phân tích tác phẩm số đỏ

Trong bài viết này, cũng nhằm tìm đến những giá trị nghệ thuật ấy,đem đến cái nhìn đánh giá về tác phẩm từ nhiều phương diện văn học, tâm lí xãhội, văn hoá - lịch sử… Mong rằng sẽ đem đế

A: PHẦN MỞ ĐẦU I: Lí do chọn đề tài:

1: Vũ Trọng Phụng (1912 – 1939), nhà văn tài hoa bạc mệnh, cuộc đời chỉđược 27 năm ngắn ngủi Ông sống nghèo túng nhưng hoạt động văn học rất sôinổi trong ba thập niên của nửa đầu thế kỉ XX Vũ Trọng Phụng tựa như mộtngôi sao băng bừng sáng rực rỡ khác thường rồi tắt Dường như nhà văn biếttrước giới hạn cuộc đời mình ngắn ngủi nên ông cầm bút và hối hả sáng tác nhưrút ruột, rút gan, như muốn vắt kiệt sức lực trai trẻ của mình Vì vậy trong vòngchưa đầy 10 năm mà Phụng đã để lại 8 cuốn tiểu thuyết, 7 vở kịch, 5 phóng sựdài, dăm chục truyện ngắn, dịch một số tác phẩm văn học tương đối dài, ngoài racòn hàng trăm bài phê bình, tiểu luận, bài báo và xã luận… Và đã góp phần thúcđẩy tiến trình văn học hiện đại của nước ta Tuy nhiên, công việc nghiên cứu về

Vũ Trọng Phụng cho đến hôm nay còn nhiều vấn đề tranh cãi, bàn luận Vì vậychúng tôi mong muốn qua bài viết này có thể góp một phần nhỏ bàn thêm vềPhụng từ cái nhìn tác phẩm của ông

2: Trong sự nghiệp của nhà văn tài hoa này thì “Số đỏ” được xem là kiệttác của ông Cho dù tác phẩm này từ khi ra đời đã phải gánh chịu một số phậnkhá thăng trầm nhưng cuối cùng nó vẫn là tác phẩm kết tinh được những giá trịđích thực của nghệ thuật Đặc biệt là cái nhìn hiện thực và sự phản ánh hiện thựcmột cách thẳng thắn từ cái nhìn rất đa diện rất đáng để cho chúng ta, và những aiđược may mắn sinh ra mà không phải chứng kiến những năm tháng đất nước bị

nô lệ Từ đó, chúng ta hiểu thêm về lịch sử đặc biệt là hiện thực xã hội ViệtNam xưa Trong bài viết này, cũng nhằm tìm đến những giá trị nghệ thuật ấy,đem đến cái nhìn đánh giá về tác phẩm từ nhiều phương diện văn học, tâm lí xãhội, văn hoá - lịch sử… Mong rằng sẽ đem đến nhiều ý kiến thú vị cho ngườiđọc và những người cùng quan tâm tới “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng

II: Lịch sử vấn đề:

Ngày 7/10/1936 “Số đỏ” ra đời, in lần đầu tiên trên báo “Hà Nội báo”.Năm 1938 tác phẩm được in thành sách ở nhà xuất bản Lê Cường, 1946 được táibản Tuy nhiên ngay từ khi ra đời “Số đỏ” đã nhận được nhiều ý kiến trái ngượcnhau, trong đó có những ý kiến còn chưa được thoả đáng Vũ Ngọc Phan trongcuốn “Nhà văn hiện đại” (quyển 3) nhận định rằng: “Số đỏ” của Vũ TrọngPhụng “là cuốn tiểu thuyết hoạt kê , nhưng là lối hoạt kê không có gì cao cholắm… cái lối khôi hài của ông trong “Số đỏ” là một lối khôi hài nông nổi, tuynhạo đời, nhưng không căn cứ” Phạm Thế Ngũ cũng cho rằng “Truyện có tínhcách châm biếm, khôi hài, ngả sang lối khôi hài quá lố của sân khấu hay mànảnh nữa” Và giai đoạn này (1957 – 1958) tác phẩm “Số đỏ” cùng với Vũ TrọngPhụng đã bị đưa ra khỏi trường học.

