Cọp trong ký ức dân gian nam bộ

Tuy vậy, cho đến nay cọp vẫn còn bảo lưu trong ký ức của nhân dân địa phương, qua những câu chuyện kể, chuyện cổ tích mà dân Nam bộ gọi là chuyện đời xưa, truyện cười, thần thoại, ngụ ng

CỌP TRONG KÝ ỨC DÂN GIAN NAM BỘ

Bùi Ngọc Diệp *

1 Dẫn nhập

Nam Bộ là vùng đất mới của phương Nam có quá trình hình thành và phát triển hơn 3 thế kỷ (1698 - 2004) Trải qua bao biến đổi thăng trầm của lịch sử, Nam Bộ hôm nay là vùng đất trù phú, nơi dung nạp nhiều dân cư khác nhau từ mọi miền đất nước đến đây lập nghiệp Quả là “đất lành chim đậu”

Ngày nay đến với đồng bằng Nam Bộ, ít người còn hình dung được cái thiên nhiên còn đầy vẻ hoang sơ của buổi đầu khai phá Chính những câu truyện kể, truyền thuyết, các giai thoại còn tồn tại trong ký ức, các địa danh, ca dao dân ca mà các tài liệu địa chí đã ghi nhận được từ xa xưa truyền lại, giúp ta hình dung được khung cảnh thiên nhiên ấy

Trong cái buổi ban đầu đi mở đất, một trong những lực lượng thiên nhiên hoang dã

mà con người phải đối chọi, rùng rợn nhất là hổ (hùm, cọp) Với bộ mặt gân guốc,

quai hàm mở rộng hoác hoạc, lưỡi thè lè đỏ lòm, mắt tròn to sắc lạnh, xảo quyệt, râu mép rung rinh thính nhạy, thân mình vạm vỡ, nặng từ cả tạ đến vài tạ Bốn bộ móng vuốt khoằm khoằm sắc lẻm chộp đâu trúng đó, con người và bất kỳ loài thú nào khi đối mặt với hổ là đồng nghĩa đối mặt với tử thần Có một thời con người

đành bó tay sợ hãi, bất lực trước sự hoành hành của hổ, phải gọi chúng bằng Ông,

được đưa vào miếu thờ với sức mạnh chúa sơn lâm để canh giữ bảo vệ đình miếu Nhưng con người, với đà ngày càng sinh sôi phát triển, đã đẩy lùi giang sơn của hổ đến tận những vùng hẻo lán Tuy vậy, cho đến nay cọp vẫn còn bảo lưu trong ký ức của nhân dân địa phương, qua những câu chuyện kể, chuyện cổ tích (mà dân Nam

bộ gọi là chuyện đời xưa), truyện cười, thần thoại, ngụ ngôn, trong tín ngưỡng dân

gian bắt nguồn từ hiện thực mà con người phải chứng kiến, đối mặt Thái độ của con người đối với cọp chuyển biến từ sợ hãi, đến chiến đấu thắng cọp, rồi thuần dưỡng, rồi tôn thờ cọp vv biểu hiện những trạng thái tâm lý phức tạp của người lưu dân mở đất

Từ những tài liệu đã có và cũng từ những ghi nhận qua lời kể của người dân, bài viết này nhằm tìm hiểu về loài cọp ở Nam bộ dưới góc độ văn hóa

2 Cơ sở hình thành ký ức về cọp ở Nam Bộ: (Cọp Nam Bộ qua các sách địa chí)

Khởi thủy mọi ký ức về cọp của người Việt Nam Bộ gắn liền với tiến trình con người khai phá vùng đất này Cái buổi ban đầu ấy, những người dân mở đất Nam

Bộ với hành trang thô sơ của mình vừa từ ghe bầu, thuyền buồm đặt chân lên vùng đất hoang rậm, sông sâu, thú dữ như hiệp sức thử thách người mới đến Để khai phá đất, lập làng, lập ấp, người Việt cũng như đồng bào các dân tộc ít người, ngoài việc gặp những cánh đồng hoang vắng, những đầm lầy heo hút, những rừng rậm bạt ngàn, họ còn gặp khá nhiều thú dữ Đáng nói nhất trong loài thú dữ nơi này là cọp

* Học viên cao học chuyên ngành Văn hoá học (Khoá 2001 – 2004)

Cọp rất nhiều là mối đe dọa thường xuyên làm cản trở cơng cuộc khẩn hoang lập

ấp, đe dọa thường trực tính mạng của con người sống ở đây:

Đồng Nai xứ sở lạ lùng, Dưới sơng cá lội, trên rừng cọp um

*Cọp Gia Định:

Sách Đại Nam nhất thống chí ghi mùa xuân năm Canh Dần 1770 đời vua Duệ Tơng

cĩ con mãnh hổ vào nhà người ở phía nam chợ Tân Cảnh, hai nhà sư Hồng Aân và Trí Năng đã diệt được cọp [2:107] Trịnh Hồi Đức đã ví lồi này ở đất Gia Định

bằng những câu tục ngữ: “Dữ như cọp Vườn Trầu” “Aùc như sấu Vũng Gấm” Viết về “Vườn Phù Lâu”1, ơng cho biết “chỗ ấy cịn nhiều rừng rậm, mãnh hổ

thường hay bắt người, nên cĩ câu “dữ như cọp Vườn Trầu” [2:48, 72]

Đến cuối thế kỷ XIX, ấy thế mà số người chết vì cọp vẫn cịn đáng kể “ cọp, sấu cịn hồnh hành ở vùng quê Bến Tre, Gị Cơng, An Hĩa vào khoảng 1900 - 1910, nào riêng gì vùng sình lầy phía Cà Mau Bên bờ Hậu Giang ngày nay, vùng Phong Điền nổi danh trù phú với vườn cam quýt - vào khoảng 1900 cọp vẫn cịn tại đĩ” [11:265]

Năm 1909, tuần báo Nam kỳ địa phận dành để tuyên truyền phổ biến giáo lý đạo

Thiên chúa mà cịn đăng tải những tin tức về cọp như chuyện thời sự hàng ngày:

Vùng cầu An Hạ, 3 tháng cĩ 12 người

Vùng cầu Hĩc Mơn , trong một vài tuần cĩ 4 người

Vùng Thủ Dầu Một, trong vài tháng 8 người

Mãi đến sau năm 1930 mà cọp cịn lảng vảng ở vùng Rạch Giá, Cà Mau, Bảy núi [10:381]

*Cọp Tây Ninh:

“Ngày xưa Tây Ninh tồn là rừng già cho nên nĩ là giang sơn của cọp, voi, mang,

mển Thời ấy chúa sơn lâm hay bén mảng gần xĩm đơng dân cư để rình bắt heo

bị và cõng người về rừng xé xác Năm 1947 - 1948 cọp loạn rừng Tại xã Ninh Thanh – ấp Chánh, cọp đã ăn 3 mạng và mỗi đêm thường về ấp này bắt heo mang

vơ rừng ăn dần”[4:165]

*Cọp Vũng Tàu:

“Vùng Núi Lớn xã Thắng Nhì gần chợ Bến Đá, cĩ ngơi chùa gọi là Điện Bà do nhà

sư họ Trương sáng lập Bên cạnh Điện Bà năm 1949 cịn dấu tích hai miệng hang

lớn, theo lời của dân chúng kể lại, đĩ là hai cái hang ơng thần Hổ ở tu ngày xưa

Họ kể rằng, vào thời kỳ này cĩ hai vị chúa sơn lâm chiều chiều khi tới giờ cơng phu, thường đến ở ngồi ngồi nghe kinh, và chẳng bao giờ bắt gà vịt, phá khuấy

dân ở quanh vùng, sau đĩ ở tu luơn tại hai cái hang ấy Một ơng tu tại đĩ cho tới

1 Phù Lâu viên: 18 thơn Vườn trầu

chết, còn một ông bị người Pháp bắn nhầm khi đi kiếm ăn ngoài rừng Trong chùa

hay tin tới xin xác về chôn tại trong hang ông ở, lấy lại cái đầu phơi khô đem thờ trong chùa, sau bị đánh cắp mất Ngôi chùa này trước có tên là Long Nhan điện”

[5:168]

Một di tích của thời cọp lộng hành Vũng Tàu năm xưa là miếu thờ thần Hổ , về sau

này Hội điện sửa sang và xây cất lớn lên thành Điện thờ Ngũ hành và Quan Thánh

“Con đường mòn từ trên ngọn hải đăng đi xuống bãi Thùy Vân ngày xưa dây leo

chằng chịt, cây cối rậm rạp rất khó đi, được dân sở tại đặt tên là đường mòn Oâng

Hổ” (con đường từ núi Nhỏ xuống biển) [5:134,137]

*Cọp Bến Tre:

Trên dải cù lao An Hóa (nay là đất Châu thành, huyện Bình Đại, tỉnh Bến Tre), mãi đến năm 1902, địa phương chí tỉnh Mỹ Tho2

vẫn chép: “làng Tân Định có rừng cọp, heo rừng, nai, chồn”, “làng Bình Đại dã thú lớn rất nhiều”, “làng Thới Thuận lắm cọp, heo rừng”

*Viết về trấn Vĩnh Thanh của Nam Bộ xưa thì: “Xứ này có nhiều sấu và cọp dữ,

nhưng dân cư đã quen thường, nên không sợ hãi, tuy người bé và đàn bà cầm dao

cắt cỏ và đòn xóc cũng bắt được cọp”[3:21]

*Cọp Bạc Liêu - Cà Mau:

Người dân nơi đây còn nhớ

Cà Mau lúc trước thấy mà ghê!

