Báo cáo đề tài đất phèn

CHƯƠNG I : KHÁI QUÁT VỀ ĐẤT PHÈN I.Định nghĩa đất phèn : Nhóm đất phèn – tên theo phân loại của FAO là Thionic Fluvisols là tên gọi dùng để chỉ nhóm đất có chứa các vật liệu mà kết quả

Mục lục CHƯƠNG I : KHÁI QUÁT VỀ ĐẤT PHÈN trang

I.Định nghĩa đất phèn trang

II Tính chất đất phèn trang

III.Quá trình phèn hóa trang

IV Phân loại đất phèn trang

V Sự phân bố đất phèn trang

CHƯƠNG II : HIỆN TRẠNG KHAI THÁC SỬ DỤNG ĐẤT PHÈN trang

CHƯƠNG III : TÁC ĐỘNG CỦA ĐẤT PHÈN ĐẾN MÔI TRƯỜNG trang

CHƯƠNG IV : GIẢI PHÁP CẢI TẠO ĐẤT PHÈN trang

I Cách làm đất để ruộng không bị xì phèn trang

II.Kĩ thuật rửa phèn trang

III.Xử lí đất chua bằng vôi và lân trang

IV.Bón phân hữu cơ trang

V Hiệu quả sử dụng đất phèn trang

CHƯƠNG I : KHÁI QUÁT VỀ ĐẤT PHÈN I.Định nghĩa đất phèn :

Nhóm đất phèn – tên theo phân loại của FAO là Thionic Fluvisols là tên gọi dùng để chỉ nhóm

đất có chứa các vật liệu mà kết quả của các tiến trình sinh hoá xảy ra là acid sulfuric được tạo

thành hoặc sẽ sinh ra với một số lượng có ảnh hưởng lâu dài đến những đặc tính chủ yếu của đất

(Pons, 1973)

Đất phèn có nơi gọi là đất “chua mặn” Trên thực tế sản xuất nhân dân Miền Nam quen gọi là “

đất phèn “ Trên thế giới, đất phèn đựơc gọi bằng một số tên sau đây:

Van der Spek (1950) gọi là “catclays”, muốn chỉ đất chua, có tầng Sulphat sắt hay sulphat nhôm,

có những đốm vàng trong tầng phẫu diện

Edelman và Van Staveren (1956) lại gọi là “mudclays”, ý muốn nói tầng đất này chứa nhiều sét

bùn, chua, có “chất nhờn”

Ngoài ra, còn gọi là đất “daroxit”, chỉ rằng, trong các tầng đất phèn màu “vàng trấu” hay “vàng

rơm” của phức chất Kfe3(SO4)2(OH)6 Hoặc có tác giả còn gọi là đất “thiosol”, muốn chỉ rằng

trong đất có nhiều lưu huỳnh hay sulphat; hay còn gọi là đất “acid peat soils”, muốn chỉ rằng

trong đất chua vừa có nhiều hữu cơ dạng gần giống than bùn và nhiều acid sulphuric Cũng có

tác giả còn gọi là đất phèn là “strong acid sulphate soil of salty padly fields” để chỉ những cánh

đồng lúa giàu acid sulphuric và mặn ven biển Nhật Bản

Đất phèn thường có màu đen hoặc nâu ở tầng đất, mặt Đất thường bị gley hóa mạnh ở tầng C,

có mùi đặc trưng của lưu huỳnh và H2S

II Tính chất đất phèn :

Đất phèn ở Việt Nam đều tập trung ở các đồng bằng châu thổ, đặc biệt ở đồng bằng sông Cửu

Long, nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm Trong một năm, đất có từ 168 – 252 ngày bị ngập

nước (trong mùa mưa), bắt đầu từ 15/5 cho đến ngày 20/1 năm sau

Do ảnh hưởng của ngập nước ngọt trong mùa mưa, nên đất thường xuất hiện quá trình gley hóa

từ yếu đến mạnh Đất có tích lũy chất hữu cơ tương đối khá (từ 4 – 12%) ở tầng đất mặt, đặc biệt

đất dưới rừng tràm phân bố tự nhiên trên đất phèn

Mặc dù đất phèn không bị ảnh hưởng ngập của nước triều, nhưng hàm lượng SO3 (%) trong đất

khá cao, như:

- Đất phèn yếu: 0,50 – 1 % hàm lượng SO3 % tổng số trong đất khô

- Đất phèn trung bình: 1 – 1,75 % hàm lượng SO3 % tổng số trong đất khô

- Đất phèn mạnh > 1,75 % hàm lượng SO3 % tổng số trong đất khô

Đất phèn ở trạng thái đất khô, do ảnh hưởng của Fe2(SO4)3 và Al2(SO4)3 ( khi bị thuỷ phân làm

cho độ chua của đất tăng lên rất cao pH (đất khô):

- Đất phèn yếu: pH = 4,5 – 5,5

- Đất phèn trung bình: pH = 3,5 – 4,5

- Đất phèn mạnh: pH < 3,5

(GS.TS Vũ Cao Thái – 1995)

*Phẫu diện đất phèn : Về hình thành phẫu diện đất phèn, đã hình thành các tầng đất trong phẫu

diện khá rõ ràng, khác với đất ngập mặn ven biển, như:

- Tầng A: Tầng tích lũy nhiều chất hữu cơ và có oxit Ferric, nên đất thường có màu nâu đen hoặc

đen

- Tầng Bj: Là tầng có chứa khoáng jarosit, có màu xám lẫn vàng da cam và nâu (chỉ có ở loại đất

phèn hoạt động)

- Tầng Cp: Là tầng sinh phèn, có chứa khoáng pyrit (FeS2) có màu xám nâu, đất bị glay mạnh,

thường có mùi lưu huỳnh và mùi thối của khí H2S

Đất phèn khi phân bố ở nơi đất thấp, gần biển, thường bị nhiễm nước mặn, qua các hệ

thống kênh rạch và các mạch nước ngầm trong mùa khô

1 Lý tính của đất phèn

1.1 Thành phần cơ giới

Thành phần cơ giới có nơi gọi là “cấp hạt” hay “sa cấu” Chỉ nói về tỷ lệ phần trăm các hạt sét,

cát và bùn có trong đất

Trong đất phèn hoạt động cũng như tiềm tàng thường có tỷ lệ sét 50-65% Thông thường, ở các

tầng đất sâu, tỷ lệ sét cao Bùn cũng chiếm 15-25% trong thành phần cơ giới Có thể xếp chung

thành phần cớ giới của đất phèn là đất sét trung bình đến sét nặng

Tuy nhiên, ở một số vùng đất phèn trung bình đến ít, gần các triền phù sa cổ thành phần cơ giới

chung là thịt nhẹ đến thịt trung bình

Thành phần cơ giới nặng (sét cao) của đất phèn gắn liền với quá trình hình thành của nó Đất

phèn lắng tụ trong phù sa biển, mà biển ở đây do bồi đắp của phù sa Cửu Long, dòng chảy chậm,

nguồn đưa đi xa, nên vật liệu được mang về bồi đắp thành vịnh hoặc biển cũ thường rất mịn

Thành phần rất mịn này đã tạo nên tỷ lệ sét cao, tức là thành phần cơ giới nặng

Ngoài ra, một số loại đất mới bị nhiễm phèn có thành phần cơ giới từ cát pha đến thịt nhẹ ở lớp

mặt, nhưng dưới sâu vẫn là sét cao Loại này thường gặp ở Long Phước, Nhơn Trạch, một số

giồng cát cũ của Vĩnh Lợi (Bạc Liêu)

1.2 Thành phần khoáng sét

Đất phèn ở Việt Nam, phần khoáng sét ở các tầng đất phẫu diện đều giống nhau, có các loại :

- Khoáng illite : đây là một loại khoáng chủ yếu trong thành phần sét của đất và được nhận biết

bởi các đỉnh cấu trúc có độ dài 10Ǻ, 5Ǻ, 3.3Ǻ

- Khoáng Kaolinite : là loại có trọng lượng tương đối sau illite, nhận biết bởi các đỉnh 7.1Ǻ,

