Màu sắc bộ gõ trong âm nhạc di sản Miền Trung

C MÀU B GÕ TRONG ÂM NH C DI S N MI N TRUNG

PGS.HÀ SÂM

Âm nh c truy n th ng Vi t Nam th hi n nhi u mãng màu khác nhau, a d ng và phong phú Ti ng àn b u n non k l , ti ng àn tranh thánh thót m a r i, ti ng àn t , nguy t nh n nhá, uy n chuy n n i ni m, ôi sanh s a trong tay ng i ngh s rung lên nh ng âm thanh vè vè

nh ti ng ve s u do ch n ng hai u sanh s a - hòa quy n cùng âm thanh ti ng àn, t o cho

ng i nghe m t s h p d n k l

Trong nh c khí truy n th ng Vi t Nam có nh ng màu âm, nh ng c m v cung b c, cách g y, cách luy n láy… t o c s c di n t màu s c c bi t làm s ng d y tâm h n, tình

m, c t cách con ng i c a t ng vùng t

áng nói là nh ng nh c khí thu c b gõ gi m t v trí quan tr ng c bi t trong i s ng

n hóa, xã h i - phong phú v s l ng, a d ng v hình th c, c s c v âm thanh và giàu

ph ng pháp di n t u

Nh c khí gõ truy n th ng Vi t Nam ã thu hút s chú ý c a nhi u nhà nghiên c u thu c nhi u l nh v c khác nhau: âm thanh h c, dân t c h c, kh o c h c, v n hóa h c… trong n c

ng nh trên th gi i

I C M B GÕ TRONG ÂM NH C DI S N MI N TRUNG

Nh c khí gõ là c m trong âm nh c Châu Á, Châu Phi Riêng Vi t Nam t lâu, ch phong ki n ã suy tàn và dàn i nh c v n trang hoàng cho ch y c ng suy tàn theo, ch còn m nh t trên sân kh u Tu ng c và trong các cu c ình ám Sân kh u chèo và c i l ng , ngoài ti ng tr ng qu ng cáo c ng không dùng nhi u nh c khí gõ- và hoàn c nh y khi n cho nhi u ng i hi u nh m r ng: “Ca nh c ta nghèo nàn v ti t t u”

Trong dân gian, trong sinh ho t i s ng th ng ngày, có bi t bao ví d sinh ng ch ng minh cho nh c khí gõ g n bó v i m i sinh ho t c a ng i dân Anh lái ò v a hò v a gõ nh p,

gõ vào m n thuy n Cô gái mi n d a Bình nh- Tam Quan v a làm v a hát bài chòi v i ti ng

nh p gõ song loan Nhà s “Tán”, “T ng” khi tr m khi b ng v i nh p mõ và chuông m t ng

ti ng m t, ho c nh ng êm tr ng thanh gió mát, ôi nam n thanh niên hát hò ba lý trên nh p

tr ng - hay trong ên giao th a, ti t m c c a nhóm nh c Phù ng khéo léo x lý ti t t u nh p

gõ vào tang tr ng, t o cho ng i nghe t ng êm giao th a pháo n Nh v y rõ ràng nh ng

nh c khí gõ ã g n li n v i sinh ho t v n hóa - xã h i c a con ng i t lâu

Nh c khí gõ truy n th ng, m t s không xác nh c cao , song chúng k t l i x p thành thanh âm cao th p, t o c s c màu giai u c áo, m i l Nh ng nh c khí tiêu bi u nh

tr ng mõ, thanh la, phách, h p thành m t b nh c khí t ng h p nh “12 tr ng Tây S n” óng vai trò quy t nh trong vi c k t h p ti t t u v i âm thanh cao th p t o ra giai u và u ch nh cao

m t cách iêu luy n y th m m âm nh c

Nh ng âm thanh tr m c a tr ng to, âm thanh b ng c a thanh la, não b t, sanh, phách -chúng không n m vào m t b c nào nh t nh c a thanh âm, u tính, song k t l i t o hi u qu

c áo Nh v y, cao óng vai trò th y u mà quan tr ng là ti t t u và s c thái c a nh c khí

gõ ã t o c nh ng âm thanh dài, ng n, to, nh , di n t c tr ng thái tình c m muôn màu muôn s c r c r

Trong nghiên c u chuyên ngành v “Dân t c nh c h c” (Ethnomusicologic), u mà chúng

ta g i là âm nh c - không ph i ch là thu n túy âm thanh mà c n chú ý xem xét v m i t ng quan gi a âm nh c và ngôn ng (ph ng ng ), hành vi c a ng i th hi n âm nh c, phong t c

a ph ng và các khía c nh khác n a c a âm nh c T ó, ta có th kh ng nh: khi các âm cao

th p c góp l i thành giai u m t cách có t ch c thì chúng m i tr thành âm nh c Trong dàn chiêng tre (chinh cream) c a dân t c Ê ê ( k L k), m i ng i s d ng riêng bi t khúc tre

ng khác nhau, cùng lúc t u lên nh ng âm thanh cao th p t o thành m t m ng màu giai u vô cùng c s c r t h p d n i v i ng i nghe