Ai muốn làm ăn đến phải về

Dưới nước đỉa lềnh, sấu lểnh nghểnh, Trên bờ cọp rống, muỗi vo ve

Ở Cà Mau còn tương truyền “Cọp Cà Mau hàu Đá Bạc” Năm 1898, một quan

chức của Pháp khi báo cáo về thị xã Cà Mau vẫn nói: “sau mấy rặng bần, rặng cau quanh chợ là vùng đất thấp, về đêm nghe rõ từng bầy nai gọi nhau và cọp rống vang dội từng chặp”[11:68]

“Cọp Cà Mau không dữ tợn như ở miệt núi cao, rừng rậm Nhiều khi đi rừng ăn ong, đốn đuôn hay đốn lá, róc lạt hoặc đốn cây, nếu rủi gặp cọp thì nạt lớn vài tiếng vang dội, cọp hoảng sợ cong đuôi chạy mất Nhưng đôi khi đói quá cọp cũng vào tận xóm bắt heo và bắt người ăn thịt Một lần bắt heo của thím Khiều, hai lần bắt cháu ông giáo Hậu và ông thân bác hương hào Gố Vì vậy tại vùng Cà Mau, không

ai dám gọi là “con” mà gọi “ông Thầy”, “ông Hổ”, hoặc “hia Cọp”, “khái”, hoặc

“Hương quản” Đình nào, miếu nào cũng có thờ cọp, gọi là miếu ông Hổ Còn

ngay trước sân đình xây một miếng tường bề cao lối 2 thước, có đắp nổi hình con cọp to, vằn vện thấy rõ” “ cọp nhiều nhất ở Cái Bát, Trèm Trẹm và Năm Căn Có người thuật lại rằng tại Cái bát, một chị vì con khóc lúc ban đêm, dỗ không nín, bèn

(3) Monographie de la province de Mỹ Tho

bồng lại sát vách lá, nơi có lỗ trống dưới chân giường, đưa chân ra ngoài lỗ vách rồi rủa “cọp mà bắt mày” Rủi cho đứa bé, lúc ấy một con cọp rình ở ngoài từ hồi nào, thò chân vô chụp đứa bé tha đi mất Từ đó về sau, xóm này không ai dám rủa

“cọp bắt mày” hay “cọp vật mày” nữa” [8:107, 108]

Tại tỉnh Cà Mau, hầu hết đồng bào còn tương truyền câu truyện Bà mụ Trời làm

một việc bất đắc dĩ mà cũng là một việc hy hữu, tức là hộ sanh cho cọp Tương truyền tại Rạch Bàn, thuộc quận Cái Nước có một bà nhân đức tên là Trần thị Hoa, tục gọi là bà mụ Tư làm nghề hộ sanh Thường lệ nơi đây hễ mặt trời lặn thì ai ở nhà nấy, rồi cửa đóng then cài, vì thú dữ nhiều quá nên họ sợ Một bữa nọ vì phải giúp một sản phụ khó sanh, nên bà mụ Tư về muộn Chủ nhà phải mướn 4 người trai tráng đưa bà Về gần tới nhà, bỗng nghe tiếng cọp hộc rất lớn làm mọi người hốt hoảng tay chân bủn rủn, có người ướt trong quần Khi hoàn hồn bốn tráng đinh

thấy mất bà mụ Tư, thì quả quyết bà bị ông Thầy 3 bắt ăn thịt Sáng hôm sau đã thấy

bà ở nhà Thì ra sau khi đỡ đẻ cho vợ cọp xong , cọp đực cõng bà mụ Tư về Từ đó đến sau cọp luôn đến đền ơn bà [6:96.]

Đồng bằng Nam Bộ thế kỷ thứ XVII – XVIII cọp nhiều vô kể Chúng sinh sống nhan nhản ở miệt U Minh, ở các cánh rừng ngập mặn tại các cửa sông Tiền, sông Hậu, kể cả những nơi đã được khai hoang khá sớm như Sài gòn, Mỹ Tho, Vĩnh Long Dân gian khái quát nỗi kinh sợ của họ về vùng đất mới này như sau:

-Cà Mau khỉ khọt trên cây, Dưới sông cá lội, trên giồng cọp đua

-U Minh Rạch Giá thị quá sơn trường, Dưới sông cá lội, trên rừng cọp đua

Vị thế địa lý, điều kiện tự nhiên tạo ra tâm thế con người Nam Bộ phải luôn tự vượt lên, tự mình phải giải quyết những khó khăn gay gắt cấp thiết đặt ra cho công cuộc định cư sinh sống trên vùng đất mới Rừng rậm cọp beo và sông sâu sấu đỉa là ấn tượng sâu sắc trong tâm hồn của những người di dân, nó tồn tại dai dẳng mãi về sau này

-Chèo ghe sợ sấu cắn chưn, Xuống sông sợ đĩa, lên rừng sợ ma

Không còn con đường nào khác, để bám chân được vào vùng đất này, người dân Nam Bộ buổi đầu đã tốn biết bao công sức, trí tuệ và lòng can đảm, dũng cảm khắc phục thiên nhiên và đối chọi với thú dữ Chính đó là điều kiện tạo nên nghị lực đặc biệt của người Nam Bộ, như nhà văn Trần Hiếu Minh khi nói về người dân Nam

