Bản sắc văn hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa việt nam

Nếu như văn minh là tìm cách hòa mình vào dòng chảy không ngừng của nhịp độ phát triển đi lên với thế giới thì tìm về văn hóa lại là cú lội ngược dòng vào trong tâm khảm để tìm lại những

Bản sắc văn hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa Việt Nam

Nếu như người Đức chính xác, kỉ luật, người Hoa thực dụng không khéo, người Nhật đoàn kết trung thành, người Tây Ban Nha cuồng nhiệt nghệ sĩ thì người Việt Nam là gì nhỉ? Người Việt Nam cần cù chịu thương chịu khó hay một người Việt khôn lanh, trễ hẹn, vô tổ chức? Tìm hiểu bản sắc văn hóa người Việt Nam đang ngày càng nhận được nhiều sự chú ý hơn Cụ thể là hàng loạt các công trình, luận án lớn nhỏ lội ngược dòng tìm về bến nước cây đa, là bộ môn cơ sở văn hóa, chuyên ngành văn hóa học, Việt Nam học được đưa vào chương trình giảng dạy chính thống trên các giảng đường đại học, cao đẳng Câu hỏi được đặt ra là Việt Nam có bản sắc văn hóa hay không?

Văn hóa là cái gì còn lại khi tất cả những cái khác bị quên đi, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả - Edouard Herriot

Nếu như văn minh là tìm cách hòa mình vào dòng chảy không ngừng của nhịp độ phát triển đi lên với thế giới thì tìm về văn hóa lại là cú lội ngược dòng vào trong tâm khảm để tìm lại những giá trị bền vững, truyền thống, tinh hoa được kết tụ ngàn năm trong mỗi con người, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia Không có một đất nước nào chỉ công nghiệp hóa, lãng quên vào việc giữ gìn văn hóa mà có thể tồn tại cân đối và lâu dài Và có lẽ, trên thế giới này, chẳng một dân tộc nào chịu phải trả một cái giá quá đắt khi đánh rơi đi cái tôi riêng, khuôn mặt riêng, cá tính riêng của họ “Cái tôi văn hóa”, hay người

ta vẫn gọi là bản sắc văn hóa ấy , tiêu tốn không biết bao nhiêu giấy mực mà vẫn còn là một dấu hỏi lớn

“Bản” là cái cá thể, là cái riêng biệt, “sắc” là sắc thái, tính chất Nếu hiểu theo nghĩa triết tự nôm na, “bản sắc văn hóa” có thể hiểu là những đặc điểm đặc sắc, tiêu biểu, mang tính bán thể của một của nền văn hóa nào đó Nhưng dường như một định nghĩa quá nôm na nhưng vậy không đủ để thỏa mãn cho trí tuệ của con người Cái khó hiểu trong định nghĩa “bản sắc văn hóa” không nằm ở hai chữ “bản sắc” và nằm trong phạm trù “văn hóa”

Về văn hóa, có định nghĩa tiếp cận từ góc độ lịch sử qua việc nhấn mạnh các quá trình kế thừa xã hội, truyền thống và tính ổn định: “Văn hóa chính là bản thân con người, cho dù là những người hoang dã nhất sống trong một xã hội tiêu biểu cho một hệ thống phức hợp của tập quán, cách

ứng xử và quan điểm được bảo tồn theo truyền thống.” Một số định nghĩa dựa vào chuẩn mực bằng cách nhấn mạnh đến các quan niệm về giá trị:

“Văn hóa là các giá trị vật chất và xã hội như các thiết chế, tập tục, phản ứng

cư xử, của một nhóm người”; hay các đặc điểm tâm lý qua việc nhấn mạnh vào quá trình thích nghi với môi trường, quá trình học hỏi, hình thành thói quen, lối ứng xử của con người: “Văn hoá là tổng thể những thích nghi của con người với các điều kiện sinh sống của họ chính là văn hóa, hay văn minh Những sự thích nghi này được bảo đảm bằng con đường kết hợp những thủ thuật như biến đổi, chọn lọc và truyền đạt bằng kế thừa.” Chính vì

sự đa dạng, muôn vẻ của khái niệm “văn hoá”, tổ chức UNESCO (năm 2002) chỉ đưa ra một định nghĩa mang tính gợi ý rằng: “Văn hóa nên được

đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin.”

