ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC ĐỊA THỰC VẬT

Hiểu các khái niệm cơ bản về Địa thực vật, có khả năng nắm bắt được tầm quan trọng của môn học trong nghiên cứu khoa học, khả năng vận dụng kiến thức ứng dụng trong nghiên cứu liên ngành với các khoa học trái đất + Nắm bắt phương pháp nghiên cứu cấu trúc, phân loại và qui luật phân bố các đơn vị địa thực vật, có khả năng phân tích và nghiên cứu bản đồ địa thực vật + Hiểu và vận dụng các công nghệ hiện đại như Viễn thám và GIS trong nghiên cứu và thành lập bản đồ địa thực vật

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

ĐỊA THỰC VẬT

1 Thông tin về giảng viên:

- Họ và tên: Trần Văn Thụy

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên, Tiến sĩ

- Thời gian, địa điểm làm việc: Bộ môn Thực vật, Khoa Sinh học

- Địa chỉ liên hệ: Bộ môn Thực vật, Khoa Sinh học, ĐHKHTN Hà Nội, 334 Nguyễn Trãi Thanh Xuân Hà Nội

- Các hướng nghiên cứu chính: Địa lý thực vật

2 Thông tin về môn học:

- Tên môn học: Địa thực vật

- Mã môn học: V.3.1 - 112

- Số tín chỉ: 2

- Giờ tín chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp :20

+ Làm bài tập trên lớp

+ Thảo luận trên lớp: 7

+ Thực hành trong phòng thí nghiệm

+ Thực tập thực tế ngoài trường

+ Tự học: 3

- Đơn vị phụ trách môn học:

+ Bộ môn: Thực vật học

+ Khoa: Sinh học

- Môn học tiên quyết: Thực vật học, Địa lý Sinh vật; Sinh học quần thể; Sinh học

bảo tồn

- Môn học kế tiếp: Khoá luận tốt nghiệp

3 Mục tiêu của môn học:

- Mục tiêu về kiến thức:

+ Hiểu các khái niệm cơ bản về Địa thực vật, có khả năng nắm bắt được tầm quan trọng của môn học trong nghiên cứu khoa học, khả năng vận dụng kiến

thức ứng dụng trong nghiên cứu liên ngành với các khoa học trái đất

+ Nắm bắt phương pháp nghiên cứu cấu trúc, phân loại và qui luật phân bố các đơn vị địa thực vật, có khả năng phân tích và nghiên cứu bản đồ địa thực vật + Hiểu và vận dụng các công nghệ hiện đại như Viễn thám và GIS trong nghiên

cứu và thành lập bản đồ địa thực vật

- Mục tiêu về kĩ năng:

+ Tổng hợp kiến thức và có khả năng đánh giá kết quả học tập môn học

+ Xây dựng mục tiêu môn học, bài học theo qui trình đánh giá kết quả môn học + Xây dựng các phương pháp đánh giá theo phương thức trắc nghiệm và tự luận

với độ phân biệt tin cậy

+ Nội dung bài giảng được tích hợp tốt với khả năng sử dụng tin học của sinh viên, đánh giá đúng sự tiến bộ của sinh viên

- Các mục tiêu khác (thái độ học tập…):

+ Định hình thái độ công bằng trung thực khách quan khoa học trong kiểm tra

và đánh giá

+ Rèn luyện kĩ năng tổng hợp kiến thức, thao tác thực hành tốt ngay trong bài

học theo phươmng thức tư duy lo gic

4 Tóm tắt nội dung môn học (khoảng 150 từ):

Địa thực vật là môn học chuyên đề về quần xã học thực vật, nhằm trang bị cho sinh viên các kiến thức cơ bản nhất các quan niệm về quần xã thực vật, về hệ sinh thái

cũng như các mối quan hệ sinh địa quần lạc giữa các quần xã thực vật với môi trường Môn học cũng trang bị những kiến thức cơ bản nhất về cấu trúc quần xã, các quan điểm về phân loại quần xã thực vật, kĩ năng định loại và phân loại thảm thực vật và

khả năng vận dụng các phương pháp khác nhau trong nghiên cứu địa thực vật

5 Nội dung chi tiết môn học

Chương 1 Ý NGHĨA, TẦM QUAN TRỌNG VÀ NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN

VỀ THẢM THỰC VẬT

1.1 Những khái niệm cơ bản về địa thực vật

1.2 Định nghĩa về địa thực vật

1.3 Mục đích và nhiệm vụ của môn địa thực vật

1.4 Lịch sử phát sinh môn địa thực vật

1.5 Quan niệm về các bậc phân vị trong hệ thống phân loại thảm thực vật

Chương 2 CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI PHÁT SINH THẢM THỰC VẬT

