Chuyện lịch sử, từ điển ý thức dân tộc

Tại tiếp điểm của các thời đoạn lịch sử thường xuất hiện những nhân vật lịch sử để lại dấu ấn đậm nét, có sức hấp dẫn, động viên rất lớn với nhiều thế hệ kế tiếp sau đó tiếp tục xây đắp,

Chuyện lịch sử

Ở thời điểm rất nhạy cảm của tháng 12 này, thời điểm kỷ niệm trận quyết chiến chiến lược Hà Nội-Điện Biên Phủ trên không 18 đến 29.12, ngày Toàn quốc kháng chiến 19.12 và ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam 22.12, mục “Đàm luận” kỳ này tập trung gợi lại những bài học lịch sử.

Bởi lẽ, lịch sử là một nhân tố mà thiếu nó thì không một ý thức dân tộc nào có thể đứng vững được Mà một khi ý thức dân tộc bị phôi pha, bị che lấp bởi nhiều lực hút khác thì đó là báo hiệu

của sự suy tàn của một quốc gia Một xã hội văn minh với dân chủ v�công bằng mà nhân dân ta

đang hướng tới sẽ không thể thực sự hình thành nếu thế hệ Việt Nam hôm nay không biết rõ hành

trình ông cha mình đã đi qua, những giá trị đã xây đắp nên nền tảng văn hóa Việt Nam, cội nguồn

sức mạnh vô tận và là điểm tựa vững chắc cho sự nghiệp dựng nước và giữ nước

Hơn lúc nào hết, phải gợi lại bài học lịch sử để hiểu thật kỹ rằng, trong cái vị thế địa-chính trị của đất nước, thường xuyên chăm lo giáo dục ý thức bảo vệ chủ quyền quốc gia là mối bận tâm thường trực của ông cha ta Chính vì lý do đó mà trong bài “Đàm luận” kỳ trước đã phải nhắc lại

lời dụ của Vua Lê Thánh Tông với “bọn thái bảo Kiến Dương bá Lê Cảnh Huy: “Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại nên vứt bỏ? Ngươi phải kiên quyết tranh biện, chớ cho họ lấn dần Nếu họ không nghe, còn có thể sai sứ sang phương Bắc trình bày rõ điều ngay lẽ gian Nếu ngươi dám đem một thước một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc, thì phải tội tru di”

Tại tiếp điểm của các thời đoạn lịch sử thường xuất hiện những nhân vật lịch sử để lại dấu ấn đậm nét, có sức hấp dẫn, động viên rất lớn với nhiều thế hệ kế tiếp sau đó tiếp tục xây đắp, phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, góp phần mình vào những thành tựu của nền văn minh chung

của loài người Cần lưu ý đến một luận điểm của Fernand Braude: “Một nền văn minh bao giờ cũng là một quá khứ, một quá khứ sống động nào đó Do đó, lịch sử một nền văn minh là sự tìm tòi trong những tọa độ cũ, những tọa độ mà ngày nay vẫn còn giá trị” (1).

Lời dụ của vua Lê Thánh Tông dẫn ra ở trên là minh chứng của “một quá khứ sống động”, “quá

khứ” ấy đã đưa ra một thông điệp chứa đựng nội dung thời sự nóng bỏng, không chỉ cho hiện tại mà còn cho

cả tương lai Cũng như vậy, khi nhắc lại ý chí quyết đoán của Trần Thủ Độ tâu với vua Trần Thái Tông: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, bệ hạ đừng lo gì khác”, gợi lại khí phách lẫm liệt của Trần Bình Trọng “Ta thà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất bắc” cũng như nói đến thái độ khảng khái, quyết liệt của Trần Hưng Đạo “Bệ hạ chém đầu tôi trước rồi hãy hàng” (2) chính là “tìm tòi trong những tọa độ cũ, những tọa độ mà ngày nay vẫn còn giá trị” những thông điệp của cha ông.

