ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Kim Thị Thúy Ngọc NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC LỒNG GHÉP CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI VÀO CÔNG TÁC
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
Kim Thị Thúy Ngọc
NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC LỒNG GHÉP CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI
VÀO CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN
ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG
HÀ NỘI - Năm 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
Kim Thị Thúy Ngọc
NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC LỒNG GHÉP CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI
VÀO CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN
ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở VIỆT NAM
Chuyên ngành: Môi trường trong Phát triển bền vững
Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1 PGS.TS Nguyễn Thế Chinh
2 TS Hoàng Văn Thắng
HÀ NỘI - Năm 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tác giả xin cam đoan luận án này là do bản thân thực hiện và không sao chép các công trình nghiên cứu khác đã có để làm sản phẩm của riêng mình Các thông tin thứ cấp sử dụng trong luận án có nguồn gốc và đƣợc trích dẫn rõ ràng Tác giả luận án hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực và nguyên bản những nội dung nghiên cứu của mình trình bày trong luận án
Tác giả
Kim Thị Thúy Ngọc
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành tới PGS.TS Nguyễn Thế Chinh và TS Hoàng Văn Thắng - những người Thầy đã chỉ bảo, hướng dẫn và giúp
đỡ tôi tận tình trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành luận án
Tôi xin chân thành cảm ơn Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường (CRES), Đại học Quốc gia Hà Nội và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Cà Mau đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi thực hiện luận án này
Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp tại Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường, ThS Trần Trung Kiên và ThS Trần Thị Thu Hà vì sự ủng hộ và những ý kiến đóng góp quý báu giúp tôi hoàn thành luận án
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn các thành viên trong gia đình đã động viên, ủng
hộ, chia sẻ và là chỗ dựa tinh thần giúp tôi tập trung nghiên cứu và hoàn thành luận
án của mình
Tác giả
Kim Thị Thúy Ngọc
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN 4
MỤC LỤC 5
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 8
DANH MỤC CÁC BẢNG 9
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined
1 Lý do thực hiện nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2 Mục tiêu của luận án Error! Bookmark not defined
3 Ý nghĩa của luận án Error! Bookmark not defined
4 Kết cấu của luận án Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I: TỔNG QUAN Error! Bookmark not defined 1.1 Dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.1.1 Dịch vụ hệ sinh thái: Định nghĩa và các loại hình Error! Bookmark not defined
1.1.2 Dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các dịch vụ hệ sinh thái do rừng ngập mặn cung cấp Error! Bookmark not defined
1.2 Cơ sở lý luận của việc lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và
bảo tồn đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm về lồng ghép Error! Bookmark not defined 1.2.2 Quản lý và bảo tồn đất ngập nước Error! Bookmark not defined
1.2.3 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quản lý và bảo tồn đất ngập nước
Error! Bookmark not defined 1.2.4 Các điểm khởi đầu cho việc lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined
1.2.5 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch
thông qua đánh giá môi trường chiến lượcError! Bookmark not defined 1.2.6 Các phương pháp lượng giá dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined
1.2.7 Kinh nghiệm lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quản lý và bảo tồn đất
ngập nước tại một số quốc gia và Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.3 Tổng kết Chương I Error! Bookmark not defined
Trang 61.3.1 Nhận xét chung về tổng quan tài liệu nghiên cứu Error! Bookmark not defined
1.3.2 Những vấn đề cần thực hiện trong phạm vi luận ánError! Bookmark not defined
CHƯƠNG II: PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 2.1 Lựa chọn khu vực nghiên cứu thử nghiệm Error! Bookmark not defined 2.1.1 Vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên của khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.1.2 Đặc trưng khí hậu, thủy văn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Đặc điểm kinh tế-xã hội khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.2 Phương pháp tiếp cận, đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.2.1 Phương pháp tiếp cận Error! Bookmark not defined 2.2.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3.1 Phương pháp kế thừa Error! Bookmark not defined