Mỗi định nghĩa lại cho chúng ta một khía cạnh của văn hóa,Giống như bao phạm trù xã hội khác, thật khó để hình dung ra văn hóa là gì Bản thân Cái

“văn”, cái “đẹp” vốn đã khó định hình khi mà tư duy thẩm mĩ phụ thuộc vào mỗi người, mỗi thời đại, mỗi bước đi của lịch sử Nếu như trước kia người Việt Nam cho đàn ông búi tóc củ hành là đẹp tức là người xưa cho là văn hóa, thì ngày này búi tóc củ hành không còn nữa, nếu còn thậm chí bị cho là

dị hợm Nét văn hóa ấy đã thay đổi khi tâm lí còn người thay đổi (mà tâm lí thì luôn thay đổi) thì liệu giá trị văn hóa ấy có còn là văn hóa nữa không? Văn hóa ấy có được coi là bản sắc không khi vị quan tòa thời gian đang dần dần xóa tên đi nếp quen cũ đó Trong những định nghĩa về văn hóa, khi mà yếu tố hệ thống, nhân sinh, lịch sử được đề cập một cách cụ thể và rõ ràng, thì tính giá trị- một yếu đặc trưng tiên quyết- thì dường như không được trực tiếp nêu lên Nếu như văn hóa chỉ là hệ thống giá trị vật chất, tih thần, được con người tích lũy trong quá trình lao động thì khái niệm văn hóa vẫn chưa được phân tách rõ ràng giữa tiêu cực hay chỉ đơn thuần tích cực, văn hóa hay còn có cả phi văn hóa

Nếu như văn hóa là kết quả của một quá trình chọn lọc lâu dài của tự nhiên và xã hội thì bản sắc văn hóa hơn tất cả là tinh hoa kết đọng cuối cùng của quá trình chuyển mình không ngừng ấy Nó là văn hóa được tinh chế lần hai, do một cá nhân, một dân tộc chọn để làm bộ mặt,để tổn tại thông qua lăng kính thẩm mĩ của riêng mình

Trong cái mơ hồ về khái niệm, tôi bắt gặp niềm trăn trở của nhà giáo Chu Văn Sơn:

“Tìm kiếm bản sắc dân tộc cũng giống như đi tìm hồn quê Đó là cuộc kiếm tìm nhiều khi thật vô vọng Ít ai không cảm nhận được nó, thấy nó là một hiện hữu, một hiện thực Nhưng tới gần thì nó cứ như bóng trong gương, trăng đáy nước, ảo ảnh trên sa mạc Người tìm kiếm luôn phải đối diện với những câu hỏi nát óc: bản sắc là đơn thể hay tổng thể? thuộc nội dung hay hình thức? là thuộc tính hay phẩm chất? gồm cả tiêu cực hay chỉ thuần tích cực? là di sản hay luôn là tài sản? bất biến hay hằng biến? đóng hay mở? chỉ là kết tinh hay luôn là quá trình? là bệ phóng hay rào cản? chỉ khư khư giữ lấy hay cần cả cải cách làm mới? v.v Dường như đó là vấn đề luôn làm vô vọng mọi nỗ lực nắm bắt thì phải Nó chỉ cho người ta đến gần, chỉ tiệm cận chứ khó mà tiếp cận, khó mà chiếm lĩnh [ ]Tôi quan tâm nhiều hơn đến câu hỏi về bản chất Để trả lời câu hỏi bản sắc là gì, trước đây, người ta thường nghiêng về tìm kiếm các đơn thể Đến nay, việc chỉ ra một

số cái này hay cái kia, rồi bảo rằng đó là bản sắc của dân tộc không còn là cách nhận diện tin cậy nữa rồi Giữa cái và kiểu, xem ra bản sắc thật, nghiêng về kiểu nhiều hơn Người Việt mình tài hoa Đúng rồi Nhưng bảo

đó là bản sắc thì không đúng Nói thế khác nào bảo người các dân tộc khác không tài hoa, khác nào xem tài hoa là độc quyền của người Việt May chăng, có thể thấy dấu ấn nằm ở kiểu Tài hoa kiểu này ra người Trung Quốc, tài hoa kiểu kia ra người Khơmer, tài hoa kiểu nọ ra người Nhật Bản, tài hoa kiểu khác ra người Việt Nam Vì thế, ở phần tích cực, phần ưu điểm, bản sắc không chỉ nằm ở các giá trị, mà còn nằm ở cung cách tạo ra các giá trị, lựa chọn các giá trị nữa

