Phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam

nền kinh tế quốc dân cùng với các vùng, ngành của nó trong quãng thời gian tương đối thuần nhất để làm rõ động thái khuynh hướng của nó dưới lăng kính của PTKTBV

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-***** -

NGUYỄN HỮU SỞ

PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG

Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế chính trị

Mã số : 62 31 01 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

HÀ NỘI - 2009

Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Kinh tế,

Đại học Quốc gia Hà Nội

2 TS Trần Anh Tài

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Thế Chinh,

Viện Chiến lược Chính sách Tài nguyên và Môi trường

Phản biện 2: PGS.TS Lê Huy Đức,

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Phản biện 3: PGS.TS Lê Bộ Lĩnh,

Uỷ ban Khoa học Công nghệ và Môi trường Quốc hội

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng cấp nhà nước chấm luận án tiến sĩ họp tại trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội,

vào hồi 16 giờ 30, ngày 24 tháng 5 năm 2009

Tại Hội trường 406 nhà E4 Trường ĐH Kinh tế - ĐHQGHN, 144 đường Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội

iCó thể tìm hiểu luận án tại: + Thư viện Quốc gia Việt Nam

+ Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 “Thách thức về giảm nghèo đối với mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam”, Tạp chí Lao động và Xã

hội, Số 313 + 314, tháng 9 và 10 năm 2008

2 “Xoá đói giảm nghèo trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam” (tham gia), Đề tài khoa học

đặc biệt cấp Đại học Quốc gia Hà Nội, Mã số: KQ-06-05, nghiệm thu năm 2008

3 “Toàn cầu hoá, tăng trưởng và đói nghèo trong quá trình hội nhập kinh tế thế giới”, Tạp chí Cộng sản, Số

782, tháng 12 năm 2007

4 “Nỗ lực ổn định khí hậu toàn cầu”, Tạp chí Cộng sản, chuyên san Hồ sơ Sự kiện, Số 21, năm 2007

5 “Môi trường tự nhiên với tăng trưởng kinh tế ở nước ta”, Đề tài khoa học cấp trường, Mã số: KT-06.04,

nghiệm thu năm 2007

6 “Hiệu quả của chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp”, Tạp chí Nông nghiệp và phát triển nông thôn,

Số 6, năm 2003

Nội, ngày 20 tháng 4 năm 2009

NGƯỜI KÊ KHAI

Nguyễn Hữu Sở

Lời nói đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

PTKTBV nhấn mạnh đến khả năng phát triển liên tục lâu dài, không gây ra những hậu quả tai hại khó khôi phục

ở những lĩnh vực khác, nhất là thiên nhiên và xã hội Phát triển kinh tế mà làm hủy hoại môi trường là phát triển không bền vững, phát triển mà chỉ dựa vào những loại tài nguyên có thể cạn kiệt (mà không lo trước đến ngày chúng cạn kiệt)

là phát triển không bền vững Chẳng hạn, trữ lượng dầu mỏ thế giới theo một số tính toán chỉ có thể khai thác được khoảng 50 - 60 năm nữa; trữ lượng than đá thì còn khoảng trên dưới 120 năm nữa Vậy, nếu các ngành kinh tế chỉ dựa vào những nguồn năng lượng này thì không thể bảo đảm tính bền vững lâu dài được Đồng thời muốn kéo dài sự tồn tại của các ngành kinh tế dựa vào các nguồn năng lượng hóa thạch thì chỉ có thể là phải sử dụng tiết kiệm chúng hoặc là tìm nguồn năng lượng thay thế

Ngoài ra, có quan điểm còn cho rằng, mô hình phát triển kinh tế mà để phụ thuộc quá nhiều vào ngoại lực (như FDI) cũng là khó bền vững, vì nguồn ấy có nhiều rủi ro, không chắc chắn Nói ngắn gọn, phát triển kinh tế là không bền vững nếu nó thật "nóng", không thể giữ lâu, nền kinh tế chóng rơi vào khủng hoảng, hay ít nhất cũng chậm lại trong tương lai

Không thể chối cãi: "phát triển kinh tế bền vững" là một khái niệm một phạm trù đang được toàn thế giới lưu tâm "Phát triển kinh tế bền vững” có nội hàm rất rộng, mỗi thành tố trong đó đều có một ý nghĩa riêng Một mẫu hình PTBV là mỗi địa phương, vùng, quốc gia…không nên thiên về thành tố này và xem nhẹ thành tố kia Vấn

đề là áp dụng nó như thế nào ở các cấp độ trên và trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội

Nhưng chỉ để ý đến liên hệ giữa môi trường sinh thái, tài nguyên thiên nhiên và tăng trưởng kinh tế là chưa toàn diện, chưa bao quát hết nội hàm của khái niệm "bền vững" trong phát triển kinh tế Khái niệm đó sẽ toàn diện

và toàn vẹn hơn nếu được áp dụng vào hai thành tố nòng cốt khác của phát triển, đó là văn hóa và xã hội Để chuyển hoá khái niệm PTKTBV từ cấp độ lý thuyết áp dụng vào thực tiễn, khái niệm cần được làm sáng tỏ sau đó