3.56Ǻ

- Ngoài ra, còn có một số loại khoáng có mức độ ít hơn trong thành phần của sét như :

monmorilonite, nhận biết bằng các đỉnh 18Ǻ; vermicalite nhận biết bởi đỉnh 10Ǻ và khoáng

quartz nhận biết bằng các đỉnh 4.25 Ǻ, 3.35 Ǻ

Theo kết quả nghiên cứu về thành phần khoáng sét, phân tích bằng phương pháp nhiệt, đất phèn

Đồng Tháp nhận thấy dưới sâu của đất phèn này còn có bentonite, một chất phụ gia trong công

nghiệp xà phòng và các công nghiệp khác

Có nghiên cứu cho rằng, không có mối tương quan chặt giữa đơn vị phân loại đất với thành phần

khoáng trong đất – các khoáng vật thường phân bố thành từng nhóm, một nhóm khoáng vật có

thế có mặt trong nhiều loại đất khác nhau Trong mỗi loại đất lại có thể có nhiều loại khoáng vật,

thường thì có từ 3-7 nhóm, chúng thường tồn tại dạng hỗn hợp hơn là độc lập Trong đất phèn

Đồng Tháp Mười, quartz chiếm ưu thế hơn kaolinite, illite và smectite Chlorite và khoáng hỗn

hợp illite và smectite chỉ thấy ở dạng vết

1.3 Tính trương co của đất phèn

- Phèn tiềm tàng có hữu cơ ở dưới

- Phèn nhiều hữu cơ ở dưới

- Phèn mặn có hữu cơ ở dưới

- Phèn trung bình (Ô Môn) không có hữu

cớ ở dưới

- Phèn nhiều hữu cơ ở dưới

7.2 3.1 6.3 2.4

6.9

60.1 58.2 59.3 55.2

61.2

27.2 15.8 23.9 8.7

21.3

Bảng 1 : Độ trương co của một số loại đất phèn

Bảng 1 cho thấy, tính trương co của đất phèn rất lớn do thành phần khoáng sét cao và tỉ lệ hữu

cơ lớn Khi khoáng sét mất nước khoảng cách giữa các lớp aluminsilicat bị thu hẹp sẽ co lại Mặt

khác, khi xác thực vật (hữu cơ) mất nước cũng teo lại, đã làm cho tỉ lệ co của đất này lớn Như

vậy, nguyên nhân của sự co trương lớn có liên quan đến hữu cơ và sét cao

Tính trương co có liên quan đến việc làm thủy lợi, xử lý kênh mương và giải thích hiện tượng

thẩm lậu của nước trong ruộng phèn Mặc dù đã đắp kĩ bờ ao, nhưng nước trong ruộng vẫn bị rút

ra ngoài kênh tiêu do những kẽ nứt được tạo bởi tính trương co của đất ở phía dưới sâu 1-1.2m

1.4 Nhiệt độ của đất phèn

Nhiệt độ của đất có liên quan đến độ ẩm đất, đến độ hòa tan không khí, đến hoạt động của hệ vi

sinh vật và liên quan đến đặc tính của phèn trong đất Nghĩa là, nhiệt độ đất có liên quan quá

trình lý hóa, hóa sinh học của đất nói chung và phèn nói riêng

Ví dụ : vi sinh vật cần một nhiệt độ thích hợp để sống và hoạt động là 25-30oC

1.5 Tỷ trọng đất phèn

Nói đến tỷ trọng đất, tức là muốn nói đến trọng lượng tịnh bằng g/cm3 đất khô kiệt, mà các hạt

đất xếp sít vào nhau, không có kẽ hở Tỷ trọng có liên quan đến thành phần sét, cát và chất hữu

cơ trong đất Trong thực tế sản xuất, tỷ trọng bằng 2.65 g/cm3 được xếp vào loại trung bình

Kasinky đánh giá đất trồng với mức tỷ trọng như sau :

- 2.5-2.66 g/cm3 : đất có mùn trung bình

- 2.5 g/cm3 trở xuống : đất giàu hữu cơ

- Lớn hơn 2.7 g/cm3 : đất giàu Fe2O3

Tỷ trọng ở tầng trên hơi thấp vì ở đây tỷ lệ mùn thường 6-7%; còn ở tầng jarosit tỷ trọng từ trung

bình đến cao Điều này liên quan đến việc cày xới, công, năng lực máy làm đất và có thể từ đó

để xem khối lượng khoán đào đắp kênh mương hay vận chuyển đất

+ Độ chặt : về mùa mưa, khi đất ngập nước, độ chặt giảm rất rõ, khi độ ngập nước 5-10cm

Đất phèn, do thành phần cơ giới là sét, khi ngập nước lại bị nhiễm mặn nên có Na+ xâm nhập,

với màng thủy hóa của nó, đã làm độ chặt giảm nhiều khi ngập nước lợ Các vùng đất phèn nói

chung là đất không có nền; khi khô, tầng trên rất cứng nghĩa là độ chặt cao Khi ngập, tầng trên

độ chặt giảm mạnh và thấp hơn nhiều so với tầng dưới (do có thêm bùn nhão) Từ đó, việc bố trí

máy nông nghiệp làm việc trên vùng đất phèn cần chú ý cho thích hợp, nếu không dễ bị sa lầy

Ví dụ : mùa khô có thể dùng máy bánh hơi, bánh xích, còn mùa ngập phải dùng máy bánh lồng

+ Độ ẩm đất : về mùa khô, độ ẩm thường giảm thấp trên đất thấp Nếu so hai tầng 0-20cm và

40-50cm thì tầng trên rất khô, nhưng tầng dưới lại vẫn ẩm ướt Bởi vì, vùng đất phèn, mạch nước

phèn thường xuất hiện gần mặt đất (60-70cm) Sự biến động của độ ẩm thường phụ thuộc nhiều

đến thời kì, tầng đất, mạch nước ngầm và địa hình

Biên độ biến động ẩm độ trong tầng 0-10cm rất lớn Vì vậy, cần theo dõi sát độ ẩm đất để định

ra thời kì cày lật đất Nếu ẩm độ quá thấp, máy làm việc rất khó khăn và chóng hư hỏng

2 Hóa tính đất phèn

Nói đến tính chất đất phèn, tức là nói đến hóa tính của nó Bởi vì hóa tính đóng một vai trò hết

sức quan trọng, nó quyết định đất phèn hay không phèn, quyết định năng suất và phẩm chất cây

trồng, quyết định số lượng và chất lượng phân bón, loại cây trồng, biện pháp thủy lợi và môi

sinh Hóa tính có tầm quan trọng đặc biệt Trong phần này chúng ta sẽ đề cập đến hàm lượng các

chất

- Lượng tổng số : lượng toàn bộ co trong dất của một chất, có thể chất đó ở dạng hợp chất

hay đơn chất, hữu cơ hay vô cơ, dễ tan hay không tan

- Lượng dễ tiêu : lượng của một chất nào đó, có khả năng dễ tan vào dung dịch đất để

trồng cây trồng cơ thể sử dụng được

- Thành phần hóa học của các chất trong đất phèn rất dễ thay đổi theo thời gian và các điều

kiện bên ngoài như : nước ngập hay cạn, bón vôi hay không bón, để trống hay có cây che

phủ, lên liếp hay để nguyên…

2.1 Mùn và chất hữu cơ

Số liệu phân tích ở bảng sau :

Loại đất Địa điểm lấy mẫu Độ sâu (cm) C (%) M (%)

Phèn nhiều Lê Minh Xuân

0-20 20-70 70-

100

4.8 1.0 1.4

8.3 4.7 2.4

Phèn nhiều

(trũng)