Tôi nghĩ, vẫn về phần tích cực thôi, bản sắc nằm nhiều ở kiểu lựa chọn những giá trị sống Nói giá trị sống là nói giá trị tổng quát, có khả năng bao trùm tất cả mọi khía cạnh của việc sống và sáng tạo đối với mỗi cá thể cũng như đối với từng cộng đồng (nó không đơn thuần chỉ là 12 giá trị mà chương trình giá trị cuộc sống của Liên hợp quốc chủ trương) Việc cá nhân hay cộng đồng chọn loại giá trị này mà không chọn loại giá trị khác, xem trọng loại giá trị này hơn loại giá trị khác, chính là một khía cạnh quan trọng của bản sắc Do đó, nếu xem bản sắc bao giờ cũng có phía kết tinh và phía biến đổi, thì nội dung các giá trị là phần dễ biến đổi (động), còn kiểu lựa chọn các giá trị khó biến đổi hơn (tĩnh) Có thể so sánh tương quan giữa giá trị và kiểu lựa chọn các giá trị trong bản sắc văn hóa với tương quan giữa phần ngữ pháp và từ vựng trong một ngôn ngữ Ngữ pháp là phần tương đối ổn định,

từ vựng thì biến đổi không ngừng Vì thế, có thể xem kiểu lựa chọn như là

một hạt nhân tương đối ổn định, giúp định dạng cho phía kết tinh của bản sắc Không có sự định dạng này, thì cũng không thể có cái gọi là bản sắc.”

Quả thật đến nay giới nghiên cứu vẫn cứ “tiệm cận” mãi với cái hồn của bản sắc văn hóa Chu Văn Sơn không chỉ đưa ra những câu hỏi chìa khóa để gợi một cánh cửa mà một cách thật giản dị nhưng sâu sắc, ông đã đưa đến một định nghĩa bản sắc văn hóa hoàn chỉnh Theo ông, bản sắc văn hóa không nằm ở đơn thể (những yếu tố đơn lẻ) mà nằm ở chỉnh thể: một kiểu sống, một kiểu lựa chọn giá trị sống của mỗi dân tộc Bản sắc văn hóa bao trùm lên mọi lĩnh vực đời sống, bao gồm nội dung là các giá trị và biểu hiện

là sự lựa chọn các giá trị Ông cũng khẳng định tính kết tinh và biến đổi của bản sắc văn hóa như một thể mở, luôn chuyển mình, có sự giao lưu, đào thải nhất định Quan điểm của thầy Chu Văn Sơn quả thực rất đáng lưu ý vì nó

đã chú trọng nêu lên bản chất của tính bản sắc (bản chất khái quát , không đi vào đơn thể)chứ không mượn chức năng hay cách thức tồn tại của bản sắc văn hóa để định nghĩa cho một phạm trù Có những “tấm gương” văn hóa trở nên nổi bật, không phải vì họ sáng tạo một nền văn hóa độc nhất mà họ

đã sáng suốt và thành công lựa chọn cho mình một “kiểu” riêng để phát triển Nổi bật nhất là Nhật Bản Rõ ràng họ chịu ảnh hưởng Trung Quốc, nhưng lại tạo ra một hướng phát triển khắc hẳn Thành tựu văn hoá của họ

đã hoá thân vào mọi lĩnh vực và vươn xa ra toàn cầu Lâu nay, mọi sản phẩm công nghiệp hiện đại của Nhật, ngoài chất lượng và bảo hành tuyệt hảo còn có kiểu cách không lẫn vào đâu được: đẹp mà lại còn có dáng vẻ rất Nhật Văn hoá các nước Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Nga đều chịu ảnh hưởng của văn hoá Hy Lạp - La Mã cổ đại, được nhuộm thêm màu Cơ đốc giáo Thế rồi mỗi nước tách ra một kiểu riêng, không hẳn biệt lập nhưng rất khó lẫn: Pháp điệu đàng, mơ mộng đến mức dài dòng văn tự; Đức suy tư dằn vặt kiểu triết học; Tây Ban Nha nồng nhiệt và khốc liệt; Nga có vẻ nặng nề, hơi thô nhưng tình cảm đằm thắm, buồn da diết