2.1 Nhân tố địa lý - địa hình

2.2 Nhân tố địa chất - thổ nhưỡng

2.3 Nhân tố khí hậu - thủy văn

2.4 Nhân tố hệ thực vật

2.5 Nhân tố con người

2.6 Nhân tố lịch sử

Chương 3 QUẦN XÃ THỰC VẬT

3.1 Quan niệm về quần xã thực vật và quần hợp

3.2 Phát triển quan niệm về các đơn vị phân loại bậc lớn của thảm thực vật 3.3 Khái niệm về các môn khoa học trong nghiên cứu thảm thực vật

3.3.1 Khái niệm về địa thực vật học 3.3.2 Khái niệm về địa lý học thảm thực vật 3.3.3 Khái niệm về sinh địa quần lạc

3.3.4 Khái niệm về hệ sinh thái 3.4 Mối quan hệ giữa các nhân tố trong quần xã thực vật

3.4.1 Quan hệ giữa thực vật với các nhân tố vô sinh 3.4.2 Quan hệ giữa thực vật với các nhan tố hữu sinh:

3.4.2.1 Quan hệ giữa thực vật với nhau:

3.4.2.1.1 Tác động qua lại về cơ học: hiện tượng thắt nghẹt, bì sinh

3.4.2.1.2 Tác động qua lại về sinh lý: bán ký sinh, ký sinh, cộng sinh

3.4.2.1.3 Tác động mẫn cảm 3.4.2.2 Quan hệ qua lại giữa thực vật với động vật ăn cỏ, động vật ăn thịt, động vật phát tán quả, động vật thụ phấn 3.5 Sự hình thành quần xã thực vật

Chương 4 ĐỘNG THÁI VÀ DIỄN THẾ QUẦN XÃ THỰC VẬT

4.1 Sự biến đổi của thảm thực vật theo mùa

4.2 Diễn thế thảm thực vật

4.2.1 Diễn thế nguyên sinh thảm thực vật 4.2.2 Diễn thế thứ sinh thảm thực vật 4.2.3 Hiện tượng thay thế

4.3 Quan niệm về trạng thái cực đỉnh thảm thực vật

4.4 Quan niệm về sự khôi phục thảm thực vật và về thảm thực vật tiềm năng 4.5 Tái sinh tự nhiên và hiện tượng đồng quy của thảm thực vật

Chương 5 TRẠNG THÁI CỦA QUẦN XÃ

5.1 Sự phân hoá của các cá thể trong quẫn thể

5.2 Trạng mùa

5.3 Dạng sống

5.4 Tầng phiến

5.5 Phân bố theo mặt ngang, độ gặp và thể khảm

Chương 6 CẤU TRÚC CỦA QUẦN XÃ

6.1 Cấu trúc về thành phần thực vật

6.2 Sự phân bố các loài và mối quan hệ số lượng trong quần xã: độ nhiều, độ che phủ, độ ưu thế, độ quan trọng

6.3 Cấu trúc thẳng đứng- sự phân tầng

Chương 7 PHÂN LOẠI THẢM THỰC VẬT

7.1 Các quan điểm phân loại thảm thực vật trên thế giới

7.2 Quan điểm phân loại thảm thực vật UNESCO

7.3 Các quan điểm phân loại thảm thực vật Việt Nam

7.3.1 Quan điểm cấu trúc ngoại mạo

7.3.2 Quan điểm sinh thái phát sinh 7.3.3 Vận dụng quan điểm phân loại của UNESCO vào việc phân loại thảm thực vật Việt Nam

Chương 8 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔ TẢ CẤU TRÚC THẢM THỰC VẬT

8.1 Phương pháp kho sát mặt đất

8.1.1 Cơ sở lý thuyết cho định vị và thiết lập tuyến khảo sát - định vị các ô tiêu chuẩn ngoài thực địa

8.1.2 Phương pháp đo và thiết lập hệ thống ô tiêu chuẩn ngoài thực địa 8.1.3 Đo vẽ biểu đồ phẫu diện thảm thực vật - lập phiếu điều tra các ô tiêu chuẩn ngoài thực địa

8.1.4 Đo vẽ đơn vị thảm thực vật trên mặt đất 8.1.5 Thành lập bản đồ thảm thực vật trên cơ sở dữ liệu khảo sát 8.2 Phương pháp thực nghiệm