Từ 1983 trở đi tình hình nghiên cứu Vũ Trọng Phụng và “Số đỏ” đã cónhiều đổi mới Điển hình là Nguyễn Khải trong bản tham luận đọc tại đại hội lầnIII - Hội nhà văn Việt Nam đánh giá “Số đỏ là cuốn sách ghê gớm, có thể làmvinh dự cho mọi nền văn học” Năm 1984 cuốn “Từ điển văn học” của nhà xuấtbản KHXH ấn hành đã giành riêng bốn mục từ về Vũ Trọng Phụng trong đó cómục “Số đỏ” do PGS Nguyễn Hoàng Khung viết, và GS đã đánh giá rất cao về

“Số đỏ” “Với trình độ tiểu thuyết già dặn, bút pháp châm biếm đặc biệt sắc sảo,

là một trong những thành tựu nghệ thuật đặc sắc của văn xuôi hiện đại, nhất làtrong thể loại tiểu thuyết trào phúng”

Năm 1987 các tác giả “Tuyển tập Vũ Trọng Phụng” đã đánh giá “Số đỏ”cao hơn cả “Giông tố” và “Vỡ đê” và được xem là tiểu thuyết hoàn hảo hơn cả.Nên đặc biệt quan tâm đến các bài viết sau: “Đánh giá lại số đỏ” – Phan Cự Đệ,năm 1989; “Tiểu thuyết “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng” – bài của Hà Bình Trịtrên TCVH số 3, 1990; “Trào phúng của Vũ Trọng Phụng trong Số đỏ” củaHoàng Ngọc Hiến – 1990; Những lớp sóng ngôn từ của Đỗ Đức Hiểu 1990;

“Nhân vật Xuân tóc đỏ của Vũ Trọng Phụng” bài của Hà Minh Đức – 1998;

“Cái nhìn bi quan mang nghĩa cảnh tỉnh” của Vương Trí Nhàn, 1999; “Số đỏ

của Vũ Trọng Phụng và chủ nghĩa hiện đại Việt Nam” của Peter Zinoman2002…

Bài của Hoàng Ngọc Hiến thì nhận xét “Lớn hơn sự phê phán một giaicấp, tiếng cười của tác giả phủ định cả một xã hội ngớ ngẩn, nhí nhố, lố bịch,nhố nhăng Nội dung tư tưởng của “Số đỏ” đạt tới trình độ phổ quát, tác giả phêphán một loạt thói dởm, tật xấu có thể phổ biến ở trong xã hội” Trong khi đóbài của Đỗ Đức Hiếu lại quan tâm đến lớp ngôn từ của “Số đỏ” Ông cho rằngngôn ngữ trong “Số đỏ” là sự hổ lốn tạp nham, không ăn khớp mà khấp khểnh,siêu vẹo Nó nhại lại xã hội với phong trào chính trị, đo thị hoá Còn Phan Cự

Đệ ở bài “Đánh giá lại số đỏ” thì phát biểu “Số đỏ không chỉ đả kích phong trào

Âu hoá, vui vẻ trẻ trung của nhóm Ngày nay Trong cuốn tiểu thuyết hoạt kê nàytiếng cười ào ạt trùm lấp, phủ lên mọi trò cải lương, bịp bợm, mọi kiểu cách vănminh, Âu hóa, có lúc phủ lên mọi nhân vật chóp bu của chính quyền đương thời,khiến cho xã hội thực dân phong kiến hoá ra “ối a, ba phèng”, hoá ra lỗ mãng,kệch cỡm”