Hu , trong các nhà chùa, hình thành m t lo i âm nh c dành cho nghi l - ti ng mõ, ti ng chuông, ti ng i ng chung hòa cùng gi ng “Tán”, “T ng” ngân nga ã i vào ti m th c c a

ng i Vi t hàng ngàn n m tr i dài trên các thôn, làng n thành th , ph ph ng - là m t bi u

ng âm nh c truy n th ng dân t c mà trong y tín ng ng dân gian ã th t s n sâu vào i

ng, hòa ng cùng dân t c

II NH C KHÍ GÕ TRUY N TH NG C PHÂN CHIA RA CÁC LO I NHÓM

lâu các nhà nghiên c u Vi t Nam c ng ã dày công s u t m và phân lo i nh c c theo

ph ng th c truy n th ng ó là nhóm dây, nhóm gãy, nhóm h i và nhóm gõ Cách phân chia này c ng có m t s b n ch t nh c c và s d ng l n l n c hai ph ng pháp phân lo i - ó là

ph ng pháp kích âm và ngu n âm

Vi c s p x p l n l n gi a nh c c có màng rung (membraphone) và lo i t thân vang (idiophone) trong nhóm gõ là thi u c s khoa h c, vì v y h màng rung c tách ra và xác

nh n ngu n âm là s rung c a m t màng da c ng - không nh ng nó t o ra âm thanh mà còn bi u

hi n c nhi u n i dung tr ng thái khác nhau do s tác ng tài tình c a ôi roi tr ng t o nên nhi u màu âm khác nhau

1 Ti t t u k t h p gi a tr ng và thanh la

Trong sân kh u Tu ng, ngoài mõ, phách thì Tr ng chi n c s d ng r t a dang: tình

hu ng, không gian, th i gian c a nhân v t, c nh v t Tr ng chi n th ng i v i thanh la - tr ng

to thanh la to, tr ng nh thanh la nh Tr ng g i thanh la th a, to nh , nhanh ch m, m ra k t i… u có nhau nh hình v i bóng Thanh la ph h a gi ti t t u ho c c ng có khi dùng trong

tr ng h p xung t - ánh r t kh e, ánh xong b t tay l i không cho thanh la ngân ra, gây hi u

qu sân kh u r t t t - ho c tr ng h p bu n thì ánh nh cho âm thanh ngân dài ra

Tr ng chi n có 4 âm chính: Tang, tùng, c c, r p; có th t m ghi nh sau:

Âm Tang ( gi a) di n t s s ng s t, t bi n, c m t c

Âm R p (n m ngay dòng k d i) di n t b c t c, nóng gi n…

Ngoài 4 âm chính, tr ng chi n còn có âm th 5 c g i là “Toòng” v i nhi u cách di n t :

- 1 dùi ch xu ng m t tr ng, gõ b ng dùi kia nho nh , t o ra âm thanh c, di n t s ng ngàng, suy ngh …

- m th ng u dùi vào m t tr ng và gõ b ng dùi kia, âm thanh trong h n, t cái vui, hân hoan…

- t 1 dùi n m ngang m t tr ng, gõ 1 dùi t o ra âm thanh d t, tính ch t hài h c, dí d m,

di n t nhân v t ph n di n…

Ngoài s bi u hi n tr ng thái n i dung phong phú, trong ti t t u c a tr ng Tu ng c ng th

hi n r t a d ng ánh chùm 2, 3, 4, 5 v i nhi u n i dung di n t khác nhau Ví d : t c nh phi

ng a thì tr ng ánh chùm 3 - c âm “Tang” k t h p v i âm “Tùng” N u c nh bu n nh nhung thì dùng âm “Tùng” v i c ng nh , tr ng kéo dài và ch m d n Di n t c nh chi n u thì âm “Tùng” ánh to, kh e, r n, k t h p v i thanh la, não b t, t o c không khí huyên náo… không gian, tr ng t ti ng sóng v , s m sét, tr i m a…

th i gian, khi di n t tr i t i, có th ánh 1 h i ch m, tr i sáng thì ánh 1 h i nhanh, di n canh ba thì áng 1 ti ng “Tùng” và 3 ti ng “ C c”, canh 5 thì 5 ti ng “C c” (Ti ng C c là ánh vào thang g c a tr ng)

Vai trò c a b gõ và c bi t là tr ng Tu ng ã nh hình t lâu, do th c t sân kh u Tu ng