8.2.1 Phương pháp xác định cấu trúc thảm thực vật 8.2.2 Phương pháp xác định sinh thái khối, năng suất sinh học thảm thực vật

8.3 Phương pháp viễn thám trong nghiên cứu thảm thực vật

8.3.1 Cơ sở vật lý của nguyên tắc thu nhận tư liệu viễn thám 8.3.2 Phổ phản xạ

8.3.2.1 Quang phổ nhìn thấy 8.3.2.2 Các kỹ thuật tổ hợp mầu 8.3.2.3 Quang phổ hồng ngoại 8.3.3 Tư liệu ảnh vệ tinh nhân tạo

8.3.3.1 Ảnh vệ tinh LANDSAT 8.3.3.2 Ảnh vệ tinh SPOT 8.3.3.3 Ảnh vệ tinh INSAT 8.3.4 Cách xử lý ảnh

8.3.4.1 Độ lợp và diện lợp ảnh hàng không 8.3.4.2 Hiện tượng nghiêng và chếch của ảnh 8.3.4.3 Tỷ lệ ảnh và độ lệch

8.3.4.4 Kỹ thuật lập thể

8.3.5 Phương pháp xử lý ảnh bằng mắt

8.3.5.1 Dấu hiệu giải đoán chung 8.3.5.2 Qui trình giải đoán

8.3.6 Phương pháp xử lý số nh hoá bằng công nghệ tin học

8.3.6.1 Cấu trúc ảnh 8.3.6.2 Hệ thống xử lý số 8.3.6.3 Kỹ thuật xử lý số 8.3.6.4 Phương pháp xử lý số cho nghiên cứu thảm thực vật 8.3.7 Định loại, giải đoán cho mục đích phân loại thảm thực vật

8.3.7.1 Nhận biết các thông tin cơ bản của thảm thực vật trên ảnh

vệ tinh 8.3.7.2 Nguyên tắc và hệ thống định loại 8.3.7.3 Dấu hiệu dự đoán các đơn vị cơ bản 8.3.8 Thành lập bản đồ thảm thực vật trên cơ sở phương pháp viễn thám

8.3.8.1 Định loại đơn vị thảm thực vật trong phòng thí nghiệm

8.3.8.2 Lập vùng khóa thực địa 8.3.8.3 Kiểm tra thực địa vùng khoá 8.3.8.4 Tổng hợp tư liệu, lập khoá giải đoán ảnh toàn lãnh thổ

nghiên cứu 8.3.8.5 Tổng hợp các tư liệu thực địa, tư liệu liên quan và khoá giải đoán, thành lập bản đồ thảm thực vật

6 Học liệu:

Học liệu bắt buộc:

1 Trần Văn Thụy, Bài giảng Địa thực vật (Tập bài giảng)

2 Joy Tivy, 1982 Biogeography Long man, London and New York

Học liệu tham khảo:

3 Kuchler A.W, 1972 On the structure of vegetation Ecology, New York

4 Kuchler A.W 1967 Vegetation mapping Ronald Press, New York

5 Odum, E.P 1971 Fundamentals of Ecology (3rd edn) W.B Sauders Philadelphia

6 Phan Kế Lộc, 1983 Thử vận dụng khung phân loại của UNESCO vào phân loại thảm thực vật Việt Nam Tạp chí Sinh Học

7 Phùng Ngọc Lan, 1986 Lâm sinh học, tập 1 NXB Nông Nghiệp, Hà Nội

8 Richards P.W,1958 The concept of the climax as applied to tropical vegetation, UNESCO, Paris

9 Richards P.W,1979 The tropical rain forest (2nd.) Cambridge University Press

10 Thái Văn Trừng, 1987 Thảm thực vật rừng Việt Nam NXB KHKT, Hà Nội

11 Trần Ngũ Phương, 1970 Bước đầu nghiên cứu rừng miền Bắc Việt Nam NXB KHKT, Hà Nội

12 UNESCO, 1973 International classification and mapping of vegetation

7 Hình thức tổ chức dạy học:

7.1 Lịch trình chung:

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy học môn học

Tổng Lên lớp Thực hành, thí nghiệm,

điền dã

Tự học, tự nghiên cứu

Lý thuyết Bài tập Thảo luận

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể:

Tuần Nội dung chính viên chuẩn bị Yêu cầu sinh Hình thức tổ chức dạy

học

Ghi chú

1

1 Giới thiệu đề cương môn học

2 Sơ lược đối tượng, nhiệm vụ, phương

pháp nghiên cứu; lịch sử nghiên cứu địa

Thực vật

3 Các khái niệm cơ bản Địa thực vật

- TL9,2 1, 3 Thảo luận

Lý thuyết

2

Các nhân tố sinh thái phát sinh thảm thực

vật:

1 Nhân tố địa lý - dịa hình

2 Nhân tố địa chất - thổ nhưỡng

3 Nhân tố khí hậu - thủy văn

- TL 9, 2, 10 Lý thuyết

3

4 Nhân tố hệ thực vật

5 Nhân tố con người

6 Nhân tố lịch sử

- TL 9, 2, 10

- TL 9, 2, 10

Lý thuyết

4

1 Quan niệm về quần xã thực vật và quần

hợp, các đơn vị phân loại bậc lớn của thảm

thực vật

2 Giới thiệu các môn khoa học trong nghiên

cứu về địa thực vật học

- TL 9, 2, 10,

7, 8

Lý thuyết Thảo luận

5

Nghiên cứu mối quan hệ giữa các nhân tố

trong quần xã thực vật như thực vật với môi

trường tự nhiên, giữa thực vật với thực vật,

giữa thực vật với động vật

Sự hình thành quần xã thực vật

- TL 4,7,10,9 Thảo luận

Lý thuyết

6

Biến động theo mùa của thảm thực vật, khái

niệm diễn thế

Các loạt diễn thế cơ bản, diễn thế nguyên

sinh, diễn thế thứ sinh,

- TL 4,7,10,9 Lý thuyết

Thảo luận

7

Quan niệm về trạng thái cực đỉnh quần xã

thực vật, sự khôi phục và khái niệm quần xã

thực vật tiềm năng, hiện tượng đồng quy của

quần xã thực vật

Sự phân hoá của quần xã, dạng mùa và dạng

sống

- TL 1, 2, 9,

10

Lý thuyết

8

Phân bố các cá thể trong quần xã, quy luật

phân bố và tập trung, độ gặp và dạng khảm

Những khái niệm về đặc trưng sinh học của

quần xã

- TL 1, 2, 8,

9, 11

Lý thuyết Thảo luận

9 Cấu trúc thành phần loài quần xã thực vật

Cấu trúc không gian quần xã thực vật

- TL 7,8,9,10 Lý thuyết

10 Tìm hiểu các quan điểm phân loại thảm thực

vật trên thế giới

-TL5,9,10,11 Tự học

Thảo luận

11

Các nguyên tắc phân loại cơ bản:

Quan điểm cấu trúc ngoại mạo

Quan điểm sinh thái phát sinh

-TL5,9,10,11

Lý thuyết

12

Quan điểm phân loại của UNESCO và vận

dụng vào phân loại các quần xã thực vật ở

Việt Nam

-TL5,9,10,11 Lý thuyết

13

Các phương pháp truyền thống khảo sát,

phân tích thảm thực vật ngoài thực địa

Vận dụng phương pháp đo vẽ, phân tích

phẫu đồ quần xã, thành lập bản đồ theo

phương pháp truyền thống

-TL 2,3,5,7,8 Lý thuyết

Tự học

14

Phương pháp thực nghiệm

1 Phương pháp xác định cấu trúc thảm thực

vật

2 Phương pháp xác định sinh khối, năng

suất sinh học thảm thực vật

-TL 2,3,5,7,8

9, 10

Thảo luận

15

Phương pháp viễn thám trong nghiên cứu và

thành lập bản đồ Địa thực vật, khái niệm, cơ

sở khoa học, quy trình giải đoán, thành lập

bản đồ

-TL 2,3,5,7,8

9, 10

Lý thuyết

8 Yêu cầu của giảng viên đối với môn học

- Thưc hiện đầy đủ nhiệm vụ của môn học ghi trong Đề cương môn học

- Đi học đầy đủ (không nghỉ quá 20%) số giờ lên lớp

9 Phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá môn học:

9.1 Các loại điểm kiểm tra và trọng số của từng loại điểm:

- Điểm kiểm tra giữa kỳ chiếm 20%

- Điểm tiểu luận/xeminar chiếm 20%

- Điểm thi cuối kỳ chiếm 60%

9.2 Lịch thi và kiểm tra (kể cả thi lại):

- Thi giữa kỳ vào tuần thứ 8

- Thi cuối kỳ vào thời gian sau tuần 15

9.3 Tiêu chí đánh giá các loại bài tập và nhiệm vụ mà giảng viên giao cho sinh viên:

- Bài thi giữa kỳ và Bài thi cuối kỳ thực hiện dưới hình thức tiểu luận hoặc thi viết