Nhị Xuân

0-5 5-10 60-70 90-

100

7.0 6.0 4.0 4.4

11.9 10.2 6.8 7.1

Phèn nhiều Ấp9, xã Hòa Anh, Hậu Giang

0-20 20-50 50-

100

6.0 3.8 1.2

10.2 6.4 2.0

Phèn đang

chuyển hóa

Tam Nông, Đồng Tháp

0-15 40-60 90-

100

5.7 3.8 4.2

6.7 5.1 6.4

Phèn trung bình Ô Môn – Hậu Giang

0-25 40-50 90-

100

5.2 3.2 4.8

7.9 5.2 7.3

Bảng 2 : Lượng mùn và hữu cơ trong một số đất phèn

Như vậy, đất phèn Đông Nam Bộ thuộc loại đất giàu mùn Thông thường, tầng mặt có hàm

lượng mùn cao hơn các tầng dưới Bởi vì đất phèn ở vùng trũng thường nhận sự rửa trôi các

vùng khác đến và bản thân những cây cỏ sống trên bề mặt của đất, chết đi, phân giải thành mùn

và không bị rửa trôi

Xét về chất lượng mùn trong tầng mặt :

- C của acid mùn humic : 0.7 – 0.75%

- C của acid mùn fulvonic : 0.97 – 0.98%

- Tỷ lệ C humic/C fulvunic dao động trong khoảng 0.7 – 0.8%

- Nếu mùn humic tăng tức là đất tốt và tỷ số giữa humic và fulvonic cao, biểu hiện chất lượng

mùn tốt, chiếm ưu thế trong tổng số mùn (ở Việt Nam, thông thường tỷ lệ này nhỏ hơn 1)

2.2 Đạm trong đất phèn

Thông thường, khi đất giàu hữu cơ và mùn, sẽ giàu đạm Bởi vì, đạm là sản phẩm cửa chất hữu

cơ Xét về đạm tổng số (bao gồm đạm trong hữu cơ, đạm dạng hòa tan và trong các hợp chất

vô-hữu cơ) ở đất phèn Đông Nam Bộ rất giàu (trung bình từ 0.15-0.25%) Hầu hết các mẫu phân

tích có hàm lượng đạm tổng số trong đất từ 0.1-0.4%, có trường hợp đạt 0.6%

Loại phèn Địa điểm Độ sâu (cm) N (%) Nơi phân tích

Phèn nhiều Lê Minh Xuân

23-25 35-45 85-90

0.24 0.10 0.14

Trường đại học Nông Nghiệp

Phèn đang

chuyển hóa

Tam Nông Đồng Tháp

0-20 45-80 80-90

0.41 0.32 0.11

Phân viện Khoa học Việt Nam

Tiềm tàng Cần Giờ

0-40 40-60 80-90

0.24 0.14 0.11

Trường đại học Nông Nghiệp

Phèn trung bình

Châu Thành Hậu Giang

0-25 45-60 80-90

0.31 0.20 0.17

Trường đại học Nông Nghiệp

Bảng 3 :Lượng đạm ở một số vùng đất phèn

Tùy lượng đạm tổng số cao nhưng đạm dễ tiêu lại nghèo Phương pháp phân tích đạm dễ tiêu

ngày nay chưa thật ổn định Đất nghèo đạm dễ tiêu, có nơi chỉ vài chục ppm, thậm chí chỉ có vệt

(trace) Vì vậy, việc bón đạm hay tạo đạm cho đất phèn là quan trọng

2.3 Lân (P 2 O 5 ) trong đất phèn

Lân trong đất phèn có nhiều dạng : lân hữu cơ, lân vô cơ, lân hữu cơ-vô cơ hoặc lân dạng hòa

tan Ví dụ, lân ở dạng PO43- lân hữu cơ là lân trong liên kết của chất hữu cơ Đó là hợp chất lân

trong thân thể vi sinh vật ở rễ cây, những chất hữu cơ trung gian đang phân giải và mùn Bất cứ

trong động thực vật nào cũng chứa acid nucleic, phosphatit, phitin

Lượng lân tổng số ít, chỉ khoảng 0.01-0.05% Những đất phèn ít và mặn, do pH cao, nên lân tổng

số có cao hơn và có khi đạt đến 0.1% trọng lượng đất khô

Tuy nhiên, lượng lân tiêu rất ít Lượng lân dễ tiêu chỉ có vệt hoặc có khi chỉ vài chục ppm Trong

đất phèn mặn, phèn ít, lượng lân dễ tiêu có cao hơn (10-20ppm)

Nguyên nhân của sự nghèo lân ở đất phèn vì pH thấp, độ hòa tan và tái tạo của lân yếu Mặt

khác, lân vô cơ trong đất chủ yếu là dạng canxiphosphat có khả năng thủy phân Nhưng trong đất

phèn đã nghèo canxi mà trong đó một phần đã tạo thành hydroxyl apatit Ca5(PO4)3OH là một

3Ca(OH)2 +2H3PO4  Ca3(PO4) + 4Ca3(PO4)2 + 6H2O

dịch đất Ngoài ra, trong đất phèn, ta còn gặp dạng AL2(OH)3PO4 hoặc Fe2(OH)3PO4 đều là

những dạng khó tan

Xét về biến động và lượng P2O5 dễ tiêu trong đất phèn vùng trống lúa, nếu để nước ngập 1-2cm

thường xuyên thì P2O5 có chiều hướng tăng dần, nhưng tăng chậm và dừng lại

Theo dõi sự biến động của lân dễ tiêu ở tầng mặt nhưng trong điều kiện xử lý làm phèn “bốc” lên

“hạ” phèn thì ở những ngày thứ 21-36 và các ngày 66 thì phèn bốc lên; ở những ngày thứ

51-87, phèn hạ xuống

Chứng tỏ rằng, khi lượng phèn lên cao, P2O5 giảm xuống và ngược lại, nếu ta tăng cường bón

phân lân, cung cấp lân dễ tiêu cho đất, sẽ hạ được phần nào mức độ phèn

Sản phẩm của các phản ứng đã tạo thành những hợp chất của lân với Al, Fe và cả Ca dưới dạng

khó tan, nhất là trong diều kiện pH thấp

Như vậy, so với loại đất được đánh giá là P tổng số trung bình (phù sa sông Hồng, sông Mã,

sông Chu, sông Thái Bình mức 0.08-0.12%) thì lân tổng số ở đất phèn là nghèo và lân dễ tiêu lại

càng nghèo (30-36ppm) Vì vậy, cần phải bón lân cho đất phèn thì cây trồng mới cho năng suất

và điều này cũng giải thích vì sao một số vùng đất phèn bón thêm DAP (phân “tiêu”), năng suất

tăng rõ

Lân là một yếu tố dinh dưỡng hết sức quan trọng trong đất phèn, nên cần hiểu rõ để sử dụng cho

đúng

2.4 Kali trong đất phèn

Kali là sản phẩm được phong thích từ các khoáng vật trong mẫu chất (felspat, mic, anbit…)

Trong đất, chúng ở trong các dạng muối KHCO3, K2CO3… hoặc dạng K+ hấp phụ xung quanh

keo đất (hạt rất nhỏ, bằng 1-100ppm)

Kali tổng số trong đất có thể từ 0.07-0.2% đặc biệt có nơi 3% Nhưng kali trong đất phèn thường

nói đến là kali có khả năng trao đổi

Phèn nhiều Lê Minh Xuân

0-20 20-70

0.05 0.03

0.3 0.6

70-100 0.06 1.3

Phèn tiềm tàng Đồng Tháp

0-30 50-60 90-100

0.07 0.03 0.05

0.2 0.5 0.7

0-25 40-50 80-90

0.14 0.11 0.06

3.2 3.8 2.6

Phèn trung bình Ô Môn

0-34 50-60 80-95

0.08 0.07 0.06

0.2 0.6 0.5

Phèn tiềm tàng Cần Giờ

0-25 50-80 90-100

1.84 0.59 1.64

12.1 10.3 15.2

Bảng 4 : Kali và Natri trao đổi trong mộ số loại đất phèn

Đối với đất phèn tiềm tàng thì kali không nghèo nhưng với các loại phèn khác, kali hơi nghèo