Như vậy càng ngày “Số đỏ” càng được quan tâm thích đáng, được nghiêncứu công phu và đúng mực hơn Đây cũng là những cơ sở để giúp chúng tôi đivào tìm hiểu tác phẩm trên nhiều bình diện khác nhau, từ đó mong muốn gópthêm vào việc tìm hiểu “Số đỏ” và phong cách nghệ thuật của nhà văn

B: PHẦN NỘI DUNG

Quán triệt chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và mĩhọc Mác – Lê Nin, phương pháp luận nghiên cứu hiện đại đã đặt ra vấn đề tiếpcận tác phẩm văn học không chỉ là một tổ chức, một chỉnh thể, một cấu trúc vănbản mà nó là một quá trình Nó là kết tinh của một cái gì trước đó, và sẽ gây ratác dụng sau nó Vì vậy ngoài những mối tương quan nội tại về “cấu trúc” ra, tácphẩm văn học còn có những tương quan khác với những yếu tố “bên ngoài” baogồm hiện thực khách quan, chủ quan nhà văn và di sản văn hoá Năm tươngquan này không tách rời nhau, và lấy những tương quan nội tại làm tâm điểm.Những cái “bên ngoài” chuyển hoá thành cái nội tại, và những “tác dụng” cóđược đối với công chúng vốn đã có cơ sở và định hướng từ văn bản tác phẩm.Ngược lại, muốn hiểu được cấu trúc nội tại cũng phải đặt nó trong mối tươngquan với những cái bên ngoài

Từ những lí luận khái quát mang tính chất gợi mở này chúng tôi đã soichiếu vào tác phẩm “Số đỏ” để hi vọng tìm được cái toàn diện từ đó hiểu thêm

về tác phẩm “Số đỏ” và nhà văn Vũ Trọng Phụng

I: “Số đỏ” nhìn từ bình diện cấu trúc văn bản nghệ thuật, từ những mối liên

hệ biện chứng nội tại.

1: “Số đỏ” có những hình thức ám ảnh nội dung sâu sắc.

Theo Hêghen cho rằng ở những tác phẩm nghệ thuật đích thực, sự phốihợp giữa hình thức với nội dung hài hoà đến nỗi: “Nội dung chẳng phải là cái gìkhác, mà là hình thức chuyển hoá thành nội dung và hình thức chẳng phải là cái

gì khác mà là nội dung chuyển hoá ra hình thức”

“Số đỏ” là một thành công lớn của Vũ Trọng Phụng, là “cuốn sách ghêgớm có thể làm vinh dự cho một nền văn học” Ở đây tác giả đã vận dụng cónghệ thuật giữa lối tả thực với trào phúng, giữa lối viết thật và phóng đại kíchthước một cách thích hợp và hài hoà Từ đó xây dựng nên các hình thức mang

sức nặng về nội dung Có thể kể ra rất nhiều những hình thức phản ánh nội dungnhưng do dung lượng có hạn, chỉ có thể đề cập đến tình huống, ngôn ngữ, giọngđiệu kịch tính trong trần thuật, trong tác phẩm “Số đỏ” để từ đó toát lên nghệthuật trào phúng số một của nhà văn Vũ Trọng Phụng.

1.1: Tình huống

a: Tình huống ngược đời.

Để phản ánh hiện thực một cách sâu sắc nhất Vũ Trọng Phụng lại tìm đếnnhững hình thức nghệ thuật vi phạm lôgíc hiện thực, vi phạm chuẩn mực đờisống, đó là cái ngược đời phi lí Từ sự ngược đời, phi lí ấy mà tạo ra tiếng cườicho độc giả Và cũng từ những tình huống ngược đời của Vũ Trọng Phụng đãphơi bày một cách sâu sắc cái phi lí tồn tại trong tính cách nhân vật hay trongcuộc đời