Giống như văn hóa “Không văn hóa nào có thể tồn tại nếu nó tìm cách

trở nên độc tôn” thì bản sắc văn hóa cũng cần có sự giao lưu bồi tụ không

ngừng Cái “bồi tụ” đáng nói về bản sắc là sự tích lũy kinh nghiệm văn hóa của nước bạn để làm giàu vốn hiểu biết, vốn văn hóa của nước mình, cũng như góp phần cho công cuộc văn minh hóa đất nước Tôi từng biết 2 chuyện nhỏ, chẳng vui gì, về bản sắc Chuyện 1: để giao lưu văn hoá, hai nước Bulgarie và Senegal cử đoàn văn công sang thăm nhau Đoàn Senegal đi trước, múa kiểu châu Phi rất bốc, được nhiệt liệt hoan nghênh Chỉ có điều sau đó, bộ trưởng văn hoá nước Bul gửi thư cho đồng cấp nước Senegal đề nghị các nữ vũ công của nước này phải đeo nịt ngực cho hợp thuần phong

nước Bulgarie Vị bộ trưởng văn hoá Senegal trả lời đồng ý với điều kiện: sau đó, các nữ vũ công đoàn Bulgarie khi sang Senegal diễn cũng phải để ngực trần cho hợp thuần phong nước Se Tất nhiên, bộ trưởng nước Bul sợ quá, phải rút lại lời đề nghị Chuyện 2: tại một hội nghị về vấn đề Hội nhập văn hoá toàn cầu có một ông hiệu trưởng trường nghệ thuật cấp tỉnh của Pháp bảo rằng: “mai đây, khi văn hoá toàn cầu chung một mối thì chẳng cần phân biệt đâu là Việt Nam, đâu là Pháp nữa” Đó là mặt trái của toàn cầu hóa Hội nhập là tất yếu, từ xưa đến nay các nền văn hóa toàn cầu không ngừng có sự giao thoa Hội nhập là cơ hội để ta tiếp xúc với nhiều “giá trị”, nhưng cũng là thư thách buộc ta phải lựa chọn để ta kiểm định “kiểu” lựa chọn giá trị sống của mình Sự giao lưu giữa các nền văn hóa là điều tất yếu

để thỏa mãn tính mở của bản sắc văn hóa

Phải chăng nếu bản sắc văn hóa là nét riêng nét độc đáo thì sẽ là chủ nghĩa dân tôc hẹp hòi khi đề cao văn hóa của mình mà làm lu mờ nét riêng của người Tức là anh đã đặt cho chúng ta câu hỏi “bản sắc văn hóa là cái gì hay là những gì?” Xét riêng trong lãnh thổ Việt Nam đã có tới 54 dân tộc anh em cùng sinh sống, mỗi dân tộc lại mang một màu sắc, một dư vị riêng Chính bản sắc văn hóa làm nên số 54 không hề nhỏ và khó trộn lẫn đó, nhưng cũng chính bản sắc văn hóa đã hòa cái nhiều thành cái duy cái: bản sắc văn hóa Việt Nam Bản sắc văn hóa là là nhiều nhưng tụ lại làm một, là một nhưng là một chỉnh thể thống nhất của nhiều khía cạnh văn hóa khác nhau Nhà nghiên cứu Phan Ngọc trong tác phẩm “Văn hóa Việt Nam và các cách tiếp cận mới) cũng đã cho rằng: “văn hóa là một quan hệ Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới thực tai Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một dân tộc người, một cái nhân so với một tộc người khác, một cá nhân khác […] Bản sắc văn hóa, do đó, không phải là một vật mà là một kiểu quan hệ, kiểu quan hệ kết hợp, chắp nốt từ nhiều góc độ rất khác nhau nhưng tạo nên một thể thống nhất hữu cơ kì diệu”

Nhiều người đồng ý với quan điểm “Bản sắc văn hóa” mang ý nghĩa chỉ cái cốt lõi, chỉ những đặc trưng riêng của một cộng đồng văn hóa trong lịch

sử phát triển, tạo cơ sở cho sự phân biệt, nhận diện sự khác nhau giữa tộc người này với tộc người khác, dân tộc này với dân tộc khác Định nghĩa đã