2.5 Natri trong đất phèn

Bảng 4 cũng cho ta thấy, natri trao đổi (kí hiệu Na+) trong các loại đất phèn không thiếu, trong

đó ở đất phèn tiềm tàng và phèn mặn khá cao Về mùa khô, Na+ trong đó ở mặt đất tạo thành một

lớp muối NaCl trên lớp bùn mỏng, khô cong, nứt nẻ Trên mặt đất khô cong ấy, có nổi lên những

lấm tấm li ti trắng đục của muối NaCl

Sự có mặt của Na+ nhiều lúc hạn chế sự ảnh hưởng của các ion phèn như Al3+, Fe2+, Fe3+ và tạo

nên NaOH, làm tăng pH của đất lên, tức là hạn chế bớt phèn Tuy nhiên, nếu lượng Na+ quá lớn,

thì sẽ tạo nên phèn mặn và có thể tạo nên Na2CO3 Chất này ở phạm vi 0.1% đã hạn chế sự sinh

trưởng của cây, nếu trên 0.2% mọi cây trồng đều chết

Có nhiều noi người ta bón muối (có Na+) để hạ phèn : điều này có thể thực hiện được Tuy vậy,

sau đó sẽ làm cho đất mất màu nhanh chóng Nhất là khi đất khô, làm đất kết gắn cứng nhắc, rất

rắn khó cày bừa

Ở vùng phèn mặn, có thể Na sẽ tham gia phản ứng hóa học tạo một số sản phẩm như : acid

chlorhidric, CO2, H2S…

Natri Carbonate tích lũy sẽ gây ngộ dộc cho cây trồng Tuy nhiên, điều này cũng rất ít khi xảy ra

ở đất phèn nhiều vì lượng Na không lớn lắm và khả năng để hoàn thành phản ứng không nhiều

Ở đất phèn nhiều, Na có thể là dinh dưỡng, nhưng ở đất phèn mặn và phèn tiềm tàng ven biển

nên chú ý biện pháp loại bỏ ion này Na+ là cation hóa trị một, dễ tan, linh động, do đó dùng biện

pháp thủy lợi rửa mặn là tốt nhất

Những phân tích ở đất phèn Ấn Độ và Thái Lan có lượng Na2O khoảng 0.1-0.6% trọng lượng

đất

2.6 Canxi trong đất phèn

Ca trong đất được giải phóng từ các nguồn đá vôi CaCO3, dolomite hoặc một số khoáng ogit,

amphibon, anoctit, tạo thành dạng Ca(OC3)2 hay CaSO4.2H2O hoặc CaCl2 trong đất phèn Như

vậy, nguồn Ca ở đất phèn không tự nó có mà được tạo từ nguồn đá mẹ nơi khác đưa đến hoặc do

sự phá vỡ vỏ sò, vỏ hến tạo lập nên Nếu trong điều kiện yếm khí , giàu CO2, thì CaCO3 được tạo

thành carbonate Canxiacid

CaCO3 + CO2 + H2O ↔ Ca(HCO3)2

(phản ứng thuận nghịch, phụ thuộc vào nhiệt độ của đất)

Ca2+ là một ion linh động dễ bị rửa trôi theo nước

Trong phần hình thành phèn, đã nói rõ vai trò của ion Ca2+ có thể ngăn cho quá trình phèn không

hình thành được, khi đầy đủ lượng này trong đất Nếu lấy mức trung bình của canxi trong đất

Việt Nam là 0.2-0.4% thì ở đất phèn rất thiếu canxi, bởi vì nó chỉ ở mức 0.05-0.08% Đất “kari”

0.9 0.9

1.30 1.20

Sở Địa học

Phèn nhiều Ấp Bắc

0-40 45-65

0.18 0.18

0.10 0.125

Viện khoa học Việt Nam

Phèn đang

chuyển hóa

Đồng Tháp

0-30 50-60 90-100

0.82 0.77 0.56

1.41 2.10 1.49

Viện QHTKNN

Phèn mặn

Vĩnh Thuận Kiên Giang

0-10 30-40 50-60 100-110

0.50 0.50 0.25 0.25

16.0 10.2 11.2 12.5

12.8 16.7 20.6

ĐHNN IV

105-110

Phèn nhiều Nhị Xuân

5-20 40-50 90-100

0.71 0.82 0.73

2.6 2.2 2.0

Bảng 5 : Lượng Mg 2+ , Ca 2+ trao đổi ở một số đất phèn(meq/100g)

Như vậy lượng trao đổi rất ít, từ 0.2-4 meq/100g đất Đất càng nhiều phèn, thì khả năng thiếu

canxi càng rõ Riêng đất phèn mặn (có pH tương đối cao hơn) và khi đất phèn tiềm tàng, lượng

Ca này có tăng, nhưng không nhiều Khi Ca trong đất tăng, thì pH tăng, vi sinh vật hoạt động tốt

hơn và giảm được phèn Ca cũng là chất dinh dưỡng của cây trồng, nhất là đối với cây họ đậu

Vì vậy, việc bón vôi (tăng Ca cho đất phèn, nhất là đất phèn nhiều) là cần thiết

2.7 Magie trong đất phèn

Mg thường đi kèm với Ca Tuy nhiên, những hợp chất của Mg2+ bền hơn là hợp chất của Ca2+ Ở

trong đất, Mg thường ở dạng MgSO4; trong đất phèn mặn có cả ở dạng MgCl2 vì Mg2+ có nhiều

trong nước lợ, nước biển nên những vùng đất phèn có ảnh hưởng của thủy triều đều có nhiễm

Mg2+ Khi Mg2+ tăng, độ phèn có thể giảm xuống một ít nhưng vai trò của nó thấp hơn Ca

Lượng Mg2+ trao đổi với đất phèn thường cao hơn Ca2+, ở khoảng 0.1-17meq/100g đất Cũng

như Ca, Mg có ít ở đất phèn nhiều, còn đất phèn mặn và phèn tiềm tàng ven biển, giàu Mg hơn

Mg2+ cũng cần cho cây trồng, tuy nhiên sự biểu hiện thiếu Mg của cây vùng đất phèn chưa thấy

rõ

2.8 Mangan (Mn 2+ ) trong đất phèn

Mn có trong đất thực ra có thể có hóa trị khác nahu : Mn2+, Mn4+, Mn3+ & Mn6+ Điều đó dẫn

đến sự có mặt phức tạp của Mn trong các hợp chất trong đất Trong môi trường phèn, thường ở

dạng Mn2+ nhiều hơn v à có khả năng chuyển thành Mn4+, rồi sau đó đất càng biến đổi theo thời

gian dần dần chuyển thành Mn6+ Khả năng di động của Mn2+ khá lớn

Mn2+ - 2e  Mn4+ ; Mn4+ - 2e  Mn6+

Phân tích đất phèn nhiều, ít, trung bình, phèn mặn, than bùn phèn, mặn sú vẹt và đất phù sa, Chu

Đình Lân, Nguyễn Thị Hòa cho kết quả ở bảng 6:

Loại đất

Mn trao đổi trung bình trong các tầng đất (mg/kg đất)

Mặn sú vẹt 255.8 193.6 -

Bảng 6 : Lượng Mn 2+ trong đất phèn

Nếu cho MnO2 ở nồng độ 1% sẽ làm chậm quá đường giảm của điện thế oxy hóa khử và khử