áp dụng trực tiếp đối với các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội

Nhiều công trình nghiên cứu khác đã đi sâu nghiên cứu hệ thống và công phu về PTBV Tuy nhiên, như trên

đã phân tích, PTBV có nội hàm rất rộng, bao gồm nhiều thành tố, mỗi thành tố trong đó đều có một ý nghĩa riêng Bởi vậy, các nghiên cứu chuyên biệt về PTKTBV đang chưa được thực hiện một cách thật hệ thống, nhất là đặt nó trong mối liên hệ tương tác với các thành tố quan trọng khác của PTBV Mặt khác, thực tiễn phát triển kinh tế của Việt Nam

đã bộc lộ những dấu hiệu của tính không bền vững Từ những lý do trên, Luận án đã được lựa chọn với đề tài “Phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam”

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Từ giữa thập niên 80 thế kỷ XX, "phát triển bền vững về kinh tế" đã trở thành một đề tài được thế giới loài người không những quan tâm đặc biệt, mà còn tập trung nhiều trí tuệ để giải quyết các vấn đề của nó Cội nguồn của

sự xuất hiện vấn đề và ngày càng trở nên bức thiết mang tính toàn cầu là ở chỗ, nó phản ánh sự quan ngại đối với một

số quốc gia muốn tăng trưởng kinh tế quá nhanh, tạo bước đi vội vã, chọn cách phát triển thiển cận, miễn sao tăng thu nhập hiện tại cho nhanh, mà không để ý đến những nguy hại dài lâu của lối phát triển ấy đến môi trường sinh thái (tàn phá rừng, sa mạc hóa ), đến trữ lượng hữu hạn của tài nguyên thiên nhiên (quặng mỏ, dầu hỏa, khí đốt), đến tình trạng khoét sâu thêm hố ngăn cách giàu nghèo

"Phát triển kinh tế bền vững” là khái niệm mới ở Việt Nam Tiến hành xây dựng và thao tác hoá khái niệm này phù hợp với thực tiễn đất nước và bối cảnh thế giới hiện nay sẽ có ý nghĩa quan trọng Các nghiên cứu khoa học môi trường, khoa học xã hội, trong đó đặc biệt là kinh tế học, xã hội học và luật học đã có những đóng góp nhất định cho việc hoàn thiện hệ thống quan điểm lý luận về PTKTBV ở nước ta trong những thập niên sắp tới

Trong một công bố trên Tạp chí Xã hội học (2003) của tác giả Bùi Đình Thanh với tiêu đề "Xã hội học Việt Nam

trước ngưỡng của thế kỷ XXI", tác giả cũng chỉ ra 7 hệ chỉ báo cơ bản về PTBV: Chỉ báo kinh tế, xã hội, môi trường Khái

niệm “phát triển bền vững” được biết đến ở Việt Nam vào khoảng cuối thập niên 80 đầu thập niên 90 Mặc dù xuất hiện ở Việt Nam khá muộn nhưng nó lại sớm được thể hiện ở nhiều cấp độ

Về mặt học thuật, thuật ngữ này được giới khoa học nước ta tiếp thu nhanh Đã có hàng loạt công trình

nghiên cứu liên quan mà đầu tiên phải kể đến là công trình do giới nghiên cứu môi trường tiến hành như "Tiến tới

môi trường bền vững” (1995) của Trung tâm Nghiên cứu tài nguyên và môi trường, Đại học Tổng hợp Hà Nội

Công trình này đã tiếp thu và thao tác hoá khái niệm PTBV theo báo cáo Brundtland như một tiến trình đòi hỏi đồng thời trên bốn lĩnh vực: Bền vững về mặt kinh tế, bền vững về mặt nhân văn, bền vững về mặt môi trường, bền

vững về mặt kỹ thuật "Nghiên cứu xây dựng tiêu chí phát triển bền vững cấp quốc gia ở Việt Nam - giai đoạn I”

(2003) do Viện Môi trường và PTBV, Hội Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam tiến hành Trên cơ sở tham khảo bộ tiêu chí PTBV của Brundtland và kinh nghiệm các nước: Trung Quốc, Anh, Mỹ, các tác giả đã đưa ra các tiêu chí cụ thể về PTBV đối với một quốc gia là bền vững kinh tế, bền vững xã hội và bền vững môi trường Đồng thời cũng đề xuất một số phương án lựa chọn bộ tiêu chí PTBV cho Việt Nam