Chuỗi cười dài “Số đỏ” cũng là chuỗi những tình huống ngược đời kế tiếpnhau Do nạn khủng hoáng kinh tế, chính phủ buộc sở cảnh sát phạt dân thànhphố bốn vạn đồng, Sở cảnh sát trung ương chia cho ty cảnh sát chi nhánh phạtnăm ngàn đồng, thế là màn bi hài kịch diễn ra với hai cái ngược đời Một là cảnhsát bảo vệ pháp luật mà lại đau khổ vì dân ta văn minh mất rồi, không ai chịuđánh chửi nhau, không ai chịu phóng uế, đái bậy ra đường, tức là không ai chịuphạm luật Thế là họ phải nghĩ ra một diệu kế: Cảnh sát phải nhè chính mình ra

mà phạt lẫn nhau để đủ tiền giao nộp cho đúng chỉ tiêu trên giao Hay một cảnhngược đời nữa diễn ra ở chương 5 cũng không kém phần hay hớm Ông TYPN –nhà cải cách y phục đã sáng chế ra đủ mốt lẳng lơ (ngây thơ, lưỡng lự, hãy chờmột chút, dậy thì, lời hứa…) để cổ động phong trào ăn mặc theo lối Âu hoá Thếnhưng khi bắt gặp vợ mình ăn mặc theo lối ấy thì nổi cơn lôi đình, mắng vợ là

“đồ đĩ”, “đồ lãng mạn” Đám ma là chuyện buồn rầu, chuyện tang tóc nhưngđám ma cụ Tổ thì rất ngược đời vì bỗng trở thành ngày hội, đám rước linh đình:

“Bọn con cháu vô tâm ai cũng sung sướng thoả thích Người ta tưng bừng vui vẻ

đi đưa giấy cáo phó…” thật đúng là “hạnh phúc của một tang gia”… Lại một

tình huống nữa khi Xuân tóc đỏ thua quần vợt, đã thế lại còn diễn thuyết rấthùng hồn trước quần chúng, gọi quần chúng là “mi”, là kẻ “nông nổi”… thế màthiên hạ sốt sắng tung hô: “Xuân tóc đỏ vạn tuế! Sự đại bại vạn tuế”…

Xây dựng kiểu tình huống ngược đời như vậy một mặt Vũ Trọng Phụngmuốn bóc trần cái xã hội đã suy đồi về đạo lí, nhân phẩm, một mặt muốn phanhphui cuộc đời như một trò hề trong đó con người cũng như những con rối, sắmmột vai hề lố lăng múa may cười khóc rất vô nghĩa lí

b: Tình huống quay ngược 180 độ.

Xuân tóc đỏ từ một kẻ bụi đời, lưu manh, lớn lên trong môi trường vôgiáo dục, lang thang kiếm sống với nhiều nghề phức tạp đã gia nhập vào môitrường của những kẻ giàu có, của những nhà cải cách, những ông bà văn minhcủa xã hội thành thị Xuân tóc đỏ đã bị nhiều người căm ghét, chửi rủa sau lưng,thế mà khi hắn được Chính phủ tặng mề đay thì mọi người xúm lại nịnh nọt,tung hô hắn Bà Phó Đoan thì “cứ nhún nhảy như một con choi choi”, đến cậuPhước cũng không “Em chã nữa”, cụ Phán bà thì “hối hận vì cái tội tày đình đãtrót mắng mỏ con trai, chê trách con gái mà khinh bỉ ông Xuân bội tình” Đặcbiệt ông TYPN “ngồi ngay xuống để thay giày cho Xuân tóc đỏ một cách nịnhthần và nô lệ”

Tình huống này đã phản ánh đắc địa những nghịch lí của bản thân đờisống Từ đó mà chỉ ra sức mạnh của đồng tiền, quyền lực đã giật dây nhân cách

lũ rối người Thật cay độc và mỉa mai thay khi những kẻ được coi là những tầnglớp trên của xã hội cuối cùng chỉ có giá trị nằm dưới đế giày của một kẻ vô học,đầu đường xó chợ

c: Tình huống cãi lộn.