SO4, pH hơi gia tăng, làm giảm được nồng dộ của Al3+, Fe3+ và những chất có thể bị oxi hóa,

tăng nồng độ của Mn2+ Ngoài ra, MnO2 ở nồng độ 0.4% còn ngăn ngừa mạ không chết trong đất

thiếu vôi, ngăn ngừa sự ngộ độc sắt và cải thiện được sự tăng trưởng của lúa Vai trò của MnO2

tương đương với CaCO3

Thông thường, trong đất phèn khi mới thành lập, lượng Mn khá cao, nhưng sau đó ba đến bốn

năm lượng này giảm dần Cho nên, những năm sau đó không đáng lo ngại về sự gây độc của Mn

mà lo ngại sự thiếu hụt của chất này

2.9 Vi lượng khác trong đất phèn

- Đồng (Cu) là một nguyên tố vi lượng trong đất phèn Phân tích của Gran trên đất phèn Quảng

Đông thấy rằng Cu2+ có từ 10-100ppm, có mặt trên toàn phẫu diện và thường ở dạng

chalcopyrite

- Kẽm (Zn 2+ ) kết quả của sở Địa Học cho thấy, thường thì tầng mặt ít kẽm (1-2ppm), tầng dưới

cao hơn nhiều(122-155ppm) So với các loại đất khác, đất phèn không nghèo kẽm

- Coban (Co) ở đất phèn nhiều, một số mẫu tìm thấy Co=0.6-0.9ppm nghĩa là nghèo Co

2.10 pH đất phèn

Người ta đã chứng minh rằng : pH tương quan nghịch theo dạng với Al3+ và Fe2+

Bởi vậy, trong một ngày trung bình buổi sáng chênh lệch 0.15 đơn vị Bởi vì, nhiệt độ lúc 7h và

11h30 chênh nhau 8-9oC Sự chênh lệch nhiệt độ này, đưa đến sự khác nhau về hệ số phân ly của

H+, Al3+, Fe2+… và đưa đến pH khác nhau

Trên đồng ruông pH thấp nhất trong đất là thời kì tháng 4.5 pH trong kênh nước phèn là tháng 5,

tháng 6, khi mà lượng mưa đã có đủ để rửa trôi một số ion SO42-, H+, Al3+, Fe2+ vào kênh

Nhưng pH của đất phèn mặn (pH đất tươi) lại khác ; mùa khô vì có ảnh hưởng của mặn, nên pH

Phèn mặn 6.15 4.65 6.55 5.30 6.30 4.20

B ảng 7 : Biến động pH ở đất tươi và khô

- pH phèn ít, biến đổi ít, trừ tầng 3 (tầng pyrite) xuống còn 0.4 đơn vị khi khô

- pH phèn nhiều ở tầng 1 biến đổi ít, tầng 2 và biến đổi nhiều hơn

- pH phèn tiềm tàng và phèn mặn biến đổi nhiều ở cả 3 tầng, nhất là tầng (pyrite hoặc hữu

cơ) : chênh lệch 0.8-2.2 đơn vị

Trong một năm pH cao nhất là vào cuối mùa mưa vào các tháng 10, tháng 11, trong tháng 7,8

khi gặp hạn bà chằng, pH đột nhiên giảm thấp, vì khô hạn phèn bốc lên mặt Đầu mùa mưa, khi

lượng nước mưa chưa đủ rửa trôi phèn thỉ pH thấp xuống, có nhiều lúc dưới mức an toàn pH có

ảnh hưởng trực tiếp đến sự nảy mầm ra rễ của các giống cây trồng pH là yếu tố dễ nhận biết

thường được sử dụng đầu tiên để đánh giá tính phèn của một số loại đất phèn Nhưng pH không

thể nói được hết bản chất của đất phèn

2.11 Một số quá trình hóa học xảy ra trong đất phèn

Có rất nhiều quá trình biến đổi hóa học trong đất phèn Sự biến đổi này phụ thuộc vào điều kiện

khí hậu, địa hình và chế độ nước của từng khu vực và sự tham gia của các vi sinh vật Nhưng nổi

bật có quá trình hóa học chính trong ba việc hình thành và phát triển của đất phèn, đó là :

- Quá trình hình thành pyrite

- Quá trình oxy hóa

- Quá trình khử

2 12 Độ độc của Fe 3+, Al 3+ và của SO 4 2- (sulfat) ở đất phèn

Các độ độc của Al3+ tự do và của SO42- và Fe3+ tự do đối với cây lúa :

 Al3+ :

Các kết quả cho biết :

Al3+sẽ không độc đối với cây lúa khi pH cao hơn 5,5 vì lý do các Al3+sẽ trầm hiện phần lớn ở pH

này

Nếu nồng độ của Al3+trong dung dịch này quá 40 ppm và trong cây lúa quá 260ppm thì cây lúa

đã có dấu hiệu nhiễm độc Al3+

Các dấu hiệu ngộ độc Al3+:

- Phần giữa gân lá bị vàng

- Nhiều chấm nâu hay gạch nâu xuất hiện giữa các gân lá bị vàng, ( đừng lầm với các giai

đoạn lúa nhiễm bệnh gạch nâu, đốm nâu hay cháy lá)

 Fe3+ :

Nồng độ của Fe ở các bộ phận của cây lúa cũng tùy theo nồng độ Fe3+ dung dịch

Hễ dung dịch chứa càng nhiều Fe bao nhiêu thì tỉ lệ Fe ở cây lúa cũng cao bấy nhiêu, tuỳ bộ

phận cây lúa Fe3+ sẽ bắt đầu trở nên độc khi tỉ lượng trên 350ppm, ở cây lúa hay trên 100ppm

dung dịch Lúa bị ngộ độc sẽ có màu đỏ nâu đồng đều khắp lá

 SO42- :

Nhiều sulfat ở dung dịch thì sự hấp thụ của Ca2+ ít đi Sự hấp thụ Na+ và K+ gia tăng, làm mất sự

thăng bằng các cation trong nhu mô cây cối Các nhu mô này sẽ đỏ, cháy đen và chết

III.Quá trình phèn hóa:

Việt Nam là một trong những nước có nhiều đất phèn, diện tích khoảng 1,863 triệu ha tập trung

ở đồng bằng sông Cửu Long và rải rác ven biển từ Hải Phòng đến Ninh Bình Đất phèn hình

thành ở các vùng trũng khó thoát nước, giầu chất hữu cơ và dưới ảnh hưởng của biển thoái Phèn

hoá bao gồm hai quá trình mặn hoá và chua hoá Các muối gây mặn chủ yếu là NaCl và Na2SO4,

nguồn muối phèn cũng có thể từ mẫu chất đưa lại, nhưng không nhiều so với nguồn gốc trầm

tích biển Đến nay các nhà thổ nhưỡng Việt Nam thống nhất quá trình phèn hoá xảy ra do các

hợp chất chứa S tích luỹ lại, tạo ra H2SOtrong điều kiện thuận lợi cùng với sự tích luỹ sinh học

các muối có chứa gốc lưu huỳnh Hai dạng khoáng chứa lưu huỳnh phổ biến là pyrit và jarosit

tạo thành các ổ khoáng thứ sinh nguyên chất trong các mẫu chất của đất phèn

Xác hữu cơ của quần thể cây ngập mặn (mắm, bần, đước, sú, ) phân giải yếm khí hình thành ra

các dạng khử H2S, FeS, khi bị oxy hoá chúng biến thành H2SO4 Axit sulfuric kết hợp với nhôm

di động hoặc hợp chất nhôm để tạo ra phèn Al3(SO4)2 Phèn bị thuỷ phân tạo ra một lượng axit

mới Nguồn Fe và Al có thể là từ hai nguồn: sesquioxit có trong huyền phù của phù sa hoặc muối

Fe và Al có nguồn gốc biển Vì lẽ nguồn sinh phèn nằm ngay trong nội tại mẫu chất sinh thành

đất nên biện pháp cải tạo chỉ có thể là giảm thiểu oxy hoá, ngăn chặn việc sinh ra quá nhiều axit

H2SO4 chứ khó có thể chuyển hoá đất phèn thành đất không phèn Từ đó có thể thấy một ứng

dụng thực tế là cần phải giữ rừng ngập mặn, rừng tràm cùng với lớp than bùn phủ trên mặt đất để

