Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc lồng ghép các dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn đất ngập nước ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Kim Thị Thúy Ngọc NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC LỒNG GHÉP CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI VÀO CÔNG TÁC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

Kim Thị Thúy Ngọc

NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC LỒNG GHÉP CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI

VÀO CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN

ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

HÀ NỘI - Năm 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

Kim Thị Thúy Ngọc

NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC LỒNG GHÉP CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI

VÀO CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN

ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Môi trường trong Phát triển bền vững

Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Nguyễn Thế Chinh

2 TS Hoàng Văn Thắng

HÀ NỘI - Năm 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả xin cam đoan luận án này là do bản thân thực hiện và không sao chép cáccông trình nghiên cứu khác đã có để làm sản phẩm của riêng mình Các thôngtin thứ cấp sử dụng trong luận án có nguồn gốc và đƣợc trích dẫn rõ ràng Tác giả luận ánhoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực và nguyên bản những nội dung nghiên cứu của mình trình bày trong luận án

Tác giả

Kim Thị Thúy Ngọc

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành tới PGS.TS.Nguyễn ThếChinh và TS.Hoàng Văn Thắng - những người Thầy đã chỉ bảo, hướng dẫn và giúpđỡ tôi tận tình trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường (CRES), Đại học Quốc gia Hà Nội và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Cà Mau đã tạo điềukiện và giúp đỡ tôi thực hiện luận án này

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp tại Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường, ThS Trần Trung Kiên và ThS Trần Thị Thu Hà vì sự ủng hộ và những ý kiến đóng góp quý báu giúp tôi hoàn thành luận án

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn các thành viên trong gia đình đã động viên, ủng hộ,chia sẻ và là chỗ dựa tinh thần giúp tôi tập trung nghiên cứu và hoàn thành luậnán của mình

Tác giả

Kim Thị Thúy Ngọc

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 4

MỤC LỤC 5

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 8

DANH MỤC CÁC BẢNG 9

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined

1 Lý do thực hiện nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2 Mục tiêu của luận án Error! Bookmark not defined

3 Ý nghĩa của luận án Error! Bookmark not defined

4 Kết cấu của luận án Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I: TỔNG QUAN Error! Bookmark not defined 1.1 Dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.1.1 Dịch vụ hệ sinh thái: Định nghĩa và các loại hình Error! Bookmark not defined

1.1.2 Dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các dịch vụ hệ sinh thái do rừng ngập mặn cung cấp Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lý luận của việc lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và

bảo tồn đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm về lồng ghép Error! Bookmark not defined 1.2.2 Quản lý và bảo tồn đất ngập nước Error! Bookmark not defined

1.2.3 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quản lý và bảo tồn đất ngập nước

Error! Bookmark not defined 1.2.4 Các điểm khởi đầu cho việc lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined

1.2.5 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch

thông qua đánh giá môi trường chiến lượcError! Bookmark not defined 1.2.6 Các phương pháp lượng giá dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined

1.2.7 Kinh nghiệm lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quản lý và bảo tồn đất

ngập nước tại một số quốc gia và Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.3 Tổng kết Chương I Error! Bookmark not defined

1.3.1 Nhận xét chung về tổng quan tài liệu nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.3.2 Những vấn đề cần thực hiện trong phạm vi luận ánError! Bookmark not defined

CHƯƠNG II: PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 2.1 Lựa chọn khu vực nghiên cứu thử nghiệm Error! Bookmark not defined 2.1.1 Vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên của khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.1.2 Đặc trưng khí hậu, thủy văn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Đặc điểm kinh tế-xã hội khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.2 Phương pháp tiếp cận, đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.2.1 Phương pháp tiếp cận Error! Bookmark not defined 2.2.2.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3.1 Phương pháp kế thừa Error! Bookmark not defined

2.3.2 Phương pháp phân tích dựa trên hệ thống thông tin địa lý và ảnh viễn

thám Error! Bookmark not defined 2.3.3 Phương pháp mô hình hóa Error! Bookmark not defined 2.3.4 Phương pháp lượng giá dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined

2.3.5 Phương pháp chuyên gia Error! Bookmark not defined 2.3.6 Phương pháp phân tích chính sách Error! Bookmark not defined 2.3.7 Phương pháp phân tích, tổng hợp Error! Bookmark not defined CHƯƠNG III: THỬ NGHIỆM LỒNG GHÉP DỊCH VỤError! Bookmark not defined

HỆ SINH THÁI VÀO CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN ĐẤT NGẬP

NƯỚC TẠI CÀ MAU Error! Bookmark not defined 3.1.Tổng quan hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Cà Mau Error! Bookmark not defined

3.2 Phân tích các dịch vụ hệ sinh thái của rừng ngập mặn Cà Mau Error! Bookmark not defined

3.2.1 Dịch vụ cung cấp Error! Bookmark not defined 3.2.2 Dịch vụ điều tiết Error! Bookmark not defined

3.2.3 Dịch vụ văn hóa Error! Bookmark not defined 3.2.4 Dịch vụ nơi sống (cư trú) Error! Bookmark not defined

3.3 Xác định các tác nhân dẫn đến sự thay đổi diện tích rừng ngập mặn tại Cà

Mau Error! Bookmark not defined 3.3.1 Chuyển đổi mục đích sử dụng đất Error! Bookmark not defined 3.3.2 Khai thác không bền vững nguồn tài nguyên đa dạng sinh học Error! Bookmark not defined

3.3.3 Ô nhiễm môi trường Error! Bookmark not defined 3.3.4 Các hiện tượng tự nhiên Error! Bookmark not defined

3.4 Đánh giá một số dịch vụ hệ sinh thái chính của rừng ngập mặn tại Cà Mau sử

dụng công cụ mô hình hóa và phân tích không gian Error! Bookmark not defined

3.4.1 Dịch vụ hấp thụ các-bon Error! Bookmark not defined 3.4.2 Mô hình tổn thương đới bờ Error! Bookmark not defined 3.4.3 Dịch vụ bảo vệ bờ biển Error! Bookmark not defined

3.5 Lượng giá dịch vụ hệ sinh thái của rừng ngập mặn tại huyện Ngọc Hiển, tỉnh

Cà Mau Error! Bookmark not defined 3.5.1 Giá trị dịch vụ cung cấp Error! Bookmark not defined 3.5.2 Giá trị dịch vụ phòng hộ ven biển Error! Bookmark not defined 3.5.3 Giá trị dịch vụ hấp thụ các-bon Error! Bookmark not defined

3.6 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn đất ngập

nước tại địa phương Error! Bookmark not defined

3.6.1 Tổng quan các chính sách liên quan đến quản lý và bảo tồn đất ngập nước

tại địa phương Error! Bookmark not defined

3.6.2 Đề xuất lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn

đất ngập nước tại địa phương Error! Bookmark not defined 3.7 Tổng kết Chương III Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG IV: ĐỀ XUẤT LỒNG GHÉP DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI VÀO CÔNG

TÁC QUẢN LÝ VÀ BẢO TỒN ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

4.1 Căn cứ pháp lý Error! Bookmark not defined 4.2 Cơ sởlý luận và thực tiễn Error! Bookmark not defined

4.3 Tổng quan các các chính sách liên quan đến công tác quản lý và bảo tồn

ĐNN Error! Bookmark not defined

4.3.1 Quy trình lập quy hoạch tổng thể kinh tế-xã hội và quy hoạch của một số

ngành/lĩnh vực Error! Bookmark not defined

4.3.2 Các quy định liên quan đến đánh giá môi trường chiến lược Error! Bookmark not defined

4.3.3 Quy định liên quan đến khuyến khích tài chính Error! Bookmark not defined

4.4 Đề xuất lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào công tác quản lý và bảo tồn đất

ngập nước Error! Bookmark not defined

4.4.1 Đề xuất lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quá trình xây dựng quy

hoạch/kế hoạch nhằm quản lý và bảo tồn bền vững đất ngập nước Error! Bookmark not defined

4.4.2 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch

thông qua đánh giá môi trường chiến lượcError! Bookmark not defined 4.4.3 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quy hoạch sử dụng đất các cấp Error! Bookmark not defined