Là một nhà văn trào phúng chuyên nghiệp Vũ Trọng Phụng bao giờ cũngbiết “châm ngòi nổ”, biết “nuôi dưỡng xung đột” một cách tài tình để tạo ranhững xung đột bền vững hay những màn cãi lộn hài hước gợi rất nhiều nộidung châm biếm giễu nhại Trong “Số đỏ” màn cãi lộn giữa lang Tỳ và lang

Phế, được tác giả gọi là “cuộc đấu khẩu của mấy nhà khoa học” Vũ TrọngPhụng để hai vị xuất hiện cùng một lúc, rồi đẩy họ vào tình huống cùng phảitranh cãi, vạch tội nhau về nghề nghiệp Họ tranh luận về việc thuốc thánh đềnBia là nước ao hay nước ruộng? Người nọ vặc người kia dùng thuốc dởm làmchết bênh nhân… Màn cãi lộn này đã tự họ vạch tội họ, không ai có thể bắntrúng danh dự của hai vị lang băm bằng chính họ Vì thầy thuốc dởm mới có thểvạch mặt rõ ràng thầy thuốc dởm một cách chính xác nhất Đó là cái tài của VũTrọng Phụng.

1.2: Lớp ngôn từ biểu hiện nội dung.

“Số đỏ” là tiểu thuyết đô thị, cái thành công của tác phẩm này chính là sựcười nhại đạt tầm cỡ lớn “Số đỏ” nhại một xã hội, một phong trào chính trị, mộtthời đô thị hoá… Đó là cái nhại nội dung thuộc vào bề trong, còn cái nhại bềngoài là nhại một ngôn ngữ hổ lốn, tạp nham, lổn nhổn Cái “ối a, la phèng” của

xã hội, cái cặn bã của nền văn minh đô thị cũng được phản ánh qua lớp ngôn từkhấp khểnh trong tác phẩm này Từ ngôn ngữ vỉa hè, ngôn ngữ thành thị, ngônngữ lãng mạn đến ngôn ngữ ngoại lai, cả những tiếng Việt lơ lớ… đều đủ cả, nó

đã biểu đạt cho cái xã hội mà mọi thứ đều ở dạng tạp nham, xiêu vẹo Trước hết

là thứ ngôn ngữ vỉa hè bắt nguồn từ Xuân tóc đỏ - một đứa lang thang khốn khổtrên vỉa hè Từ lúc nó còn là một tên ma cà bông đến khi trở thành một vĩ nhânthì cái ngôn ngữ vô giáo dục vẫn được hắn duy trì Cứ mở mồm ra là: Mẹ kiếp,nước mẹ gì… Rồi đến thứ ngôn ngữ lãng mạn, những tiếng ca véo véo von von -

“thành quả” của việc Âu hoá trước hết là lãng mạn hoá đô thị Nên không khílãng mạn đã chen vào trong “Số đỏ” với những câu như: Tôi có hai cái tình, hồTrúc Bạch, hồ Tây với những vụ tự tử vì tình được đời sau nhắc lại Ngôn ngữlãng mạn biểu hiện rõ nhất ở Tuyết – cô gái lãng mạn của những năm 30 của thế

kỉ Từ cái tên, đến bộ quần áo ngây thơ, đến cử chỉ, điệu bộ, lời ăn tiếng nói,cuộc sống, tình yêu, giấc mơ… Nói chung ngôn ngữ của Tuyết gắn liền với sựlãng mạn “Tôi là một trang bán sử nữ, nghĩa là còn trinh một nửa…” có khi là

những lời thơ mộng, pha chút giễu cợt: “Lúc ấy cô muốn viết ngay một cuốntiểu thuyết về đời mình” và “Em sung sướng quá! Em muốn chết anh ạ! Emmuốn tự tử…” Cả anh chàng nhà thơ lãng mạn cứ bám riết theo Tuyết để “bắnchim” nàng và nghêu ngao những vần thơ tuyệt vọng Tất cả đều là thứ ngônngữ mỹ miều, trau chuốt rất lãng mạn, thơ mộng… Miêu tả thứ ngôn ngữ này