Bộ đã khẳng định: “Đây là sơn thủy cùng tận rồi Đến đây chỉ còn hai con đường, một là không đủ nghị lực sống nữa thì đâm đầu xuống biển mà chết, hai là cố bám

3

Vào thời ấy dân chúng rất sợ cọp đến nỗi không dám gọi đích danh ông Hổ hay ông Cọp mà kính cẩn gọi là ông

Thầy

lại đấu tranh để mà sống Con người đến đây là con người liều, ngang tàng nghĩa khí” [16:21,22]

Có thể nói, trang sử thứ nhất của vùng Nam Bộ do người Việt, Chăm, Khmer, Hoa, cũng như Mạ, Mnông, Stiêng, Chơro viết nên bắt đầu từ những ngày đánh cọp để tồn tại Thực tế lịch sử ấy là cơ sở hiện thực cho nguồn truyện dân gian về cọp ở Nam Bộ khởi nguồn cho mọi sáng tác dân gian của người Kinh cũng như người các dân tộc khác về cọp Từ hình tượng cọp ngoài đời, cọp trở thành một hình tượng văn hóa, cọp xuất hiện trong quan niệm, cọp bảo lưu trong ký ức, cọp trong cách nhìn, cọp trong các thể loại truyện kể dân gian, truyện viết vv

Cọp qua truyện kể

Truyện dân gian về cọp có nhiều hay ít tùy thuộc vào mật độ cư trú nhiều ít, tùy thuộc vào mức độ mà con người đối mặt với chúng Những câu chuyện kể về cọp còn phản ánh những thái cực khác nhau trong tâm lý tình cảm của con người đối với loài này Thái độ của người dân hồi đó đối với cọp cũng rất lạ Với người lưu dân đi khai khẩn đất hoang lập làng ấp, phum sóc, cọp là một kẻ thù nguy hiểm đáng sợ, vì thế để có được địa bàn sinh sống yên ổn để lao động sản xuất thì họ phải đánh bại cọp, chinh phục cọp, thuần hóa cọp; nhưng mặt khác họ vừa sợ hãi lại vừa tôn kính cọp Cả hai điều ấy ghi nhận một hiện thực phức tạp trong tâm lý con người mở đất, vì thế trong những truyện dân gian về cọp phản ánh những xu

hướng hiện thực hoặc thần thành hóa, nhân cách hóa cọp và cả những con người

đánh cọp hoặc thuần hóa cọp

-Truyện đánh cọp, diệt cọp:

Bến Tre là xứ sở nổi tiếng lắm cọp, nhiều sấu Truyện kể về việc đánh cọp, diệt sấu

đã đi vào truyền thuyết dân gian phổ biến với mức độ đậm đặc nhất so với các địa phương khác ở Nam Bộ “Đến Bến Tre, từ vùng đất nhiễm mặn đến vùng nước ngọt, đâu đâu ta cũng có thể nghe kể chuyện về cọp, những giai thoại bắt cọp, diệt cọp đầy tính chất can trường và dũng cảm, những chuyện thuần hóa cọp để cưỡi đi

chơi, đi ăn giỗ, từ chuyện Bà Mụ đỡ đẻ cho cọp đến chuyện “Nghĩa hổ” mang tính

ngụ ngôn Dù được người đời thêm thắt ít nhiều nhằm ly kỳ hóa sự việc, cái lõi của

sự thật vẫn là: nơi đây đã có một thời không hiếm những loài thú dữ bốn chân

con người đã phải chống trả lại chúng vô cùng vất vả để tồn tại”[13:154]

Truyện về hai anh em Bảy Giao, Chín Quỳ lưu truyền khắp vùng Cồn Tàu (Bến Tre) và cả Mỹ Tho, Vĩnh Long Truyện kể: vùng Cồn Tàu (Bình Đại) lúc còn hoang vu, là giang sơn của một vị hung thần rất thiêng, có hai bộ hạ là hổ và lợn trấn giữ, ai muốn khai phá phải nộp mạng người Hai anh em Bảy Giao và Chín Quỳ nghe tin đó liền đến đây xin được phá rừng và hẹn ba năm sau sẽ nộp mạng, thần đồng ý Đến kỳ hạn nộp mạng, hai anh em nhờ thợ rèn, rèn cho hai côn sắt to, rồi quyết tử với hai bộ hạ của hung thần Hai anh em giao đấu khá vất vả, cuối cùng cũng hạ được đối thủ Từ đó thần hết thiêng, không còn đòi nạp mạng và dân làng