òi h i vì v y nó ã hình thành các th pháp r t a d ng

Ngh thu t Tu ng mang tính bi hùng, múa kh e, hát kh e, o c nhi u th nhi u lo i, ph c trang, hóa trang nhi u ki u khác nhau Cái bu n c a Tu ng c ng không ph i là bu n bi l y, s t

t mà “bi hùng” Khi hát “Thán” (v ch t) thì hát r t to, th m thi t nh ng không bu n Do

y, n u không s d ng tr ng và các lo i nh c c gõ khác thì không t o hi u qu sân kh u lo i ngh thu t này Tr ng ã làm cho ti t t u m i bài m i khác, ng i nghe c m th y không nhàm chán và giúp cho ng i di n t u thêm hào h ng khi di n xu t Dù ngh nhân tài gi i hát hay n

y, nh ng n u tr ng y u kém thì không th giúp cho ngh nhân hát hay c

2 ch t li u và s pha tr n màu s c

u chúng ta nhìn sang sân kh u chèo so sánh thì ph ng th c s d ng nh c khí gõ c a chèo g m có: mõ - tr ng - thanh la gi i quy t c y yêu c u v di n Thanh la k t h p

i tr ng :

- Tr ng ánh “Toong” thì thanh là ánh “pèng”

- Tr ng ánh “b c” ho c “chát” thì thanh la ánh “ch p”

ây là l i pha màu tuy t di u, tr ng b m ng, còn thanh la thì hãm b t “chói”

âm s c: Tr ng - thanh la – mõ - tr ng c m là nh ng nh c c ch ch t trong dàn nh c chèo S k t h p 4 ch t li u: Tre – da - g - ng t o c màu s c c ph h a cho gi ng hát

o c ng nét ph c u (nh p ngo i); còn “mõ” gi nh p tr ng canh, tr ng k t h p v i Thanh la pha màu, còn tr ng c m gi âm hình c nh ây là th pháp ph i khí theo th m m truy n th ng Á ông

Ti t t u c a nhóm nh c c gõ, nhi u nh c s thí nghi m ph i m cho gi ng hát ã thành công - giai u thanh nh c bay l n trên n n b gõ, g n k t v i âm thanh b t nh, t o nên màu

c m i l

III MÔ HÌNH GIAI U VÀ MÔ HÌNH TI T T U

Trong ngôn ng , ti ng nói th ng ngày c a con ng i Vi t Nam ã hình thành mô hình giai

u và mô hình ti t t u Khi nói n thanh u (Ton), ng u (intonation) và tr ng âm

(accent) ph i dùng n m t vài khái ni m c a ng âm h c m i có th làm rõ ngh a c - b i vì

mô hình ã n m trong b n ch t c a ngôn ng Vi t Nam, mà ngôn ng là m t trong nh ng ngu n

c quan tr ng c a âm nh c

Ti ng Vi t có mô hình giai u giàu thanh u nh t Có 6 d u: huy n, không, s c, h i, ngã,

ng Khi ti ng nói ã tr thành m t b ph n c a ngôn ng âm nh c thì nh ng quy lu t v n ng

và m i quan h gi a các thanh u c ng tr nên linh ho t h n Vì ây không ch có tác ng

a nh ng quy lu t ng âm, mà nh ng quy lu t c a ng âm ph i bi t k t h p th a áng v i

nh ng quy lu t c a nh c âm Trong m t s tr ng h p, khi n i dung c m xúc c a giai u òi

i y u t nh c âm v t lên di n t thì y u t ng âm có th thu h p l i

Khi nói n mô hình ti t t u, không có ngh a tách r i ti t t u ra kh i giai u Trong âm

nh c truy n th ng Vi t Nam, có l ch có m t s nh c khí gõ b t nh âm là n thu n ch dùng ti t t u nh Tr ng, mõ, thanh la… Mô hình ti t t u trong tr ng Tu ng c ng nh trong các sinh ho t i s ng v n hóa xã h i r t a d ng - có th g i ó là mô hình “ a ti t”, có th bi n hóa ti t t u trong và ngoài khuôn kh và thêm b t hoa lá làm phong phú a d ng mà v n gi

c motif ti t t u g c c a nó

Trong tr ng Tu ng th ng ch có nh p i, nh p b n - ít có nh p ba Vì v y, khi h c thì s

ng ti t t u chân ph ng, song khi trình di n thì ánh hoa lá, bi n hóa t do… (R p- Tùng\ c- t p t p\ R p- Tùng\ C c)

nh c s lão thành Nguy n Xuân Khoát và sáu di n viên tr h Tr n ( c L i, c Tân,

c D ng, c Bình, c D u, c Quang) g p nhau trên con ng tìm tòi, khám phá - ti p thu cái c t lõi tinh túy c a mô hình ti t t u nh c khí gõ c truy n, r i phát tri n, sáng t o, c i

ti n cách di n t u, ph i âm ph i màu h p thành nhóm nh c Phù ng v i c m nh chàng trai Phù ng trong th n tho i ngày x a hóa thân làm r ng r nh c khí gõ Vi t Nam muôn màu muôn s c, t o ra nh ng âm thanh m i, nghe v n không th y xa l , g n v i cái g c nh ng r t hi n i

H.S