"ém phèn", luôn luôn giữ đất trong trạng thái khử

Các loại đất và trầm tích dễ trở thành đất phèn nhất là các loại được hình thành trong phạm vi

10.000 năm trở lại đây, sau sự kiện dâng lên của nước biển (biển tiến) lớn nhất gần đây Khi mực

nước biển dâng lên và làm ngật đất, sulfat trong nước biển trộn lẫn với các trầm tích đất chứa các

ôxít sắt và các chất hữu cơ Trong các điều kiện hiếm khí này, các vi khuẩn ưa phân hủy các chất

vô cơ như Thiobacillus ferrooxidans tạo ra các sulfua sắt (chủ yếu là dạng pyrit) Tới một thời

điểm nhất định, nhiệt độ ấm hơn là điều kiện thích hợp hơn cho các vi khuẩn này, tạo ra một

tiềm năng lớn hơn cho sự hình thành của các sulfua sắt Các môi trường ngập nước vùng nhiệt

đới, chẳng hạn các khu rừng đước hay các khu vực cửa sông, có thể chứa hàm lượng pyrit cao

hơn so với các môi trường tương tự nhưng ở vùng ôn đới

Pyrit là ổn định cho tới khi nó bị lộ ra ngoài không khí, từ thời điểm này thì pyrit bị ôxi hóa và

sinh ra axít sulfuric Ảnh hưởng của đất phèn có thể kéo dài trong một khoảng thời gian lớn,

và/hoặc lên tới đỉnh theo mùa (sau thời kỳ khô hạn và khi bắt đầu có mưa) Tại một số khu vực,

đất phèn đã thau chua từ khoảng 100 năm trước vẫn còn giải phóng ra axít, như tại Australia

Các điều kiện hình thành khoáng pyrit là:

Sự khử hóa của các ion sulfat (SO42- ) thành sulfua (S2-) do vi khuẩn phân hủy chất hữu cơ khử

sulfat;

Sự ôxi hóa từng phần của sulfua tạo thành lưu huỳnh nguyên tố hoặc các ion polysulfua;

Sự hình thành của sulfua sắt (II) (FeS) bởi sự tổng hợp của các sulfua hòa tan với sắt Sắt hầu hết

xuất phát nguồn gốc từ ôxít sắt (III) và các silicat trong trầm tích, nhưng sắt bị khử để tạo thành

Fe (II) bởi hoạt động của vi sinh vật

Sự hình thành của pyrit do sự tổng hợp của sulfua sắt (II) (FeS) và nguyên tố lưu huỳnh (S)

Pyrit có thể có thể kết tủa trực tiếp từ sắt (II) hòa tan và những ion polysulfua (Goldhaber và

Kaplan, 1974)

Sự hình thành pyrit với ôxít sắt III (Fe3+) như là nguồn của sắt có thể trình bày bằng phản ứng

tổng quát như sau:

Fe2O3(rắn) + 4SO42-(dd) + 8H2O + 1/2O2(dd) → 2FeS2(rắn) + 8HCO3-(dd) + 4H2O

Những điều kiện cần thiết để hình thành pyrit có thể xem xét như sau:

Môi trường yếm khí: Sự khử sulfat xảy ra chỉ dưới những điều kiện khử mãnh liệt mà nó chỉ

được cung cấp bởi trầm tích trầm thủy giàu chất hữu cơ Sự phân hủy các chất hữu cơ bởi những

vi sinh vật kỵ yếm khí sinh ra một môi trường khử Sự ôxi hóa gián đoạn hoặc cục bộ cũng xảy

ra cần thiết để sinh ra lưu huỳnh nguyên tố trên những ion polysulfua (Pons và ctv, 1982)

Nguồn của sulfat hòa tan: Thường thì nguồn này từ nước biển hoặc nước lợ thủy triều, các pyrit

thỉnh thoảng có thể kết hợp với nước ngầm giàu sulfat (Poeman, 1973)

Chất hữu cơ: Sự ôxi hóa chất hữu cơ cung cấp cho sự đòi hỏi năng lượng của vi sinh vật khử

sulfat Những ion sulfat phục vụ như ổ electron cung cấp cho vi sinh vật hô hấp và do đó sulfat

bị khử để thành sulfua

SO42- + 2CH2O → H2S + 2HCO3-

Lượng sulfua được sinh ra liên quan trực tiếp đến lượng chất hữu cơ bị chuyển hóa Berner

(1970) đã chú ý một sự tương ứng gần giữa chất hữu cơ và lượng pyrit của trầm tích và gợi ý

rằng nguồn cung cấp chất hữu cơ thường giới hạn lượng pyrit sinh ra

Nguồn chất sắt: Hầu hết đất và các trầm tích đều có chứa rất nhiều các ôxít và hydroxit sắt

Trong một môi trường yếm khí, chúng bị khử để hình thành Fe2+, và Fe2+ hòa tan một cách đáng

kể trong dãy pH bình thường và có thể bị di động do những sản phẩm hữu cơ hòa tan

Thời gian: Vẫn còn hạn chế kiến thức hiểu biết về tốc độ hình thành khoáng pyrit trong môi

trường tự nhiên Phản ứng chất rắn – chất rắn giữa FeS và S xảy ra rất chậm, có thể kéo dài từ

hàng tháng đến hàng năm để có thể sản sinh ra pyrit với một lượng có thể đo được, ngược lại,

dưới điều kiện thích hợp, sự kết tủa trực tiếp từ những Fe2+ hòa tan và polysulfua có thể sản sinh

ra pyrit trong vài ngày

Độ chua tiềm tàng chỉ có thể phát triển nếu ít nhất một phần của độ kiềm, hình thành trong suốt

thời gian khử sulfat, bị di chuyển ra ngoài hệ thống Việc rửa bởi hoạt động thủy triều dường như

ảnh hưởng đặc biệt trong việc di chuyển HCO3-, hồi phục lại SO42- và cung cấp một lượng ôxy

hòa tan giới hạn và nó cần thiết cho sự hình thành pyrit

Trong điều kiện thoáng khí như thoát thủy, mực thủy cấp xuống sâu hơn sẽ làm cho khoáng pyrit

bị ôxi hóa thành các khoáng sắt ở dạng Fe (III) và các hợp chất khác cũng như có nhiều ion H+

được sinh ra pH giảm thấp, nhiều hợp chất bị hòa tan và môi trường trở nên rất axít và rất độc,

ảnh hưởng đến sinh trưởng cho thực vật và thủy sản

Khoáng pyrit chỉ ổn định dưới những điều kiện khử Sự thoát thủy dẫn đến những điều kiện ôxi

hóa, khởi đầu sự ôxi hóa của pyrit và sự sản sinh của độ axít Sự ôxi hóa của pyrit trong đất phèn

xảy ra ở vài giai đoạn, bao gồm cả hai tiến trình hóa học và sinh học

Sulfat nhôm mao dẫn lên mặt đất vào mùa khô trong vùng đất phèn

Đồng Tháp Mười Lê Phát Quới, 2005

Sulfat nhôm mao dẫn lên mặt đất vào mùa khô trong vùng đất phèn Đồng Tháp Mười Lê Phát

Quới, 2005

Khởi đầu, ôxy hòa tan sẽ phản ứng chậm với pyrit, mang lại ion Fe (II), và sulfat hoặc lưu huỳnh

nguyên tố:

FeS2 + ½ O2 + 2H+ → Fe2+ + 2S + H2O

Sau đó, sự ôxi hóa của lưu huỳnh do ôxy thì rất chậm, nhưng có thể được xúc tác bởi vi sinh vật

tự dưỡng ở những giá trị pH gần trung tính:

S + 3/2O2 + H=O → SO42- + 2H+

Sự axít hóa đầu tiên cũng có thể gây ra do sự ôxi hóa hóa học của sulfua Fe vô định hình, mặc dù

chỉ một lượng nhỏ của FeS hiện diện, ngay cả trong một tầng màu đen

2FeS2 + 9/2O2 + (n+2) H2O → Fe2O3.nH2O + 2SO42- + 4H+

Một khi pH của hệ thống ôxi hóa gây ra pH nhỏ hơn 4 thì Fe3+ trở nên hòa tan một cách đáng kể

và dẫn đến sự ôxi hóa nhanh chóng

Phản ứng của Fe (III) với lưu huỳnh thì xảy ra nhanh chóng và phản ứng tổng quát của pyrit do

Fe (III) có thể đại diện như sau:

FeS2 + 14Fe3+ + 8 H2O → 15Fe2+ + 2SO42- + 16H+

Với sự hiện diện của ôxy, Fe (II) được sản sinh từ những phản ứng này sẽ bị ôxi hóa để hình

thành Fe (III) Ở những giá trị pH thấp hơn 3,5 sự ôxi hóa hóa học là một tiến trình chậm Nhưng

ở pH thấp, vi khuẩn Thiobacillus ferrooxidans ôxi hóa các dạng lưu huỳnh khử, cũng như Fe (II),

do đó, để quay lại dạng Fe (III) trong hệ thống đất (Arkesteyn, 1980)

Fe2+ + ¼ O2 + H+ → Fe3+ + 1/2 H2O

Van Breemen (1976) đưa ra giả thuyết rằng ôxy phản ứng với Fe (II) hòa tan trước khi nó tiến

gần đến pyrit, và Fe (III) đó là chất ôxi hóa trực tiếp, như được trình bày trong biểu đồ dưới đây

Hình : Mô hình ôxi hóa pyrit trong đất phèn Nguồn: Nico Van Breemen, 1976

(a) Trong suốt mùa khô, ôxy khuếch tán vào trong đất từ những tế khổng và ở những chỗ nứt

Những ion Fe 2+ trong dung dịch bị ôxi hóa thành những ion Fe 3+ hoặc ôxít Fe (III) Ở pH thấp,

vài Fe 3+ còn lại trong dung dịch, khuếch tán vào bề mặt của vùng pyrit và tại đây nó bị khử để

thành Fe 2+ giải phóng nhiều axít hơn

b) Vài phản ứng ôxi hóa của pyrit có thể tiếp tục dưới những điều kiện trầm thủy và axít, sử

dụng sự dự trữ của ôxít Fe(III) Trong những trường hợp nầy, những ion Fe 2+ di cư ra khỏi đất

vào trong hệ thống kênh mương hoặc vào trong vùng nước ngập trước khi bị ôxi hóa

Hầu hết độ axít sinh ra bởi sự ôxi hóa của pyrit do Fe(III) đều trải qua một sự ôxi hóa tiếp theo

của Fe (II) để quay trở lại Fe (III)

Phản ứng này biểu diễn kết quả chung với hydroxit Fe (III) như một sản phẩm cuối cùng Kết

quả 1 mol của pyrit khi bị ôxi hóa sẽ phóng thích ra 4 mol axít

IV Phân loại đất phèn :

Trong phân loại đất phèn, thì nhóm đất phèn mà chúng ta sử dụng trên bản đồ theo phân loại của

FAO – UNESCO chỉ là cấp đơn vị (soil units) nằm trong 3 nhóm đất: Đất phù sa (Fluvisols), Đất

glây (Gleysols) và nhóm đất than bùn (Histosols), như vậy sẽ có các đơn vị đất phèn sau đây:

- Đất phù sa phèn (Thionic Fluvisols)

- Đất glây phèn (Thionic Gleysols)

- Đất than bùn phèn (Thionic Histosols)

Có nhiều cách để phân loại đất phèn Dựa trên sự hình thành và phát triển của đất, Pons (1973)

đã chia đất phèn ra làm hai loại:

1.Đất phèn tiềm tàng:

Đất phèn tiềm tàng (theo phân loại FAO: Proto-Thionic Fluvisols) là đơn vị đất thuộc nhóm đất

phù sa phèn Đất phèn tiềm tàng được hình thành trong điều kiện khử, ở vùng chịu ảnh hưởng

của nước có chứa nhiều sulfat Trong điều kiệm yếm khí cùng với hoạt động của vi sinh vật,

sulfat bị khử để tạo thành lưu huỳnh và chất này sẽ kết hợp với sắt có trong trầm tích để tạo

thành FeS2

Thành phần khoáng vật của đất phù sa phèn vùng nhiệt đới có thể rất đa dạng và tùy thuộc chủ

yếu vào nguồn gốc của vật liệu phù sa

Để có thể nhận dạng đất phèn tiềm tàng, một trong những đặc điểm quan trọng nhất là hình thái

phẫu diện đất Do hiện diện trong điều kiện khử và có tầng sinh phèn nên thường nền đất có màu

xám đen, nhất là nơi có chứa khoáng pyrit (FeS2) Mật độ và phân bố của các khoáng pyrit đủ để

hình thành một tầng sinh phèn (sulfidic) Ngoài ra, trong phèn tiềm tàng có thể có nhiều hợp chất

khác như H2S, các ocid Fe, Al, các hợp chất hữu cơ Một số nơi, nền đất có thể có màu xám hơi

xanh nhưng quan sát kỹ thì chúng ta có thể nhận dạng ra được những đốm đen chen lẫn trong

đất Đất kém phát triển, không thuần thục nên thường không có cấu trúc hoặc có cấu trúc rất yếu

trên tầng mặt Thường đất có chứa nhiều chất hữu cơ phân hủy đến bán phân hủy và có thể quan

sát bằng mắt thường Do phẩu diện đất thường được bảo hòa nước thường xuyên nên ẩm độ đất

khá cao ngay cả trong mùa khô

2 Đất phèn hoạt động (hay đất phèn thật sự):

Hình thành trong điều kiện phải có sự ôxi hóa Đất phèn hoạt động là một đơn vị đất thuộc nhóm

đất phèn Đất phèn hoạt động được hình thành sau khi đất phèn tiềm tàng diễn ra quá trình oxi

hóa

Khi đất phèn tiềm tàng bị ôxi hóa để trở thành đất phèn hoạt động thì hình thái đất bị biến đổi

đầu tiên với sự hiện diện của tinh khoáng jarosit (Kfe3(SO4)2(OH)6) màu vàng rơm (2.5Y8/6 –

theo bảng so màu đất Munsell)

Đây là khoáng có màu đặc trưng dùng để chẩn đoán tầng phèn và là một trong những tiêu chuẩn

được dùng để phân loại đất phèn hoạt động Thông thường, các khoáng này tập trung ở những

khe nứt, ống rễ thực vật bị phân hủy và có thể phân bố tập trung hoặc phân tán đều tùy theo điều

kiện ôxy xâm nhập vào trong đất Ngoài ra, có thể có những khoáng hydroxit sắt (III) (Fe(OH)3)

màu nâu trong những tế khổng đất Khi đất phèn hoạt động trải qua một thời gian khá dài, các

khoáng geothit (FeO.OH) màu vàng hoặc nâu và khoáng heamatit (Fe2O3) màu đỏ hiện diện

trong đất thông qua tiến trình thủy phân; phần lớn các khoáng nầy thường thì nằm bên trên các

khoáng jarosit nhưng cũng có thể nhìn thấy chúng xuất hiện cùng với tầng sulfuric Các khoáng

geothit màu nâu – vàng đậm có thể tạo thành những hạt kết von nhỏ khá cứng nằm dọc theo ống

rễ thực vật đã bị phân hủy

Khoáng Jarosit (Kfe 3 (SO 4 ) 2 (OH) 6 ) trong tầng sulfuric của đất phèn ở

Đồng bằng Sông Cửu Long, Việt Nam

Khi đất đã bị ôxi hóa thì nó bắt đầu phát triển, ngoại trừ bị ngập nước trở lại, là cùng lúc đất bắt