đã đổ xô tới lập nghiệp ở Cồn Tàu

Truyện hai thầy trò nhà sư Hồng Aân và Trí Năng, sử chép rằng: vào giữa ngày tết năm 1771, cọp từ rừng Sác, có lẽ từ phía Cần Giuộc kéo về chợ Tân Kiểng trên đường vào Chợ Lớn, bà con cấp báo cho quân sĩ ở đồn Dinh Lúc bấy giờ có hai thầy trò nhà sư rất giỏi võ nghệ là sư Hồng Aân và Trí Năng xung phong dùng côn giết cọp Mãnh thú bị hạ, nhưng sư Hồng Ân cũng bị thương rồi chết

-Trong nhiều truyện không những kể về việc đánh cọp mà còn thuần dưỡng được chúng, như truyện về Ông Yến ở Tân Hưng (Ba Tri, Bến Tre): đêm nọ có con cọp bạch thò đuôi vào chuồng gia súc, ông Yến ra xem, nắm được đuôi cọp Sợ nắm không chặt, ông dùng răng cắn giữ chót đuôi phụ với hai tay Bà Yến thấy vậy, xách mác chạy ra đâm chết cọp Con cọp “xuất tướng tinh” nhập vào ông Yến, từ

đó trở về sau ông Yến trở thành chúa cọp, tất cả cọp lớn nhỏ trong vùng đều phải vâng lời ông và chúng ngoan ngoãn chở ông đi chợ, đi ăn giỗ, đi cúng đình Khi ông chết, cọp tụ họp đến bên mộ kêu rống thảm thiết, rồi cào đất đắp mộ cho ông Thú vị hơn, dân gian Bến Tre còn lưu truyền câu chuyện về ông Vệ Thạnh có tài thuần dưỡng được cọp, thường cưỡi cọp đi ăn giỗ

Truyện Bà Mụ Trời đỡ đẻ cho vợ cọp, được chúng trả ơn vv Truyện “hổ có

nghĩa” như thế này hầu như có ở khắp nước ta, như ở huyện Đông Triều là truyện

bà đỡ Trần Dân gian kể, hổ đực đền ơn cho bà cục bạc, về nhà cân được hơn 10

lạng Truyện “hổ mắc xương” cũng được kể ở phía Bắc, người cứu hổ là một ông

tiều phu ở huyện Lạng Giang, khi ông mất hổ vẫn mang de,â lợn đến cúng trước

mồ

Còn có hàng loạt truyện nói dối, nói xạo nôm na như truyện Ông Ó ở Bến Tre và truyện Ba Phi ở Minh Hải Ông Ó quê ở Bến Tre là một cây “nói xạo”, những

“pha” phóng đại đến ngoa ngoắt hóm hỉnh về cọp như sau: một lần có con cọp từ rừng chạy ra ăn dừa, bị ông Ó bắt gặp Ông bèn nắm lấy đuôi cọp, đá một cú song phi vào bụng nó, làm cho cọp ỉa vãi ra một loạt trái dừa Nơi ấy về sau mọc lên

một hàng dừa thẳng băng như kẻ chỉ (Truyện Hàng dừa của Bà Huyện)

Hãy nghe Ba Phi kể truyện Cọp xay lúa: “có một đêm tôi đang ngủ trên sàn gác,

khoảng gà gáy hiệp ba bỗng nghe con heo tạ ngoài chuồng kêu éc éc tôi liền vác cây mác thong dong phóng xuống rượt, đến sáng mới giựt lại được xác con heo vác về Không ăn được thịt heo, con cọp chửa đâm ra thù tôi Trưa bữa sau, hai vợ chồng tôi khiêng cối xay ra xay lúa, đang xay ồ ồ thì tôi lại nghe phía sau bụi ráng

có tiếng động rọt rẹt tôi nói trong bụng: “Bữa nay tao bắt mày xay lúa một trận

cho biết tay!” Tôi kêu vợ tôi xúc sẵn hai chục giạ lúa để kế bên, chờ lúc con cọp

nhảy ra chụp phủ đầu, tôi hụp xuống, lách ngang, hai bàn tay cọp bấu tám móng cứng ngắt vào cán giằng xay Sẵn trớn cái cối đang quay, con cọp rị lui hết vòng thì

bị cái cối quay tới cứ như vậy mà con cọp theo đà cối quay, đẩy tới kéo lui hoài Tôi đứng một bên, cứ xúc lúa châm vô cối Đến lúc con cọp xay hết hai chục giạ lúa, tôi kêu vợ tôi vô bồ xúc thêm lúa nữa Thấy con cọp có chửa nên cũng động lòng thương, vợ tôi bảo tha Tôi nắm tay cối xay chập mạnh lại cho dừng trớn quay, con cọp bị hụt đà, tám móng rời ra khỏi cán giằng xay, té cắm đầu Nó lồm cồm

ngồi dậy, mệt thở hết muốn ra hơi, bỏ đi vô rừng một nước không tin, cứ hỏi bà nhà tôi coi!” [1:27]