đề cao bản sắc văn hóa tính nhận dạng văn hóa, phân biệt các loại hình văn hóa khác nhau để thấy được nét riêng nét chung Có ai đó đã thốt lên rằng

“thật là mỉa mai khi đi giữa London mà muốn chứng tỏ mình là người Việt Nam” Cái mỉa mai kia phải chăng là nhận dạng văn hóa? Hay người ta hay nói với nhau rằng cứ nhìn cách xếp hàng là biết đó là người Việt Nam hay

không Người ta dùng “văn hóa xếp hàng”, “văn hóa chửi thề”, “văn hóa đái bậy” để nhận diện người Việt từ xưa đến nay, phải chăng những “văn hóa”

ấy là “bản sắc”? Thế quả thật người kia đúng khi thấy mỉa mai khi nhận mình là người Việt giữa lòng thủ đô London phồn thịnh và văn minh nhường

ấy Hai ý kiến trên lại thật sai lầm khi chỉ hiểu đến sự nhận dạng, phân biệt

mà quên đi yếu tố “cốt lõi”, yếu tố “văn hóa” để làm tiên đề cho sự nhận dạng đó Những đặc trưng cốt lỗi của một nền văn hóa được cho là dấu hiệu phân biệt không giống như vết sẹo, nốt ruồi, màu mắt, kiểu tóc để phân biệt con người với con người Riêng trong khái niệm văn hóa đã có tính “giá trị” Nghĩa là những đặc trưng ấy phải hàm chứa một ý nghĩa nào đó Bản sắc văn hóa phải có chiều sâu Nếu như đi giữa London, bạn muốn chứng minh mình là người Việt Nam da vàng mũi tẹt thì đúng là mỉa mai, nhưng nếu như cũng là giữa lòng thủ đô London bạn có thể mặc áo dài, nói một câu “xin chào” bằng tiếng Việt, đó mới là bản sắc Thật sai lầm khi lấy những yếu tố phi văn hóa để phân biệt các nền văn hóa Người ta hay nhìn vào những cái xấu mà quên đi bên cạnh đó còn nhiều hơn nữa những mặt tốt đẹp của con người Ví dụ như khi ăn cơm chung một mâm, bạn có thể chỉ nhìn thấy những sự chung đụng ở bát canh bát mắm là mất vệ sinh, nhưng lại không thấy được sự hòa hợp âm dương trong từng món ăn, hay tính cộng đồng quanh mâm cơm nhỏ bé ấy Định nghĩa trên nói về sự phân biệt, nói đến tính lịch sử nhưng lại chưa đề cập thật đầy đủ về tính giá trị của văn hóa và bản sắc văn hóa “Đặc trưng riêng” phải là đặc trưng có giá trị nhân văn bền vững thì định nghĩa mới thực sự đầy đủ và bản sắc văn hóa mới mang đúng

ý nghĩa của nó

Nói tóm lại, bản sắc văn hóa là một thể thống nhất các giá trị sống và cách lựa chọn các giá trị sống dựa trên “tính cách, tâm lí của một dân tộc” (giáo

sư Hà Văn Tấn) hay cộng đồng người Bản sắc văn hóa không chỉ giúp định danh loại hình văn hóa, phân biệt cá nhân, dân tộc này với cá nhân dân tộc khác mà còn tạo nên một định hướng sống mang tính dân tộc, lịch sử, tạo nên những giá trị nhân văn bền vững, lâu dài Bản sắc văn hóa chắc chắn phải là một thành tựu Đó là tổng thể các giá trị đặc trưng bản chất của văn hóa dân tộc, được hình thành, tồn tại và phát triển suốt quá trình lịch sử lâu dài của đất nước, các giá trị đặc trưng ấy ở "tầng nền" mang tính bền vững, trường tồn, trừu tượng và tiềm ẩn Do vậy, muốn nhận biết nó, phải thông qua vô vàn các sắc thái văn hóa, với tư cách là sự biểu hiện của bản sắc văn hóa ấy Nếu bản sắc văn hóa là cái gì trừu tượng, tiềm ẩn, bền vững, thì các sắc thái biểu hiện của nó thường tương đối cụ thể, bộc lộ và khả biến hơn

