất của nớc ta còn hết sức lạc hậu.Muốn có cơ sở vật chất kỹ thuật cho bớc quá độ thì phải mau chóng côngnghiệp hoá để hiện đại lực lợng sản xuất Dới góc nhìn của lịch sử côngnghiệp hoá là nhiệm vụ của chủ nghĩa t bản Nhng Đảng và nhân dân ta đãlựa chọn con đờng đi lên chủ nghĩa xã hội mà không qua chủ nghĩa t bản đểgiảm bớt những đau thơng có thể xảy ra Để sự lựa chọn này thành công và
đồng thời để có thể tiến hành công nghiệp hoá mau chóng thì buộc phải sửdụng quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa đặt dới sự kiểm kê kiểm soát của Nhànớc chuyên chính vô sản và để hiện đại hoá lực lợng sản xuất, phải gắn côngnghiệp hoá, hiện đại hóa với việc sử dụng rộng rãi các hình thức của chủnghĩa t bản Nhà nớc Dới hình thức t bản Nhà nớc chẳng những Việt Nam thuhút đợc t bản nớc ngoài mà còn thu hút đợc t bản trong nớc bằng cách cổphần hoá doanh nghiệp Nhà nớc, hùn vốn liên doanh để thúc đẩy kinh tế tnhân phát triển hơn nữa Nhờ đó có thể thu hút vốn và hiện đại hoá côngnghệ và năng lực quản lý của các nhà đầu t t nhân, đặc biệt là các nhà đầu tnớc ngoài, nhờ đó ta có thể huy động tối đa mọi tiềm năng, tận dụng mọinguồn lực cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá cũng nh cho các chơng trìnhkhác
Từ Đại hội VI của Đảng ta đã quyết định chuyển nền kinh tế tập trungquan liêu bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá vận động theo cơ chế thị trờngtheo định hớng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của Nhà nớc Nền kinh tế thịtrờng phải chấp nhận các quy luật của thị trờng Có mua bán, trao đổi tất yếu
sẽ đẻ ra chủ nghĩa t bản Quan hệ chủ nghĩa t bản tồn tại và phát triển thì tấtyếu sẽ có tính tự phát của nó Để đảm bảo tính định hớng xã hội chủ nghĩathì nhất thiết phải hớng các quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa vào con đờngchủ nghĩa t bản Nhà nớc Phải dung nạp chủ nghĩa t bản trong và ngoài nớcdới sự kiểm soát và hớng dẫn của Nhà nớc Nếu không cho t bản t nhân theo
Trang 19con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc chẳng những chúng ta không hớng nó theoxã hội chủ nghĩa mà đôi khi còn làm nó đi lệch lạc sang chủ nghĩa t bản Sửdụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc ta sẽ nâng cao trình độ xã hội hoá của lực lợngsản xuất, đồng thời sử dụng đợc những thành tựu về khoa học và kinh tế củanhân loại vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Để phát triển kinh tế thì nớc ta không thể không hội nhập với nền kinh
tế thế giới Trong điều kiện hiện nay, khi mà chủ nghĩa t bản đang tạm thờithắng thế, muốn các nớc này chấp nhận hội nhập với nớc ta là một vấn đề nangiải vì giữa hai bên có bản chất chế độ chính trị khác nhau, nớc ta muốn hộinhập đợc chỉ có thể bằng con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc Chủ nghĩa t bảnNhà nớc không những để cho các nớc t bản chấp nhận quan hệ với nớc ta và
ta có thể lợi dụng đợc những cái tiến bộ của họ mà còn giúp cho chúng tahuy động đợc những lợi thế cho quá trình hội nhập
Một sự cần thiết nữa để áp dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc vào nớc ta là
để đạt mục tiêu dân giàu nớc mạnh xã hội công bằng văn minh Muốn chodân giàu nớc mạnh xã hội công bằng văn minh thì phải có một quá trình pháttriển bền vững Chính chủ nghĩa t bản Nhà nớc là cứu cánh giúp cho đất nớc
đợc những thành tựu trong thời gian qua khi mà nớc ta đang mắc phải hai khókhăn thiếu thốn và trình độ khoa học kỹ thuật lạc hậu
Đồng thời trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ và có hiệuquả của thành phần kinh tế t bản Nhà nớc trong nền kinh tế kế hoạch hoánhiều thành phần chẳng những giúp chúng ta đẩy nhanh tốc độ tăng trởngkinh tế, rút ngắn quá trình khắc phục tình trạng tụt hậu mà còn tạo thêm công
ăn việc làm cho ngời lao động và góp phần cải thiện đời sống cho họ
Với tất cả những lý do trên thì có thể nói hiện nay Việt Nam không thểkhông vận dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc để hoàn thành thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội Tuy nhiên cũng cần phải nhấn mạnh một điều là không nêntuyệt đối hoá vai trò của kinh tế t bản Nhà nớc, xem nó là cứu cánh duy nhấtcho thời kỳ quá độ, phải lấy kinh tế Nhà nớc làm chủ đạo, phát triển kinh tếhợp tác xã, tạo điều kiện thuận lợi cho các thành phần kinh tế này dần trởthành nền tảng của nền kinh tế quốc dân
2.Những thuận lợi của chúng ta trong sử dụng Chủ nghĩa t bản Nhà nớc
Học thuyết về kinh tế t bản Nhà nớc của Lênin là lý luận cho đờng lốicủa thời kỳ quá độ của các nớc tiểu nông lên chủ nghĩa xã hội Học thuyết đócần đợc vận dụng linh hoạt cho các điều kiện hoàn cảnh cụ thể khác nhau N-