Vũ Trọng Phụng có cả phần muốn nhại lại phong trào thơ Mới, Tự Lực vănđoàn cùng thời ấy

Và đây là ngôn ngữ của cửa phật phát ra từ sư Tăng Phú – “Một vị sư tânthời”, “dốc lòng mộ đạo” nháy mắt với Xuân tóc đỏ: “Bần tăng mà kiện tại toàthì phải thua hộc máu mồm” và “tín đồ nhà phật chúng tôi bút chiến nguyền rủanhau là ghẻ ruồi, ghẻ Tầu, ghẻ Lào, hắc lào, hoá hủi, cụt tay, cụt chân, thế cơ”

Và đặc biệt trong “Số đỏ” còn có cả một thứ ngôn ngữ Tây ngậu xị:manequin, vendeur, tailleur… và cả loại nửa Tây nửa ta: “áo Lemur”, “nghĩa làcòn trinh một nửa, nghĩa là demivierge”, hay cái tên nửa ta nửa tây: JôsephThiết, Abas Xuân… Cũng cần phải nhắc đến thứ ngôn ngữ phô trương, đồ sộ hôhào như khẩu hiệu: Muôn năm, Âu hoá, Nước pháp dân chủ vạn tuế, thánh cungbình dân vạn tuế, hoà bình, tổ quốc, nạn can qua… Vũ Trọng Phụng đã lố bịch,bỡn cợt cái xã hội “chó đểu” tạp nham bằng thứ ngôn ngữ hổ lốn này Tất cảngôn ngữ này đã làm cho cái uy nghi lẫm liệt của không khí Âu hoá trong tácphẩm sụp đổ chỉ còn lại những điều bỉ ổi và cặn bã đáng lên án nhất

Một trong những nội dung trong tiểu thuyết “Số đỏ” là phản ánh tinh thần

đô thị, phản ánh cái trò Âu hoá đang diễn ra vội vã, chớp nhoáng không có trật

tự nề lối gì Để thể hiện nội dung này không chỉ là các sự kiện, hành động… mànghệ thuật sử dụng ngôn ngữ cũng đóng góp một phần không nhỏ trong việc thểhiện không khí Âu hoá kiểu “Số đỏ” Biết bao nhiêu liên từ, trạng từ, phó từ:

“chợt”, “bỗng”, “tự nhiên”, “tình cờ”, “vừa lúc ấy”, “đột ngột”,… Người kểchuyện đã sử dụng các từ này một cách linh hoạt, tài tình trong các ngữ cảnhkhác nhau để miêu tả cái tinh thần đô thị hiện đại ấy: “Xuân chợt thấy bóng bà

Văn Minh”, “Tuyết chợt nhìn ra phía xa”, “Chợt cánh cửa bị đẩy mạnh”, “chợt

có tiếng gõ cửa”, “Chợt Xuân tóc đỏ nghe thấy sau lưng nó…”, “Xuân tóc đỏbỗng trông thấy ông thày số”, “bỗng thấy nhà quán quân Hải reo to”, “Lúc ấytình cờ ở nhà cụ Hồng, có đủ mặt”… Chức năng biểu đạt nội dung của những từnày rất đa dạng, ngoài những ý đã nói trên đó còn là sự chuyển tiếp đó là sự bấtngờ của những biến cố liên tiếp xảy ra, đó là cái ngẫu nhiên, cái không ổn định,cái bất trắc, cái số phận bị động của con người trong xã hội xưa mà Vũ TrọngPhụng đang lên án nó Ngay đến việc đặt tên cho các nhân vật của mình cũngđược Vũ Trọng Phụng biểu đạt những nội dung trào phúng Thường cái tênmang những ý nghĩa trái ngược hoặc là sự mâu thuẫn với bản chất con người.Trước hết là cái tên “Xuân tóc đỏ”, “tóc đỏ” là cái tướng hậu quả tai hại của kiếp