đầu hình thành cấu trúc Qua quan sát hình thái, cấu trúc yếu đã hình thành ở ngay tầng mặt và

tầng phèn; sau khi phát triển một thời gian cùng với độ dầy tầng đất được thoáng khí thì cấu trúc

cũng phát triển theo, và lúc này một cấu trúc trung bình có thể được quan sát ngay tại thực địa

Qua nhiều phẫu diện đất phèn ở vùng châu thổ sông Mekong cho thấy phần lớn có cấu trúc lăng

trụ hoặc cấu trúc khối Tuy nhiên, ở tầng phèn thì các cấu trúc nầy thường bị phá vỡ do sự hình

thành jarosit để hình thành những kết cấu đất có cấu trúc nhỏ Đặc tính này thường thấy ở những

đất phèn hoạt động phát triển khá

* Dựa vào hàm lượng SO3 % trong đất người ta còn có thể chia đất phèn thành 3 loại :

- Đất phèn yếu: 0,50 – 1 % hàm lượng SO3 % tổng số trong đất khô

- Đất phèn trung bình: 1 – 1,75 % hàm lượng SO3 % tổng số trong đất khô

- Đất phèn mạnh > 1,75 % hàm lượng SO3 % tổng số trong đất khô

* Dựa vào pH người ta phân ra :

- Đất phèn yếu : pH = 4,5 – 5,5

- Đất phèn trung bình : pH = 3,5 – 4,5

- Đất phèn mạnh: pH < 3,5

* Ngoài ra, người ta còn chia đất phèn bằng cách phân loại theo độ sâu, theo độ sâu của tầng

phèn trong đất thì đất phèn được chia thành 3 loại:

- Đất phèn nặng : có tầng phèn hoạt động nằm ở cách mặt đất khoảng 50cm

- Đất phèn trung bình : tầng phèn nằm cách mặt đất từ 50 – 100cm

- Đất phèn nhẹ : tầng phèn nằm cách mặt đất 100 – 150cm

Với độ sâu trên 150cm thì chúng ta không cần quan tâm bởi vì vật liệu sinh phèn đã ở xa vùng rễ

nên sẽ không gây ảnh hưởng cho cây trồng Như vậy đất nào có tầng phèn càng ở gần mặt đất

hay gần vùng rễ cây thì đó là đất phèn nặng

* Còn theo kinh nghiệm của những người nông dân lâu năm dựa vào hình thái của đất phèn, họ

cũng chia đất phèn thành những loại sau:

- Đất phèn chua: để ý đến “phèn chua” màu xanh hay trắng nổi lên vào mùa nắng trên mặt đất

- Đất phèn ống: Để ý các cọng rơm rạ còn nguyên ở lớp đất mặt có phèn và màu đen đậm ở

phần đất khá sâu của trắc diện Các cọng rơm có thể đỏ ở trong ruột vì các thể sắt của nước phèn

bị oxit hoá ở ống rạ chứa không khí gọi là đất phèn ống

- Đất phèn nóng và đất phèn lạnh: Về phương diện thực vật học thì để ý đến các cỏ năng và cỏ

bàng Hễ năng có lá nhỏ (năng kim) và thấp chừng nào thì “phèn” càng nhiều chừng ấy (gọi là

đất phèn lạnh) Cỏ năng khá lớn nhưng hay có nhiều các loại cỏ lát thì đất ít phèn (“phèn nóng”)

Đất có cỏ bàng cũng là đất phèn nhiều, mùa nắng thường hay có “phèn chua” trắng hay xanh

đóng váng trên mặt đất

- Đất phèn cứt chuột: Để ý các loại đất “ cứt chuột” màu vàng nhạt ở giữa các cục đất bị cuốc xới

hay ở bờ đê các ruộng phèn trong mùa nắng Các màu vàng này do sulfat sắt tam gây ra ( lưu ý

sulfat sắt nhị màu xanh) Riêng các oxit sắt tam ít ngậm nước thì sẽ trở màu vàng cam rồi đỏ

thắm, đỏ nâu

IV Sự phân bố đất phèn

1 Phân bố đất phèn trên thế giới:

Hình 1 :Sự phân bố đất phèn trên thế giới

Diện tích đất phèn trên thế giới khoảng 15 triệu ha, chủ yếu xuất hiện ở các vung ven biển nhiệt

đới hay cận nhiệt đới, thuộc các nước Nhật Bản, Triều Tiên, Ấn Độ, Thái Lan, Bangladesk,

Maylasia, Pakilan và một số đảo của Indonexia,Đông Timo, Việt Nam.Nghĩa là bờ biển các nước

Đông Nam Á điều có đất phèn

Ngoài vùng nhiệt đới hay cận nhiệt đới Châu Á ,đất phèn còn xuất hiện Guianas,

Venezuela,Barzin, Agentina và nhữnh vùng ven biển thuộc lưu vực Đông Amzon,một số nước

Tây Phi với một diện tích rộng lớn và ở Đông Phi với diện tich ít hơn.Con số thống kê về diện

tích chưa thật chính xác, nhưng theo Van Breemen, hay theo số liệu Pons và của hầu hết đất

phèn ở miền Tây Moormann thì Tây Châu Phi đã có trên 7 triệu ha đất phèn, Đông Nam Á trên 5

triệu ha.Riêng loại đất phèn tiềm tàng của vùng nhiệt đới, theo kawlec(1973) đã có ít nhất là 7,5

triệu ha

Một số đất phèn cũng được tìm thấy ở Hà Lan, nơi đất liền thấp hơn cả mặt biển, hoặc ở miền

Bắc của Ba Lan nhưng đay là những loại đất phèn không điển hình

2 Phân bố đất phèn tại Việt Nam:

Theo số liệu 1982 của Tổng Cục quản lý ruộng đất (nay là Tổng cục Địa chính) thì nhóm đất

phèn ở Việt Nam có diện tích là: 2.140.306 ha trong đó không có chia thành 2 đơn vị đất phèn,

loại đất phèn tiềm tàng và loại đất phèn hoạt động, mà chỉ có loại đất phèn chung và được phân

bố theo 6 vùng trong cả nước như sau: (theo mức độ phèn và sự nhiễm mặn trong mùa khô)

Hình 2 : Sự phân bố đất phèn ở Việt Nam

Tên đất Cả nước

(ha)

Đông Bắc bộ (ha)

Đồng bằng sông Hồng (ha)

Khu

IV cũ (ha)

Duyên hải Nam Trung

bộ (ha)

Đông Nam bộ (ha)

Đồng bằng sông Cửu Long (ha)

Bảng 12: Diện tích các loại đất phèn ở các vùng của Việt Nam

(Nguồn: Tổng cục Quản lí ruộng đất, 1982)

Như vậy các loại đất phèn tập trung chủ yếu ở miền Đông Nam bộ và đồng bằng sông Cửu Long

chiếm tới 2.025.216 ha (chiếm 94,6 % tổng diện tích đất phèn trong cả nước) Riêng đồng bằng

sông Cửu Long (Đồng Tháp Mười, Tứ Giác Long Xuyên và bán đảo Cà Mau) chiếm tới hơn 88

% diện tích đất phèn trong cả nước Đến năm 1996, nhóm biên tập bản đồ đất tỷ lệ 1/1.000.000

theo phân loại định lượngcủa FAO – UNESCO thì:

- Nhóm đất phèn (Thionic Fluvisols) có diện tích 1.863.128 ha và được chia thành 2

đơn vị:

• Đất phèn tiềm tàng (Proto – thionic Gleysols) có diện tích 652.244 ha (bao gồm cả đất

phèn tiềm tàng dưới rừng ngập mặn)

• Đất phèn hoạt động (Orthi – thionic Fluvisols) có diện tích 1.210.884 ha

CHƯƠNG II : HIỆN TRẠNG KHAI THÁC SỬ DỤNG ĐẤT PHÈN

Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế

được của nông nghiệp, lâm nghiệp, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là