Từ quan niệm chung như vậy, chúng ta có thể xem xét các sắc thái văn hóa

vô cùng phong phú và đa dạng của bản sắc văn hóa Việt Nam

Nếu như người Đức chính xác, kỉ luật, người Hoa thực dụng không khéo, người Nhật đoàn kết trung thành, người Tây Ban Nha cuồng nhiệt nghệ sĩ thì người Việt Nam là gì nhỉ? Người Việt Nam cần cù chịu thương chịu khó hay một người Việt khôn lanh, trễ hẹn, vô tổ chức? Tìm hiểu bản sắc văn hóa người Việt Nam đang ngày càng nhận được nhiều sự chú ý hơn Cụ thể là hàng loạt các công trình, luận án lớn nhỏ lội ngược dòng tìm về bến nước cây đa, là bộ môn cơ sở văn hóa, chuyên ngành văn hóa học, Việt Nam học được đưa vào chương trình giảng dạy chính thống trên các giảng đường đại học, cao đẳng Câu hỏi được đặt ra là Việt Nam có bản sắc văn hóa hay không?

“Về văn hóa ta đã bắt chước người Tàu một cách mê mải và vô điều kiện Nếu văn hóa của ta còn khác văn hóa Tàu thì cũng chỉ vì ta bắt chước chưa xong mà thôi Văn hóa ta khác văn hóa Trung Hoa không phải ở chỗ ta thực

sự khác mà là ở chỗ ta chưa bằng Sự khác biệt ở trình độ nhiều hơn ở bản chất”

(Trích “Tìm lại cội nguồn và văn hóa của người Việt” – Hà Văn Thùy) Nhiều người đánh giá Việt Nam không có bản sắc văn hóa, văn hóa Việt Nam chỉ là một nhánh nhỏ của nền văn hóa Trung Hoa, điểm khác nhau là ở trình độ Thêm vào đó văn hóa Việt Nam không có tính ổn định bền vững

mà liên tục biến đổi Trước những thay đổi của lịch sử, nền văn hóa Việt Nam liên tục quay cuồng trong cơn biến đổi, không giữ vững bản sắc, trong khi rất nhiều cái mới du nhập thì cũng là sự mai một không hề ít của yếu tố truyền thống Ví dụ khi cơn gió phương Tây tràn qua Hãy cùng nhau xem lại thời khắc mà văn minh phương Tây “đi tới chỗ sâu nhất trong hồn ta” làm thay đổi nhiều điều mà nhà phê bình văn học Hoài Thanh đã tổng kết trong sách “Thi nhân Việt Nam”:“Chúng ta ở nhà tây, đội mũ tây, đi giày tây, mặc áo tây Chúng ta dùng đèn điện, đồng hồ, ô tô, xe lửa, xe đạp… còn

gì nữa! Nói làm sao cho xiết những điều thay đổi về vật chất phương Tây đã đưa tới giữa chúng ta! Cho đến những nơi hang cùng ngõ hẻm, cuộc sống cũng không còn giữ nguyên hình ngày trước Nào dầu tây, diêm tây, nào vải tây, chỉ tây, kim tây, đinh tây” (Thi nhân Việt Nam, NXB Văn học, Hà Nội,

1988, tr.10) Nhà phê bình đã không ngần ngại đánh giá rằng: “Những đồ dùng kiểu mới ấy chính đã dẫn đường cho tư tưởng mới Trong công cuộc duy tân, ảnh hưởng của nó ít ra cũng ngang với ảnh hưởng những sách nghị luận của hiền triết Âu Mỹ, cùng những sách cổ động của Khang, Lương” Yếu tố ngoại lai làm thay đổi văn hóa Việt nhiều đến mức nhà thơ Nguyễn

Bính đã từng thốt lên rằng:

Van em, em hãy giữ nguyên quê mùa

Như hôm em đi lễ chùa

Cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh

Trước sự “hương đồng gió nội bay đi ít nhiều” cũng là câu hỏi lớn khi tìm hiểu về bản sắc văn hóa Việt Nam, càng quan trọng hơn khi ngày càng nhiều yếu tố phi văn hóa diễn ra Có lẽ dải đất hình chữ S chỉ có những tầng lớp văn hóa vay mượn trọn vẹn mà không có bản sắc riêng, lập trường riêng của mình?