4.4.4 Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào các chính sách liên quan đến tài

chính/đầu tư Error! Bookmark not defined 4.5 Tổng kết Chương IV Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined Kết luận Error! Bookmark not defined Kiến nghị Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN

LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

BĐKH : Biến đổi khí hậu

CBD : Công ước Đa dạng sinh học của Liên Hợp Quốc

CIFOR : Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc Tế

CQK : Chiến lược, quy hoạch, kế hoạch

ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long

ĐDSH : Đa dạng sinh học

ĐMC : Đánh giá môi trường chiến lược

ĐNN : Đất ngập nước

ĐTM : Đánh giá tác động môi trường

GIS : Hệ thống thông tin địa lý

HST : Hệ sinh thái

InVest : Lồng ghép giá trị của dịch vụ hệ sinh thái và đánh đổi

IPCC : Tổ chức Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu

IUCN : Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới

KT-XH : Kinh tế - xã hội

MA : Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ

NFTP : Lâm sản ngoài gỗ

NGTK : Niên giám thống kê

NN&PTTN : Nông nghiệp và phát triển nông thôn

Bảng 1.5: Các điểm khởi đầu cho việc lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined

Bảng 1.6: Lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào đánh giá môi trường chiến lược và

quá trình xây dựng chiến lược, quy hoạch/kế hoạch Error! Bookmark not defined Bảng 1.7: So sánh các phương pháp lượng giá dịch vụ hệ sinh thái Error! Bookmark not defined

Bảng 2.1: Phân bố dân số tỉnh Cà Mau theo huyện, thành phố năm 2010 Error! Bookmark not defined

Bảng2.2: Các thông số kỹ thuật của số liệu viễn thám dùng cho mô hình InVest

Error! Bookmark not defined

Bảng 2.3: Liệt kê các bản đồ và các dữ liệu không gian được sử dụng trong phân

tích không gian các dịch vụ hệ sinh thái tại Cà Mau Error! Bookmark not defined Bảng 2.4: Các chỉ số sinh-địa lý và hệ thống xếp hạng tổn thương đới bờ Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1: Biểu quần xã thực vật rừng ngập mặn tự nhiên tại tỉnh Cà Mau Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2: Sản lượng nuôi trồng thủy sản phân theo đối tượng nuôi Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3: Phân bổ diện tích đất có rừng qua các nămError! Bookmark not defined

Bảng 3.4: Phân bố rừng ngập mặn các huyện theo chức năng phòng hộ Error! Bookmark not defined

Bảng 3.5: Thực trạng hoạt động du lịch trong tỉnh Cà MauError! Bookmark not defined

Bảng 3.6: Danh lục các loài bò sát, lưỡng cư quý hiếm ở vùng Mũi Cà Mau Error! Bookmark not defined

Bảng 3.7: Danh lục các loài chim quý hiếm ghi nhận được ở Vườn Quốc gia Mũi

Cà Mau Error! Bookmark not defined

Bảng 3.8: Biến động diện tích, sản lượng tôm nuôi các huyện, thành phố Error! Bookmark not defined

Bảng 3.9: Biến động các loại đất chính theo các giai đoạn khác nhau Error! Bookmark not defined

Bảng 3.10: Mô tả khoảng cách của dải rừng ngập mặn tính từ điểm gần nhất và

điểm xa nhất tới bờ biển tại từng điểm quan trắc Error! Bookmark not defined Bảng 3.11: Tác động của RNM trong việc giảm độ cao và năng lượng sóng Error! Bookmark not defined

Bảng 3.12: Số liệu thống kê về hoạt động khai thác củi đước của các hộ gia đình

Error! Bookmark not defined Bảng 3.13: Nguồn lợi thủy sản đánh bắt gần bờ của huyện Ngọc Hiển Error! Bookmark not defined

Bảng 3.14: Số liệu thống kê về đặc điểm các hộ gia đình nuôi trồng thủy sản Error! Bookmark not defined

Bảng 3.15: Số liệu thống kê về hoạt động nuôi trồng thủy sảnError! Bookmark not defined

Bảng 3.16: Giá trị dịch vụ cung cấp của hệ sinh thái rừng ngập mặn Error! Bookmark not defined