Những thông điệp kiểu như vậy, từ những “tọa độ” có sức âm vang lịch sử như thế, sẽ góp

phần nung nấu, giục giã ý thức dân tộc, điểm nhạy cảm nhất trong tâm tư tình cảm người Việt Nam ta Nói như vậy không phải tự vỗ ngực một cách ngu ngốc để cho rằng ý thức dân tộc là sản

phẩm riêng của người Việt Nam Nhưng cũng sẽ rất nông cạn và đánh mất một động lực cực lớn

nếu không thấy hết nét đặc trưng làm nên điểm nhạy cảm độc đáo trong tâm thức người Việt

Chẳng hạn như, nếu Tôn Trung Sơn, nhà tư tưởng lớn của lịch sử Trung Quốc hiện đại từng

nghiêm khắc đưa ra nhận định có tính phê phán nhằm chấn hưng dân khí Trung Hoa: “Ở nước ta gia tộc và tông tộc được đồng bào sùng bái nhất, cho nên có thể nói nước ta chỉ có chủ nghĩa gia

tộc, chủ nghĩa tông tộc nhưng thiếu hẳn chủ nghĩa dân tộc” (3), thì với Việt Nam lại không như thế Do đặc điểm hình thành trong cái thế kẹt của “trứng nằm dưới đá”, chủ nghĩa dân tộc, nói chính

xác hơn, lòng yêu nước và tinh thần dân tộc là vũ khí sống còn của người Việt chống lại ách đô hộ và âm

mưu đồng hóa để có thể tồn tại và phát triển Không có cái đó, sẽ không có Việt Nam hôm nay

Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định “chủ nghĩa dân tộc là động lực lớn nhất của đất nước” (4) Khái niệm “chủ nghĩa dân tộc” được sử dụng ở đây có dụng ý đối sánh với khái niệm giai cấp với luận điểm “cuộc đấu tranh giai cấp không diễn ra giống như ở phương

Tây Về phía người lao động, đó là sự không giác ngộ, sự nhẫn nhục và vô tổ chức Về phía bọn chủ, không có máy móc, ruộng đồng thuộc sở hữu của những địa chủ hạng trung và hạng nhỏ và những kẻ mà ở đó được coi là đại địa chủ thì chỉ là những tên lùn tịt bên cạnh những người trùng tên với họ ở châu Âu và châu Mỹ; không có tỷ phú người An Nam Những tên trọc phú ở đó thì ở đây chỉ là những kẻ thực lợi khá giả thôi Cho nên, nếu nông dân gần như chẳng

có gì thì địa chủ cũng không có vốn liếng gì lớn; nếu nông dân chỉ sống bằng cái tối thiểu cần thiết thì đời sống của địa chủ cũng chẳng có gì xa hoa… Người thì nhẫn nhục chịu số phận của mình, kẻ thì vừa phải trong sự tham lam của mình Sự xung đột về quyền lợi của họ được giảm thiểu Điều đó không thể chối cãi được” (5) Đây là luận điểm Hồ Chí Minh đưa ra năm

1924, nhằm đưa đến một kiến nghị “phát động chủ nghĩa dân tộc bản xứ nhân danh Quốc tế cộng sản” với lý do được khẳng định rất dứt khoát: “Giờ đây người ta sẽ không thể làm gì được cho người An Nam nếu không dựa trên các động lực vĩ đại và duy nhất của đời sống xã hội của họ” (6) Mỗi khi động lực ấy được khởi động, thì “nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn” Đây là luận điểm đưa ra tại Đại hội lần thứ II của Đảng họp tại Việt Bắc năm 1951, đổi tên Đảng thành Đảng Lao Động Việt Nam Chủ nghĩa dân tộc là cội nguồn của sức mạnh Việt Nam, của nền văn hóa Việt Nam được Hồ Chí Minh diễn đạt bằng khái niệm lòng yêu nước Mỗi khi nền độc lập của

đất nước bị uy hiếp thì chủ nghĩa dân tộc, tức là lòng yêu nước ấy lại bùng phát mãnh liệt: “Dân ta có một

lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc

bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước Lịch sử ta

đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân ta Chúng ta có quyền tự hào vì những trang lịch sử vẻ vang thời đại Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, Đồng bào ta ngày nay cũng rất xứng đáng với tổ tiên ngày trước Từ các cụ già tóc bạc đến các cháu nhi đồng trẻ thơ, từ những kiều bào ở nước ngoài đến những đồng bào ở vùng tạm chiếm, từ nhân dân miền ngược đến miền xuôi, ai cũng một lòng nồng nàn yêu nước Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý Có khi được trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy Nhưng cũng có khi cất giấu kín đáo trong rương, trong hòm Bổn phận của chúng ta

là làm cho những của quý kín đáo ấy đều được đưa ra trưng bày ” (7) Những lời bất hủ ấy đã khơi dậy và thổi bùng ngọn lửa yêu nước, thiêu cháy mọi sự ươn hèn khiếp hãi trước sức mạnh và thủ đoạn thâm độc, nham hiểm của kẻ thù, giục giã tinh thần và ý chí

mỗi người Việt Nam hành động theo mệnh lệnh của trái tim để “kết thành một làn sóng vô cùng

mạnh mẽ, to lớn, lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp

nước” Mọi thế lực xâm lược trong lịch sử đều bị đánh cho tan tác vì chúng không hiểu được một

thực tế Việt Nam, rất Việt Nam là: Họa xâm lăng, nguy cơ mất nước l�ngọn lửa thử vàng làm

lộ rõ bản lĩnh của từng con người Việt Nam, gắn kết họ lại thành một khối vững chắc vì đã loại bỏ