ma cà bông khốn khổ: “Mẹ kiếp, chứ xưa nay có mua mũ bao giờ mà tóc chảđỏ” Song với một thanh niên và một thiếu nữ ở khách sạn Bồng Lai thì tóc đỏlại rất hợp mốt “Bẩm, tóc ngài nhuộm đẹp lắm, thật là hợp thời trang” Hay tênVăn Minh ấy là sự giễu nhại chan chát với bản chất nhân vật - một kẻ tri thứcdởm và nhân phẩm đồi bại luôn mơ ước cho cái chết của cụ tổ đến thật sớm đểcái chúc thư kia “đi vào thời kì thực hành chứ không còn là lí thuyết viển vôngnữa” Còn gì vô lí hơn một mụ me Tây dâm ô, luôn hãnh diện vì đã thủ tiết vớihai đời chồng lại mang cái tên rất đoan chính là: Phó Đoan… Đến cái tên TYPNcũng là sự cười cợt chế nhạo rất hóm hỉnh của Vũ Trọng Phụng Thế mới biết tất

cả những chi tiết nghệ thuật dù rất nhỏ cũng đều mang nội dung tạo nên giá trịcủa toàn bộ tác phẩm Vì vậy mà nội dung và hình thức nghệ thuật luôn hài hoà

và có quan hệ biện chứng với nhau Từ hình thức nghệ thuật để tìm ra nội dung

là phương pháp nghiên cứu truyền thống nhưng không bao giờ bị lỗi thời

2: “Số đỏ” nhìn trong mối quan hệ với các yếu tố nội tại

a: “Số đỏ” là sự kết hợp của cái ngẫu nhiên và cái tất yếu.

Sử dụng yếu tố ngẫu nhiên là một môtíp phổ biến ở Vũ Trọng Phụng.Song cái ngẫu nhiên cũng là con dao hai lưỡi hoặc tạo ra tình huống bất ngờ, đột

ngột, gây hứng thú cho người đọc hoặc gây ra tính giả tạo, tính gò ép làm mấtlòng tin ở độc giả Theo nhà văn Vũ Trọng Phụng thì “ở đời bao giờ cũng có cái

“sự gì” nó xảy ra để người ta đương sướng phải khổ, hoặc đã khổ lại phải khổhơn nữa” (Kỹ nghệ lấy Tây) Như vậy cái giả (cái ngẫu nhiên) đã tìm được môitrường thuận lợi của nó là cái hiện thực của “xã hội chó đểu” đầy nhiễu nhương

và hiện thực của cái nhìn “vô nghĩa lí” của Phụng

Trong “Số đỏ” cái ngẫu nhiên người ta hay nói đến là cái vận đỏ trùm lêncuộc đời thằng Xuân hết sức bất ngờ Từ một kẻ lang thang, ma cà bông giữađường phố, một thăng nhặt ban quần… đã bước lên thế giới thượng lưu trongvòng năm tháng Và từ lúc ấy con đường tiến thân của Xuân tóc đỏ cứ vùn vụtnhư được lót bằng chiếu hoa của toàn những điều ngẫu nhiên, may mắn Tuynhiên khi đọc kĩ tác phẩm, theo bước hành trình của Xuân tóc đỏ trong thế giớithượng lưu thì ta hiểu ra rằng vận may đến với Xuân không hoàn toàn là điềungẫu nhiên mà còn có tính quy luật của sự tất yếu Trước hết là do quy luật cáinhìn của tác giả Lá số tử vi mở đầu tác phẩm đã giải thích vân đỏ của thằngXuân là do ý trời Có nghĩa là Vũ Trọng Phụng tin vào định mệnh, con ngườisinh ra ai cũng đều có số phận và phải tuân theo điều sắp đặt vô hình ấy