Bảng 3.17: Thống kê về những thiệt hại do thiên tai gây ra trên địa bàn huyện Ngọc

Hiển Error! Bookmark not defined Bảng 3.18: Giá trị hấp thụ các-bon của một số loại rừng ngập mặn Error! Bookmark not defined

Bảng 3.19: Giá trị các dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Cà Mau Error! Bookmark not defined

Bảng 4.1: Đề xuất các bước lồng ghép dịch vụ hệ sinh thái vào quá trình xây dựng

quy hoạch/kế hoạch và các công cụ hỗ trợ quá trình lồng ghépError! Bookmark not defined

Bảng 4.2: Các bước lồng ghép dịch vụ HST vào đánh giá môi trường chiến lược của

chiến lược, quy hoạch, kế hoạch Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

1 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013), Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 Hội nghị của Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

2 Bass S., D Annandale và cộng sự (2010), Lồng ghép môi trường và phát triển

ở Việt Nam: Những thành tựu, thách thức và kế hoạch tương lai, UNDP tại

nghiệp và Phát triển Nông thôn, Hà Nội

6 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2005), Tổng quan về đất ngập nước Việt Nam sau 15 năm thực hiện Công ước Ramsar, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Hà

18/2004/TT-10 Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2008), Luật Đa dạng sinh học

11 Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2013), Luật Đất đai (sửa đổi)

12 Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2014), Luật Bảo vệ Môi trường (sửa đổi)

13 Công ước Ramsar (1971), Công ước Ramsar về Bảo tồn các vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế

14 Cục Thống kê tỉnh Cà Mau (2010), Niên giám thống kê tỉnh Cà Mau năm

2001 đến 2010, Cục Thống kê tỉnh Cà Mau, Cà Mau

15 Cục Thống kê tỉnh Cà Mau (2011), Thực trạng kinh tế-xã hội tỉnh Cà Mau 1997-2011, Cục Thống kê tỉnh Cà Mau, Cà Mau

16 Donato D.C., M Kanninen, J.B Kauffman, D Murdiyarso, S Kurnianto và

M Stidham (2012), "Rừng ngập mặn trong những kiểu rừng giàu trữ lượng

các-bon nhất ở vùng nhiệt đới", Bản Thông tin Tóm tắt của CIFOR, (11)

17 Dự án "Hướng tới Chương trình về Bảo tồn và quản lý đất ngập nước ở Việt

Nam" (2000), Báo cáo định giá kinh tế rừng ngập mặn Cần Giờ, thành phố

Hồ Chí Minh, TP Hồ Chí Minh

18 Lê Diên Dực và Hoàng Văn Thắng (2012), Đất ngập nước:Các nguyên lý và

sử dụng bền vững, Tập I, NXB Nông nghiệp, Hà Nội

19 Phan Nguyên Hồng và Vũ Thu ̣c Hiền (2012), Quản lý hệ sinh thái rừng ngập mặn để bảo vê ̣ và phát triển nguồn lợi thủy sản , Trung tâm Chuyển giao Công

nghệ Dịch vụ và Phát triển Cộng đồng Nông Ngư nghiệp Việt Nam, truy cập ngày 19/12/2013, http://facodvn.net/bvct/trung-tam-facod-dong-quan-ly/43/quan-ly-he-sinh-thai-rung-ngap-man-de-bao-ve-va-phat-trien-nguon-loi-hai-san.html

20 Phan Nguyên Hồng, Nguyễn Thị Hồng Hạnh và Mai Sỹ Tuấn (2007), Vai trò của hệ sinh thái rừng ngập mặn trong tích lũy các-bon giảm hiệu ứng nhà kính, NXB Nông nghiệp, Hà Nội

21 Phan Nguyên Hồng, Nguyễn Thị Kim Cúc và Vũ Thục Hiền (2008), Phục hồi rừng ngập mặn ứng phó với biến đổi khí hậu hướng tới phát triển bền vững,

NXB Nông nghiệp, Hà Nội

22 Liên hiệp quốc, Công ước Đa dạng sinh học của Liên Hợp Quốc (2010)