Trước hết phải khẳng định dân tộc Việt Nam có bản sắc văn hóa Bằng chứng là trải qua hàng nghìn năm lịch sử, trước bao nhiêu âm mưu đồng hóa người Việt, đưa người Việt trở về thời kì đồ đá…đều không thành Bước cản trở đầu tiên mà quân thù gặp phải không chỉ là lòng tự tôn yêu nước, mà còn

là lòng tự tôn văn hóa Có thể nói rằng, không một người Việt nào từng cắp sách đến trường mà lại không biết đến những câu nổi tiếng trong “Bình Ngô Đại cáo”:

Như nước Đại Việt ta từ trước Vốn xưng nền văn hiến đã lâu Núi sông bờ cõi đã chia

Phong tục Bắc Nam cũng khác

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập…

Nước ta là một nước văn hiến từ lâu Một đất nước có cương vực, có văn hóa, phong tục độc lập, khác biệt với nước láng giềng phương Bắc Mặc dù chúng ta đã từng dùng chung một thứ chữ vuông với họ nhưng văn chương của chúng ta vẫn là văn chương của người dân Đại Việt, thấm đẫm tinh thần dân tộc và bản sắc văn hóa của mình Việc chế ra chữ Nôm, sáng tác văn học bằng chữ Nôm (song song với chữ Hán) thể hiện tinh thần độc lập, chủ động giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Theo các công trình nghiên cứu

đã cho rằng văn hóa Việt Nam có nguồn gốc khu vực Đông Nam Á, hơn nữa nhiều hình tượng trong văn hóa Trung Hoa có nguồn gốc vay mượn từ người Việt Văn hóa Trung Quốc giống như Ấn Độ, phương Tây chỉ là sự giao thoa của các luồng văn hóa, khi gặp nhau ở Việt Nam đã bồi tụ phù sa, nhưng chất đất bản địa ngàn năm vẫn không bị biến đổi Đại tướng Võ Nguyên Giáp nói với McNamara - Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Đại tướng hỏi: “Ông có biết vì sao nước Mỹ lại thua Việt Nam không?” McNamara không trả lời được Đại tướng đã nói với ông ta rằng: “Các ông

thua là vì các ông đánh nhau với Việt Nam, nhưng không hiểu gì về văn hóa người Việt” Đó là lời khẳng định mạnh mẽ, đầy tự hào, cụ thể và tiêu biểu cho sự tồn tại và sức mạnh vượt lên tất cả của bản sắc văn hóa Việt Nam Người Việt Nam cũng không thể nhầm với người Trung Quốc, người Lào, Thái Lan,….là nhờ sự định hình rõ nét ở bản sắc văn hóa riêng biệt độc đáo Đảng Cộng sản Việt Nam đã tổng kết: Bản sắc dân tộc Việt Nam bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng tình nghĩa, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống… Bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo.”

Có rất nhiều quan điểm khác nhau, nhiều tác phẩm khác nhau nói về nguồn gốc của bản sắc văn hóa Việt Nam Tôi xin dẫn ra ý tưởng của TS Trương Gia Bình, vừa là nhà khoa học vừa là nhà doanh nghiệp lớn Ông cho rằng: Bản sắc Văn hóa Việt Nam được quy định bởi môi trường sống với các đặc điểm sau: Khu vực nhiệt đới nhiều sông nước,l à điểm giao của nhiều nền văn minh., là một trong các trung tâm sớm của loài người Bản sắc không ngẫu nhiên mà hình thành, nó là kết quả tất yếu của mối quan hệ giữa con người và môi trường, trước hết là môi trường tự nhiên- môi trường sơ khai nhất.Xuất phát từ các đặc điểm địa lý và lịch sử trên, văn hóa Việt Nam gắn liền với các đặc thù của mình Xétvề vị trí địa lí, Việt Nam nằm ở góc tận cùng phía Đông Nam mêm thuộc loại hình văn hóa gốc nông nghiệp điển hình Loại hình văn hóa gốc nông nghiệp biểu hiện ở văn hóa Việt Nam có những đặc điểm điển hình như sau: Trong cách ứng xử với môi trường tự nhiên, nghề trồng trọt lúa nước buộc người dân phải sống định cư để canh tác, do đó có ý thức tôn trọng và ước vọng sống hòa bình với thiên nhiên Do như cầu sinh tồn phụ thuộc vào tưới tiêu nên về mặt nhận thức hình thành lối