Thứ hai nữa là vận đỏ của thằng Xuân là do chính môi trường của hiệnthực tạo thành Vì nhà văn hiểu rằng con người không thể nào tách mình ra khỏimảnh đất đời thực Nếu Xuân tóc đỏ không được đặt vào xã hội lừa bịp, khốnnạn thì những bản tính lưu manh, lém lỉnh, ma cà bông của nó sẽ không có điềukiện để biến dốt thành giỏi, hèn thành sang một cách chóng mặt như thếđược.Sự kết hợp của yếu tố ngẫu nhiên và tất yếu diễn ra qua một chuỗi các sựkiện Xuân tóc đỏ bị tống vào bót vì tội dòm trộm cô đầm thay váy nhưng lại bấtngờ được bà Phó Đoan cứu ra Đó là may nhưng lại là sự gặp mặt của hai tínhcách dâm Xuân tóc đỏ có thể làm thoả mãn khát vọng tình dục của mụ Rồi việcbỗng nhiên thằng Xuân được suy tôn là “sinh viên trường thuốc”, “quan đốc tờ”một cách dễ ràng may mắn Nhưng thực chất gia đình Văn Minh đang lợi dụng

thằng Xuân như một thứ phương tiện để phục vụ cho mục đích ích kỉ tàn nhẫncủa chúng Câu hỏi đặt ra là Xuân tóc đỏ có gì đặc biệt để họ có thể lợi dụng?Chính những điều dốt nát, sự liều lĩnh của kẻ “điếc không sợ súng” vô học cộngvới một chút thông minh lanh lợi của nó mà thành ra lại rất phù hợp với một xãhội thượng lưu toàn lừa lọc và mánh khoé Nhờ điều này mà Xuân vừa cứu sống

cụ Tổ rồi lại giết cụ Tổ cứ thế Xuân được lòng tất cả bọn con cháu bất hiếu của

cụ Tổ rồi trở thành nhân vật quan trọng trong gia đình Văn Minh Từ đó màXuân biến từ sự thụ động - bị kẻ khác lợi dụng, thành kẻ chủ động – nghĩa làXuân tóc đỏ lợi dụng xã hội mà tiến thân Càng thăng tiến càng kiêu ngạo,nhưng càng kiêu ngạo nó lại càng được mọi người kính nể Và cuối cùng nó đãbất ngờ trở thành vĩ nhân, bậc anh hùng cứu quốc Nó tha hồ miệt thị quầnchúng, còn quần chúng lại tung hô, ngộ nhận “Xuân tóc đỏ vạn tuế”

Như vậy nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cái tất nhiên và cái tất yếunên Vũ Trọng Phụng tha hồ tung ngòi bút phóng đại làm nên những trận cườinghiêng ngả mà vẫn đạt tới tính chân thực, phanh phui hiện thực và tố cáo mạnhmẽ

b: Tương phản - đối lập trong số đỏ

Trong nhận thức, tương phản giúp nhận biết rõ hơn bản chất đối tượng Vìvậy Vũ Trọng Phụng đã sử dụng thủ pháp đối lập – tương phản để nâng cao hiệuquả trào phúng rất xuất sắc bằng cách tạo ra những đối lập lệch pha trong bảnthân đối tượng bị châm biếm Từ đó làm nổi bật lên cái cọc cạch khấp khểnh ởđối tượng, bắt nó phải phơi lưng trước tiếng cười

Trong “Số đỏ” nghệ thuật tương phản - đối lập được thể hiện từ đầu đếncuối truyện, rõ nét nhất là đối lập giưa vẻ bên ngoài với với tâm hồn bên trong

Bề ngoài là một đám tang to tát, bề thế, đông đúc nhưng thực chất không có một

ai tỏ chút xót thương người đã khuất; Bề ngoài là khóc thương đến oặt người đi