Ngoài những truyện kể về người đánh cọp - những bậc tiền hiền khai quốc, hậu hiền khai cơ, những người có công khai phá và bảo vệ thành quả lao động, bảo vệ cuộc sống nói chung - là những câu truyện kể về người thật việc thật có tính chất

ký sự; còn dạng tồn tại nữa là những địa danh dân gian liên quan đến cọp

Địa danh gắn với cọp

Dấu ấn cọp còn để lại qua nhiều địa danh, những địa danh này được hình thành trên

cơ sở những sự kiện có thật ở địa phương, gắn bó hữu cơ với quá trình khai khẩn đất đai và tạo lập làng xã

-Tổng Aên Thịt ở vùng Cần Giờ, nơi cọp hay ăn thịt người, phải nói gọn lại vì kiêng

cử là An Thịt [10: 54]

-Đìa Cứt Cọp ởÛ huyện Giồng Trôm, tương truyền ngày xưa ở đây có nhiều cọp, chúng tụ tập săn mồi, phóng uế bừa bãi Do vậy mà dân gian gọi đìa này là Đìa Cứt

Cọp

-Địa danh mang tên Đồn Cọp ởÛ huyện Chợ Lách (Bến Tre), được kể như sau: nơi

đây trước kia cọp thường về phá hoại, dân chúng thường tổ chức lấy thân cau làm rào vây cọp lại, rồi báo cho tỉnh mang súng về bắn chết Do vậy mà nơi đây có tên này

-Địa danh Mỏ Cày cũng được dân gian Bến Tre giải thích liên quan đến sự tích về

cọp: ngày xưa ở đây có rất nhiều cọp, do đó khi đi làm, người dân phải mang theo

mõ, để vừa cày vừa đánh mõ làm cho cọp sợ trốn không dám ra làm hại người Do

đó người ta gọi xứ này là Mỏ Cày (chữ mõ biến thành Mỏ) Ở Bến Tre còn có những địa danh như Giồng Oâng Hổ, Giồng Rọ (một loại bẫy cọp), bưng Hai Hổ,

miếu Oâng Hổ [13:154]

-Ở Sa Đéc còn tên đất gọi là Hổ cứ [10: 54]

-Bãi Hoàng Dung 4 (ở phía tây bắc hạ lưu sông Hậu), do ởÛ đây có nhiều cọp nên dân gian cũng gọi nơi này là Hổ châu (cù lao Ông Hổ) [3:29]& [14:84,85] Đây

cũng là quê hương của Chủ tịch Tôn Đức Thắng (xã Mỹ Hòa Hưng – thuộc thành phố Long Xuyên), hiện nay có Đền thờ Bác Tôn ở đây và là nơi du lịch của An Giang

-Đồi ngũ Hổ ở Hà Tiên, hình dạng như dáng cọp ngồi khum lưng cúi đầu, biểu

tượng phong cách Hổ phục là vị thế “tượng chầu hổ phục” - chỉ nơi có hệ thống phòng thủ thiên nhiên kiên cố, chính là nơi cứ điểm trọng yếu [7]

Thờ cọp:

Ở Nam Bộ còn có dạng tồn tại khác về cọp là Miếu thờ Cọp

Phần lớn các đình làng ở Nam Bộ đều có miếu thờ, tượng thờ ông Hổ

4 Cù lao Dung ở vàm sông Hậu, diện tích gồm 3 xã

“Ở Long An cọp được thờ ở đình làng như một vị thần, nhưng không phải với ý

-Miễu thờ Cọp Bạch (ở trại ruộng Phước Điền - xã Thới Sơn - huyện Tịnh Biên -

An Giang) là một ngôi miếu thờ Sơn quân thường thấy ở đình làng Nam Bộ Tuy nhiên, việc thờ cọp bạch ở đây gắn liền với công đức của Phật thầy Tây An và ông Tăng chủ Bùi thiền sư (người được Phật Thầy Tây An giao cho coi sóc trại ruộng Thới Sơn - đất hương hỏa của chùa Tây An) Truyện kể: thuở đó vùng Thới Sơn là sơn địa hoang vu, trong vùng núi Két có rất nhiều cọp dữ Một hôm Phật Thầy Tây

An đi xa về thấy con cọp bạch bị ốm ngồi cú xụ gần bàn thông thiên, bèn gọi ông Tăng chủ ra xem bệnh Tăng chủ xem qua biết cọp bị mắc xương ở cổ, ông bèn bảo cọp cúi đầu xuống và đấm vào cổ nó một cú đấm, cục xương vọt ra ngoài Cọp bạch ngước mắt nhìn ông Tăng chủ tỏ ý biết ơn rồi rón rén bước chậm rãi vào rừng Cách vài hôm, cọp bạch cõng lại một con heo rừng đặt trước cửa để đền ơn ông Tăng chủ Cũng từ đó, lũ cọp trong rừng không còn bén mảng tới phá quấy dân chúng ở đây nữa Mỗi khi ông Tăng chủ vào rừng thì lũ cọp đều bỏ chạy hoặc theo ông như chó nhà theo chủ đi rừng vậy Về sau cọp bạch già chết, ông Tăng chủ và ông Đình Tây cất một cái miễu nhỏ tại đình làng gần chùa Thới Sơn để thờ, nay miễu vẫn còn, khói nhang không dứt [9:117, 388]