được chuyện vàng thau lẫn lộn do một sự trải nghiệm thật nghiêm khắc: “thật vàng không sợ lửa” Xin dẫn ra một ví dụ từ lịch sử về ý chí Việt Nam, bản lĩnh Việt Nam, giải pháp Việt Nam

thể hiện rất nổi bật và rất điển hình trong “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí

Minh: “Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng Nhưng chúng ta càng nhân nhượng,

thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa! Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ Hỡi đồng bào! Chúng ta phải đứng lên! Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc Hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc.

Ai có súng dùng súng Ai có gươm dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc Ai cũng phải ra sức chống thực dân Pháp cứu nước… Giờ cứu nước đã đến Ta phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng để giữ gìn đất nước ” (8).

Mệnh lệnh ấy chính l�mệnh lệnh của trái tim Việt Nam Theo “mệnh lệnh” ấy thì mới có thể

muôn người như một “Ai có súng dùng súng Ai có gươm dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc” đứng lên đánh giặc cứu nước Hơn ai hết, Hồ Chí Minh là người hiểu rõ cái giá của hòa

bình xây dựng, của tình hữu nghị dể cùng phát triển Nhẫn nại, kiên trì theo đuổi con đường đàm phán, cố gắng tránh chiến tranh, đổ máu, thậm chí không ngần ngại dùng “chính sách Câu Tiễn” để cứu vãn hòa

bình đang mong manh như sợi chỉ mành trước gió, mặc dầu hiểu rất rõ bản chất của kẻ thù “ ta càng nhân nhượng, địch càng lấn tới” Nhưng vì biết như vậy, nên Hồ Chí Minh và Đảng của mình

luôn giành thế chủ động trong đấu tranh Và đấy là bản lĩnh làm nên thắng lợi

Đương nhiên, lòng yêu nước không chỉ biểu hiện bằng “gươm súng, cuốc thuổng, gậy gộc”,

mà có khi chỉ là lá cờ Tổ quốc được giương lên để biểu thị một ý chí, một thái độ, một cảm xúc Chẳng hạn, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng che kín một mảng lớn khán đài sân Municipality trong trận bán kết Việt Nam-Myanmar giải thích được những giọt nước mắt thất vọng trên gương mặt đau đớn của cổ động viên Việt Nam lặn lội từ nhà sang nước bạn để cổ vũ cho đội bóng nhà

Chẳng ai phát “phong bì” cho những cổ động viên này như chuyện thường thấy trong những cuộc vận động người đi dự một số “cuộc” cần có số “quần chúng” tham gia đông đảo để biểu dương sức mạnh mà chiếc phong bì nhẹ tênh ấy lại có sức chào mời trong mươi năm trở lại đây khi

mà “văn hóa phong bì” nở rộ làm phôi pha không ít những giá trị chân chính của cuộc sống! Họ, những cổ động viên, bỏ tiền túi ra mua vé và tự trang trải mọi chi phí cho hành trình cổ động Họ lặng đi, thót tim trước quả phạt đền vào những phút giây hiểm nghèo trước khi kết thúc trận đấu chính thức, và bùng nổ niềm vui được gào thét khi Tô Vĩnh Lợi đẩy được quả bóng định mệnh, để rồi không sao ngăn được dòng nước mắt cay đắng và phẫn nộ về thảm bại tiếp theo của đội bóng nhà

Chẳng ai “lập trình”, “lên kế hoạch”, “phân công, tổ chức” cho những lời gào thét bùng nổ niềm vui cũng như “điều hành, chỉ đạo” những giọt nước mắt đau đớn vì thất vọng và phẫn nộ.