2.3.2 Phương pháp phân tích dựa trên hệ thống thông tin địa lý và ảnh viễn
thám Error! Bookmark not defined 2.3.3 Phương pháp mô hình hóa Error! Bookmark not defined 2.3.4 Phương pháp lượng giá dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined
2.3.5 Phương pháp chuyên gia Error! Bookmark not defined 2.3.6 Phương pháp phân tích chính sách Error! Bookmark not defined 2.3.7 Phương pháp phân tích, tổng hợp Error! Bookmark not defined CHƯƠNG III: THỬ NGHIỆM LỒNG GHÉP DỊCH VỤError! Bookmark not defined
HỆ SINH THÁI VÀO CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN ĐẤT NGẬP
NƯỚC TẠI CÀ MAU Error! Bookmark not defined 3.1.Tổng quan hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Cà Mau Error! Bookmark not defined
3.2 Phân tích các dịch vụ hệ sinh thái của rừng ngập mặn Cà Mau Error! Bookmark not defined
3.2.1 Dịch vụ cung cấp Error! Bookmark not defined 3.2.2 Dịch vụ điều tiết Error! Bookmark not defined
Trang 73.2.3 Dịch vụ văn hóa Error! Bookmark not defined 3.2.4 Dịch vụ nơi sống (cư trú) Error! Bookmark not defined
3.3 Xác định các tác nhân dẫn đến sự thay đổi diện tích rừng ngập mặn tại Cà
Mau Error! Bookmark not defined 3.3.1 Chuyển đổi mục đích sử dụng đất Error! Bookmark not defined 3.3.2 Khai thác không bền vững nguồn tài nguyên đa dạng sinh học Error! Bookmark not defined
3.3.3 Ô nhiễm môi trường Error! Bookmark not defined 3.3.4 Các hiện tượng tự nhiên Error! Bookmark not defined
3.4 Đánh giá một số dịch vụ hệ sinh thái chính của rừng ngập mặn tại Cà Mau sử
dụng công cụ mô hình hóa và phân tích không gian Error! Bookmark not defined
3.4.1 Dịch vụ hấp thụ các-bon Error! Bookmark not defined 3.4.2 Mô hình tổn thương đới bờ Error! Bookmark not defined 3.4.3 Dịch vụ bảo vệ bờ biển Error! Bookmark not defined
3.5 Lượng giá dịch vụ hệ sinh thái của rừng ngập mặn tại huyện Ngọc Hiển, tỉnh
Cà Mau Error! Bookmark not defined 3.5.1 Giá trị dịch vụ cung cấp Error! Bookmark not defined 3.5.2 Giá trị dịch vụ phòng hộ ven biển Error! Bookmark not defined 3.5.3 Giá trị dịch vụ hấp thụ các-bon Error! Bookmark not defined
3.6 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn đất ngập
nước tại địa phương Error! Bookmark not defined
3.6.1 Tổng quan các chính sách liên quan đến quản lý và bảo tồn đất ngập nước
tại địa phương Error! Bookmark not defined
3.6.2 Đề xuất lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn
đất ngập nước tại địa phương Error! Bookmark not defined 3.7 Tổng kết Chương III Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG IV: ĐỀ XUẤT LỒNG GHÉP DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI VÀO CÔNG
TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined
4.1 Căn cứ pháp lý Error! Bookmark not defined 4.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn Error! Bookmark not defined
4.3 Tổng quan các các chính sách liên quan đến công tác quản lý và bảo tồn
ĐNN Error! Bookmark not defined
4.3.1 Quy trình lập quy hoạch tổng thể kinh tế-xã hội và quy hoạch của một số
ngành/lĩnh vực Error! Bookmark not defined
Trang 84.3.2 Các quy định liên quan đến đánh giá môi trường chiến lược Error! Bookmark not defined
4.3.3 Quy định liên quan đến khuyến khích tài chính Error! Bookmark not defined
4.4 Đề xuất lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn đất
ngập nước Error! Bookmark not defined
4.4.1 Đề xuất lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quá trình xây dựng quy
hoạch/kế hoạch nhằm quản lý và bảo tồn bền vững đất ngập nước Error! Bookmark not defined
4.4.2 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch
thông qua đánh giá môi trường chiến lượcError! Bookmark not defined 4.4.3 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quy hoạch sử dụng đất các cấp Error! Bookmark not defined
4.4.4 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào các chính sách liên quan đến tài
chính/đầu tư Error! Bookmark not defined 4.5 Tổng kết Chương IV Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined Kết luận Error! Bookmark not defined Kiến nghị Error! Bookmark not defined
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
BĐKH : Biến đổi khí hậu
CBD : Công ước Đa dạng sinh học của Liên Hợp Quốc
CIFOR : Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc Tế
CQK : Chiến lược, quy hoạch, kế hoạch
ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long
ĐDSH : Đa dạng sinh học
ĐMC : Đánh giá môi trường chiến lược
ĐNN : Đất ngập nước
Trang 9ĐTM : Đánh giá tác động môi trường
GIS : Hệ thống thông tin địa lý
HST : Hệ sinh thái
InVest : Lồng ghép giá trị của dịch vụ hệ sinh thái và đánh đổi
IPCC : Tổ chức Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu
IUCN : Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới
KT-XH : Kinh tế - xã hội
MA : Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ
NFTP : Lâm sản ngoài gỗ
NGTK : Niên giám thống kê
NN&PTTN : Nông nghiệp và phát triển nông thôn
Trang 10Bảng 1.5: Các điểm khởi đầu cho việc lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined
Bảng 1.6: Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào đánh giá môi trường chiến lược và
quá trình xây dựng chiến lược, quy hoạch/kế hoạch Error! Bookmark not defined Bảng 1.7: So sánh các phương pháp lượng giá dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined
Bảng 2.1: Phân bố dân số tỉnh Cà Mau theo huyện, thành phố năm 2010 Error! Bookmark not defined
Bảng 2.2: Các thông số kỹ thuật của số liệu viễn thám dùng cho mô hình InVest
Error! Bookmark not defined
Bảng 2.3: Liệt kê các bản đồ và các dữ liệu không gian được sử dụng trong phân
tích không gian các dịch vụ hệ sinh thái tại Cà Mau Error! Bookmark not defined Bảng 2.4: Các chỉ số sinh-địa lý và hệ thống xếp hạng tổn thương đới bờ Error! Bookmark not defined
Bảng 3.1: Biểu quần xã thực vật rừng ngập mặn tự nhiên tại tỉnh Cà Mau Error! Bookmark not defined
Bảng 3.2: Sản lượng nuôi trồng thủy sản phân theo đối tượng nuôi Error! Bookmark not defined
Bảng 3.3: Phân bổ diện tích đất có rừng qua các nămError! Bookmark not defined
Bảng 3.4: Phân bố rừng ngập mặn các huyện theo chức năng phòng hộ Error! Bookmark not defined
Bảng 3.5: Thực trạng hoạt động du lịch trong tỉnh Cà MauError! Bookmark not defined
Bảng 3.6: Danh lục các loài bò sát, lưỡng cư quý hiếm ở vùng Mũi Cà Mau Error! Bookmark not defined
Bảng 3.7: Danh lục các loài chim quý hiếm ghi nhận được ở Vườn Quốc gia Mũi
Cà Mau Error! Bookmark not defined
Trang 11Bảng 3.8: Biến động diện tích, sản lượng tôm nuôi các huyện, thành phố Error! Bookmark not defined
Bảng 3.9: Biến động các loại đất chính theo các giai đoạn khác nhau Error! Bookmark not defined
Bảng 3.10: Mô tả khoảng cách của dải rừng ngập mặn tính từ điểm gần nhất và
điểm xa nhất tới bờ biển tại từng điểm quan trắc Error! Bookmark not defined Bảng 3.11: Tác động của RNM trong việc giảm độ cao và năng lượng sóng Error! Bookmark not defined
Bảng 3.12: Số liệu thống kê về hoạt động khai thác củi đước của các hộ gia đình
Error! Bookmark not defined Bảng 3.13: Nguồn lợi thủy sản đánh bắt gần bờ của huyện Ngọc Hiển Error! Bookmark not defined
Bảng 3.14: Số liệu thống kê về đặc điểm các hộ gia đình nuôi trồng thủy sản Error! Bookmark not defined
Bảng 3.15: Số liệu thống kê về hoạt động nuôi trồng thủy sảnError! Bookmark not defined
Bảng 3.16: Giá trị dịch vụ cung cấp của hệ sinh thái rừng ngập mặn Error! Bookmark not defined
Bảng 3.17: Thống kê về những thiệt hại do thiên tai gây ra trên địa bàn huyện Ngọc
Hiển Error! Bookmark not defined Bảng 3.18: Giá trị hấp thụ các-bon của một số loại rừng ngập mặn Error! Bookmark not defined
Bảng 3.19: Giá trị các dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Cà Mau Error! Bookmark not defined
Bảng 4.1: Đề xuất các bước lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quá trình xây dựng
quy hoạch/kế hoạch và các công cụ hỗ trợ quá trình lồng ghépError! Bookmark not defined
Bảng 4.2: Các bước lồng ghép dịch vụ HST vào đánh giá môi trường chiến lược của
chiến lược, quy hoạch, kế hoạch Error! Bookmark not defined
Trang 13TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tiếng Việt
1 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013), Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày
03/6/2013 Hội nghị của Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường
2 Bass S., D Annandale và cộng sự (2010), Lồng ghép môi trường và phát triển
ở Việt Nam: Những thành tựu, thách thức và kế hoạch tương lai, UNDP tại
Việt Nam
3 Nguyễn Văn Bé (2009), Môi trường và tài nguyên sinh vật khu đa dạng sinh
học rừng ngập mặn Cà Mau, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
4 Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2009), Rừng ngập mặn tại Việt
Nam Công tác quản lý, đề xuất kế hoạch hành động bảo tồn và phát triển, Dự
án xây dựng hệ thống thông tin quản lý rừng ngập mặn các tỉnh ven biển miền Bắc Việt Nam trong giảm nhẹ tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu
5 Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2010), Quy hoạch chi tiết Khu Bảo
tồn thủy sản cấp Quốc gia Vùng Ven biển Cà Mau đến năm 2020, Bộ Nông
nghiệp và Phát triển Nông thôn, Hà Nội
6 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2005), Tổng quan về đất ngập nước Việt Nam
sau 15 năm thực hiện Công ước Ramsar, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Hà
Nội
7 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2010), Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia
năm 2010: Tổng quan môi trường Việt Nam, Cục Bảo vệ Môi trường, Hà Nội
8 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012), Kịch bản Biến đổi khí hậu, nước biển
dâng cho Việt Nam, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Hà Nội
9 Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, (2004), Thông tư số
18/2004/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường Hướng dẫn thực hiện Nghị định số 109/2003/NĐ-CP ngày 23/9/2003 của Chính phủ về Bảo tồn và phát triển bền vững các vùng đất ngập nước
10 Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2008), Luật Đa dạng sinh học