tư duy tổng hợp, được đúng kết trong kho tàng ca dao tục ngữ vô cùng phong phú đa dạng Về mặt tổ chức cộng đồng, con người nông nghiệp ưa soosnng theo nguên tóc trong tình, dẫm tới các biểu hiện trọng đức, trọng văn,, trọng phụ nữ Người Việt Nam có lối sống linh hoạt, luôn biến động sao cho phù hợp với hoàn cảnh sống Do sống định cư lâu dài, gắn bó với nhau nên ý thức coi trọng cộng đồng luôn được dề cao Tuy nhiên mặt trái của lối sống linh hoạt là sự tùy tiện trong cuộc sống Trong lối ứng xử với môi trường xã hội, người Việt Nam có thai độ dung hợp tôn trọng tiếp nhận, đối phó với những yếu tố ngoại lai luôn mềm mỏng hiếu hòa Nói tóm lại,

xuất phát từ các đặc điểm địa lý và lịch sử trên, văn hóa Việt Nam gắn liền với các đặc thù của mình:Nền nông nghiệp lúa nước, tính bản địa, tính giao lưu

Văn hóa Việt Nam có nền tảng là văn hóa Đông Nam Á cổ đại nhưng liên tục bị tác động theo thời gian với sự tiếp xúc sâu sắc với các nền văn hóa lớn trên thế giới Nằm ở ngã ba của nền văn minh Trung Quốc, Ấn Độ

và phương Tây (sau này), tính giao lưu của văn hóa Việt Nam thể hiện trong ngôn ngữ, văn tự (Hán Nôm), trong hệ thống chính trị, trong tôn giáo-nghệ thuật Văn hóa Việt Nam luôn có sự tiếp nhận Tuy nhiên tính đặc trưng cơ bản nhất, quan trọng nhất là tính bản địa của nền văn hóa Việt Nam Người Việt Nam đã chứng minh khả năng Việt Nam hóa cao độ các nền văn hóa ngoại lai Với mỗi cuộc tiếp xúc văn hóa khác nhau, người Việt Nam luôn tiếp thu một cách có chọn lọc và biến đổi đầy sáng tạo để biến cái của người thành của riêng ta Có thể lấy rất nhiều ví dụ để khẳng định bản lĩnh văn hóa rất ấn tượng của ông cha ta Ví như tư tưởng "trung quân" của Nho giáo: nếu như người Hán hiểu là trung thành với một ông Vua cụ thể (cá nhân ) thì người Việt gắn trung quân với ái quốc.Phật giáo vào Việt Nam được bản địa hóa mạnh mẽ như thờ Phật, cúng Đức thánh Trần Hưng Đạo, Phật Mẫu (người Việt Nam tôn đứa con gái nàng Man tương truyền sinh vào 8/4 được xem là Phật Tổ Việt Nam).Tính bản địa hóa thể hiện trong khả năng tích hợp Việt Nam như Đạo Cao đài, là sự tổng hợp hết thảy "vạn giáo" từ một gốc (Thượng đế) dưới các thể hiện khác nhau như Khổng Tử, Lão Tử, Thích ca, Giê su, Mohamet, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Victor Hugo, Tôn Dật Tiên Trong kiến trúc, tính Việt Nam hóa thể hiện ngay trong khuôn khổ cứng nhắc nhất của Thiên chúa giáo như nhà thờ Phát Diệm - xây nhà thờ theo cung cách của Phật giáo.Tư tưởng quân sự của Tôn Tử Trung quốc là lấy sức mạnh đánh yếu thì tư tưởng quân sự Việt Nam là lấy ít địch nhiều

Tóm lại, bản sắc Việt Nam được xây dựng trên sự truyền thống và sáng tạo Theo dòng chảy lịch sử, với một bản lĩnh văn hóa vững vàng và tài hoa sáng tạo linh hoạt, bản sắc văn hóa dân tộc ngày càng thêm sâu sắc, giàu có, không hề có những dấu hiệu lai căng Bản sắc văn hóa theo một cách thật tự nhiên, đã đi sâu vào nhận thức của con người, tạo nên bước đệm văn hóa, làm định hướng cho tư tưởng, tiếp nhận của con người Những biểu hiện của bản sắc văn hóa Việt Nam có thể kể đến là:

a) Ngôn ngữ