-Đình Ông Hổ (ở xóm 1, Cửa Lấp, xã Dương Tơ, huyện đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang) theo lời truyền khẩu, ở hòn này có mấy ông Hổ thường bơi vượt biển qua

đảo Phú Quốc để tìm mồi Một hôm có một ông bơi qua biển, bị cá mập táp cụt mất một chân, nên ở luôn tại Phú Quốc, từ đó rất hiền lành, không bắt gia súc, gia cầm hay hại dân làng Dân chúng cho rằng cọp đã tu, nên lập đình để thờ [9:377]

-Dinh Ông “Ởû xã An Thạnh, huyện Bến Lức còn dấu tích việc bầu cọp làm Cả, đó

là cái am nhỏ bằng lá mà người ta gọi là Dinh Ông nằm bên bờ con rạch tên là rạch Dinh” [18: 64, 68]

-Chùa Ông Ngộ (ở Cần Giuộc - Long An), thờ ông Tăng Ngộ là người có công diệt

trừ cọp dữ vào những năm đầu đời Gia Long ở đất Gia Định

Tất cả dạng truyện kể về cọp nêu trên đã cung cấp cho chúng ta những nhận thức

về lịch sử của buổi ban đầu khai sơn phá thạch vùng đất Gia Định (gồm cả Nam

Bộ) - công cuộc chinh phục thiên nhiên đầy gian lao nguy hiểm, cùng với phong tục tập quán của người dân trên vùng đất mới Nhưng điều quan trọng hơn hết là nó

đã giúp chúng ta hiểu được những bí ẩn trong tình cảm và tâm hồn của người dân ở

đây; một mặt họ vừa sợ vừa kiêng nể cọp và phải thờ cọp làm “sơn quân chi thần”

và mặt khác là phải đánh cọp để tự vệ, để bảo vệ cuộc sống Rõ ràng, trong thực tế

ở vùng đất mới, yêu cầu bảo vệ cuộc sống, phát triển sản xuất và mở rộng địa bàn

lân - ấp - làng - xã là rất bức thiết; việc đánh cọp, giết sấu là việc to lớn của thời kỳ

đó Đó là những việc làm và những thành tích của tập thể mà nổi bật là những cá nhân xuất sắc đại biểu cho lòng can đảm và ý chí chiến thắng của người dân Nam

Bộ và nó trở thành những truyền thuyết phổ biến sâu rộng và bền bĩ trong ký ức người dân

Truyện kể về cọp bên cạnh những yếu tố hiện thực lại có cả yếu tố hoang đường Các yếu tố hiện thực thể hiện ở tính chất chỉ định về tên người, tên đất và thời gian xảy ra câu chuyện Những tên đất, tên người gắn liền với sự việc, chi tiết của mỗi truyện thường là những tên đất, tên người có thực, có địa chỉ Còn yếu tố hoang đường là cơ sở hình thức, tức là phương thức nhận thức hiện thực và phản ánh hiện thực Dù hiện thực hay pha chút ít truyền thuyết hoang đường, những câu truyện về cọp cũng bộc lộ những mơ ước, những ẩn chứa sâu sắc về sự ngoan cường, quả cảm, mưu trí và tinh thần nhân nghĩa của người đi mở đất Đánh cọp là thành tích

to lớn của thời kỳ ấy, do đó những người đánh cọp phải được khắc họa là những con người có khả năng võ nghệ đặc biệt, hay một thần lực nào đó khiến cọp phải nễ phục Điều đáng lưu ý là yếu tố hoang đường bắt nguồn từ quan niệm đạo đức , đức

độ của con người khiến cọp phải khuất phục Chẳng hạn Tăng Ngộ là bậc chân tu,

giàu lòng vì nghĩa; các bà Mụ tài giỏi hăng hái cứu đời, truyện Nghĩa Hổ kể về việc

nuôi hổ được hổ trả ơn, khi chủ chết hổ đập đầu chết theo chủ vì đức độ như vậy

đã cảm hóa được cọp

Nét chủ đạo của truyện đánh cọp, diệt sấu là tính chất hào hùng của cuộc chiến đấu chống lại những thế lực hắc ám của tự nhiên Có thể xem những nhân vật đánh cọp trong các truyện dân gian về cọp chính là sự tiếp nối những nhân vật văn hóa thuở xưa Những truyện này có nét gần gũi với chiến công của Lạc Long Quân diệt Mộc tinh ở rừng núi, diệt Hồ tinh ở đồng bằng, diệt Ngư tinh ở biển trong thời dựng nước Ý nghĩa lớn lao của truyện đánh cọp và giết sấu ở chỗ nó khẳng định quyền làm chủ chân chính của người Việt trên mảnh đất mới Những người đã chiến đấu

và chiến thắng cọp, sấu nơi rừng rậm, sông rạch sình lầy để biến đổi vùng đất hoang vu này thành ruộng thành làng trở thành chủ nhân của những thành quả ấy