Nhưng chính vì không phải “xin ý kiến chỉ đạo” mà những buồn vui, những háo hức say mê,

những gào thét, phấn khích, những giọt nước mắt giàn dụa tuôn trào, mới thật sự nói lên cường độ mãnh liệt và ý nghĩa trong suốt của mệnh lệnh trái tim, những mệnh lệnh được ban ra từ trái tim của mỗi người yêu nước Nhưng chính những mệnh lệnh được ban ra từ trái tim ấy mới thật sự là sức mạnh vô bờ,

khác nào sức mạnh của dòng sông tuôn về biển lớn Quyết định tốc độ tuôn trào ấy là sức cuộn chảy từ bên dưới chứ không phải những váng bẩn, bèo bọt nổi lên trên mặt nước Ở những đoạn sông chảy xiết, nhất là ở những khúc quanh đột ngột mở ra một hướng mới, đưa dòng nước xuôi về biển, váng bẩn sẽ càng nổi lên

nhiều Những đôi mắt cận thị bị những lợi ích vụn vặt trước mắt che lấp tầm nhìn, sẽ chỉ thấy được những bèo bọt, những váng bẩn mà không sao thấy được sức cuộn chảy từ bên dưới

Ấy vậy mà, chính sức cuộn chảy từ bên dưới ấy mới làm nên lịch sử! Vì lịch sử là một sự

vận động trong thế tương quan giữa nhiều lực lượng nhằm tìm ra một hợp lực, vạch ra con đường

đi của nó Ngay từ đầu, và cho đến bây giờ và mãi mãi, những hợp lực ấy vẫn do các cá nhân hiện thực tạo ra mà vẫn không là phụ thuộc vào cá nhân họ Phải chăng vì thế mà Hégel cho rằng động

cơ của những nhân vật lịch sử, thật ra, không phải là những nguyên nhân cuối cùng của lịch sử Cái hợp lực tạo ra sức mạnh của một dân tộc, viết nên những trang hào hùng của lịch sử dân tộc, chính

là quần chúng nhân dân Những người theo mệnh lệnh của trái tim đã có mặt đúng lúc, đúng thời

điểm cần có họ Tình huống không “xin ý kiến chỉ đạo” ở đây lại là một biểu hiện rất đáng trân

trọng của những hành động theo mệnh lệnh của trái tim yêu nước Ở đây, mệnh lệnh của trái tim được dẫn dắt bởi sức mạnh của cái đầu, cái đầu biết tư duy

Dựa vào những thành tựu khoa học đã đạt được, người ta ngày càng hiểu ra rằng, tiến hóa là một quá trình liên tục làm tăng thêm độ phức tạp toàn thể của hệ thống, bằng việc làm nảy sinh thêm nhiều yếu tố mới, nhiều mối tương tác mới, tạo thêm nhiều khả năng xuất hiện những thuộc tính hợp trội mới Các trật tự do hợp trội mà thành, các thuộc tính do hợp trội mà có là sản phẩm từ

dưới lên, chứ không phải chỉ là do từ trên xuống Vì vậy vấn đề là làm sao kết hợp được sức mạnh

từ dưới lên với nhận thức từ trên xuống bắt kịp được với sự vận động, do nhanh nhạy nắm bắt được mạch sống cuộn chảy từ bên dưới để biết khai thác, phát huy làm bừng nở sức mạnh hợp trội mới đó, tạo ra được cục diện mới, thúc đẩy sự phát triển Trên ý nghĩa đó mà hiểu sâu về những mệnh lệnh của trái tim yêu nước đẩy tới những hành động, những sự kiện mà chỉ nhìn từ

bên ngoài, chỉ là những biểu hiện đơn lẻ, bình thường, rời rạc nhưng phải thấy cho ra cái bản chất

tiềm ẩn kín đáo bên trong của lòng yêu nước, điều mà Bác Hồ đòi hỏi “bổn phận của chúng ta là làm cho những của quý kín đáo ấy đều được đưa ra trưng bày ”.

Biết khơi dậy, nuôi dưỡng và phát huy sức mạnh được khởi nguồn từ mệnh lệnh trái tim ấy

chính là bản lĩnh của người lãnh đạo Làm phôi pha, thất thoát sức mạnh có thể “kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn” ấy là có tội với dân tộc, với lịch sử Vào những thời điểm cô đặc

những sự kiện lịch sử của tháng 12 từng chứng kiến bản lĩnh Việt Nam và những giải pháp Việt Nam này, càng cảm nhận ra những âm vang của lịch sử quả có sức lay động mãnh liệt, sức lay

động của bản lĩnh ông cha, sức lay động của bản lĩnh và tư tưởng Hồ Chí Minh

Học tập đạo đức Hồ Chí Minh, quan trọng nhất là phải cố gắng noi theo và rèn luyện bản lĩnh

và tư tưởng Hồ Chí Minh, linh hoạt mềm dẻo, kiên trì nhẫn nại trên nền tảng của một ý chí kiên cường, bất khuất, vì hiểu rõ “ta càng nhân nhượng thì địch càng lấn tới”

Đó chính l�mệnh lệnh của trái tim