Ởû tất cả các loại truyện, đã xuất hiện những nét cơ bản làm tiền đề cho tính cách

và tâm lý của người Việt ở Nam Bộ, đó là tinh thần trọng nghĩa: hai thầy trò nhà sư Hồng Aân và Trí Năng thấy cọp ở chợ Tân Kiểng liền xin vào đánh cọp giúp dân; Tăng Ngộ thấy rừng rậm hùm beo cản trở công việc làm ăn của dân làng thì nghỉ cách chặt cây, đắp lộ cho dân giống như tinh thần nhân nghĩa thời Nguyễn Trãi

“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” vậy Truyện bà Mụ đỡ đẻ cho cọp đề cập đến ba

vấn đề lớn: tài hộ sản của bà Mụ, đức tính vì nghĩa không phân biệt đối tượng cứu

giúp của bà Mụ, tinh thần trọng ơn nghĩa của loài thú dữ (cọp đem heo rừng đền ơn cho bà Mụ) Cả ba vấn đề ấy đều có những yếu tố tiềm ẩn đằng sau là tập trung đề cao tinh thần vì nghĩa, cụ thể là y đức của bà Mụ - người thầy thuốc có vai trò quan trọng và cần thiết ở bất cứ làng xã nào trong thời kỳ khai hoang lập ấp lúc bấy giờ

Ở đây nghĩa nhân và đạo lý xử thế ở đời quyện lại thành chủ đề lớn của câu truyện

có phần hư cấu, nhưng được truyền tụng như một sự kiện có thật Đây cũng là một nét văn hóa lớn của người Việt nói chung và người Nam Bộ nói riêng Chính những nguồn truyện này chứng tỏ sức sống mãnh liệt của văn hóa dân gian Việt Nam ở vùng đất mới

Hình tượng và biểu tượng cọp

Đối với cư dân Nam Bộ thời xa xưa, cọp không có nghĩa dữ dằn mà chỉ là con vật hiền lành như mọi thú nuôi khác, cọp gần gũi với người nông dân, nên đồng dao có câu:

“Cọp rừng Sác moi ốc bắt cua Cọp rừng thưa săn rùa ví thỏ Cọp đồng cỏ đuổi chó rình chim Cọp rừng sim ăn ong hút mật”

Cọp ngoài đời trở thành con vật gần gũi, nhưng khi trở thể hiện qua hình tượng nghệ thuật, cọp còn mang cả yếu tố tâm linh, được thần thánh hóa, vẽ thành tranh thờ cúng Tượng hổ làm bằng đá vôi ở lăng Trần Thủ Độ dài 1,40 mét, phô diễn một sức mạnh kiêu dũng, như bừng lên chất sử thi bi tráng của người có công tạo dựng triều Trần Phù điêu hổ ở nước ta có từ thời Trần, Lê trên nhang án đá chùa Đại Bi (Hà Tây, năm 1361) như hiện thân của thần một biểu tượng văn hóa tâm linh

Người Nam Bộ hãy còn tôn thờ cọp, hoặc kiêng kỵ cọp, như gọi cọp là Ông để tránh xưng danh cọp: cọp ưa đi đêm gọi là Ông Ba mươi, cọp ba chân gọi là Ông

Ba cụt, cọp ba móng gọi là Ông Ba ngoe, cọp thành tinh gọi là Ông Chằng hay Ông

Kẹ Cọp còn được thờ phượng như Chúa sơn lâm hay Sơn thần Dân gian có tục lệ

là vào ngày mồng ba tết nguyên đán, sau khi cúng đưa ông bà xong, thường dán

trước cửa nhà mảnh giấy hồng điều có hình cọp với lòng tin là Ông Ba mươi sẽ trấn

giữ không cho những thứ hiểm độc vào nhà Ôâng già, bà cả còn truyền dạy: nếu

trẻ con khóc đêm thì người mẹ phải lén “ăn trộm” hình vẽ Chúa sơn lâm để trong gối nằm của trẻ thì chúng sẽ hết khóc Trong tín ngưỡng có tranh thờ hổ như: Hắc

hổ, Bạch hổ, Ngũ hổ Tranh Ngũ hổ còn gọi là tranh Ôâng Năm Dinh tượng trưng

cho năm vị thần tướng ngự trị ngũ phương, dân gian vẽ thành năm màu: Hoàng hổ

tướng quân màu vàng trấn nhậm trung tâm, Hắc hổ tướng quân màu đen trấn nhậm

phương bắc, Bạch hổ tướng quân màu trắng trấn nhậm phương tây, Xích hổ tướng

quân màu đỏ trấn nhậm phương nam, Thanh hổ tướng quân màu xanh trấn nhậm

phương đông