Công trình nghiên cứu "Quản lý môi trường cho sự phát triển bền vững” (2000) do Lưu Đức Hải và cộng

sự tiến hành đã trình bày hệ thống quan điểm lý thuyết và hành động quản lý môi trường cho PTBV Công trình này đã xác định PTBV qua các tiêu chí: bền vững kinh tế, bền vững môi trường, bền vững văn hoá đã tổng quan nhiều mô hình PTBV như mô hình 3 vòng tròn kinh kế, xã hội, môi trường giao nhau của Jacobs và Sadler (1990),

mô hình tương tác đa lĩnh vực kinh tế, chính trị, hành chính, công nghệ, quốc tế, sản xuất, xã hội của WCED (1987), mô hình liên hệ thống kinh tế, xã hội, sinh thái của Villen (1990), mô hình 3 nhóm mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường của World Bank

Ngoài ra, trong giới khoa học xã hội còn có các công trình như "Đổi mới chính sách xã hội - Luận cứ và

giải pháp" (1997) của Phạm Xuân Nam Trong công trình này, tác giả làm rõ 5 hệ chỉ báo thể hiện quan điểm

PTBV: Phát triển xã hội, phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, phát triển chính trị, tinh thần, trí tuệ, văn hoá, vai trò phụ nữ và chỉ báo quốc tế Nhìn chung, các công trình nghiên cứu này có một điểm chung là thao tác hoá khái niệm PTBV theo Brundtland Tuy nhiên, cần nói thêm rằng, những thao tác này còn mang tính liệt kê, tính thích ứng của các chỉ báo với thực tế Việt Nam, cụ thể là ở cấp độ địa phương, vùng, miền, hay các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội vẫn chưa được làm rõ

Tiếp theo là Đề tài cấp Bộ “Phát triển bền vững từ quan niệm đến hành động” của PGS.TS Hà Huy Thành

(chủ nhiệm), Viện nghiên cứu Môi trường và PTBV là cơ quan chủ trì thực hiện Đề tài đã nghiên cứu tổng quan nội dung cơ bản và quá trình hình thành và phát triển của khái niệm, khung khổ, chương trình hành động, chỉ tiêu PTBV của Liên hợp quốc và các quốc gia, khu vực trên thế giới Trên cơ sở đó, rút ra những bài học về PTBV phù hợp với điều kiện của Việt Nam

Trong “Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam có đưa ra nhiều vấn đề cần ưu tiên để thực hiện PTBV, trong đó

5 lĩnh vực cần được ưu tiên để PTBV về kinh tế, đó là: duy trì tăng trưởng nhanh và bền vững; thay đổi mô hình sản xuất

và tiêu dùng theo hướng thân thiện với môi trường; thực hiện quá trình công nghiệp hóa sạch; phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững; PTBV các vùng và địa phương

Trong bài “Bàn thêm về PTBV” đăng trên Tạp chí nghiên cứu PTBV số tháng 6/2006 của Bùi Tất Thắng, Viện chiến lược – Bộ Kế hoạch và đầu tư, đã phân tích PTBV về mặt kinh tế để thực hiện PTBV là tốc độ tăng trưởng phải cao và quan trọng là có sự thay đổi cơ cấu kinh tế, cùng với việc nâng cao đời sống của dân chúng và bảo vệ môi trường, nguồn tài nguyên thiên nhiên…

Lê Bảo Lâm với tác phẩm “Các nhân tố ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế dài hạn: Lý thuyết và thực tiễn

ở Việt Nam” (2007) và một số các tác phẩm khác của các tác giả: Nguyễn Mạnh Hùng, “Kinh tế – xã hội Việt Nam hướng tới chất lượng tăng trưởng hội nhập phát triển bền vững”; Nguyễn Văn Thương, “Tăng trưởng kinh tế Việt Nam - những rào cản cần vượt qua”; Phạm Ngọc Trung, “Chất lượng tăng trưởng của Việt Nam”;…cũng chỉ nghiên cứu và bàn luận đến những vấn đề xoay quanh việc sử dụng các nhân tố được chú ý và cần phải tiếp tục sử dụng một cách có hiệu quả để nhằm tạo ra sự tăng trưởng của kinh tế Việt Nam Các vấn đề đã được nghiên cứu trong nhóm các tác giả trên cũng chỉ mới đưa ra, một cách rời rạc và chưa có tính chất hệ thống lý thuyết về sự PTKTBV, chỉ đưa ra những phân tích, đánh giá về vấn đề xã hội, hay môi trường và một số tiêu chí trong nghiên cứu sự phát triển một cách “bền vững” đối với Việt Nam

Trong tác phẩm “Phát triển bền vững của Việt Nam: Thành tựu, cơ hội, thách thức và triển vọng”, NXB Lao động – xã hội, Hà Nội – 2007, GS.TSKH Nguyễn Quang Thái và PGS.TS Ngô Thắng Lợi đã nghiên cứu, phân tích thực trạng phát triển của kinh tế xã hội của Việt Nam trong thời gian đổi mới, phân tích những yếu tố hay điều kiện để

có thể giúp Việt Nam đạt được những tiến bộ khả quan để thực hiện PTBV, trong đó có đề cập đến những nội dung của vấn đề tăng trưởng với chất lượng cao thể hiện ở những tiêu chí như xác định cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ

cấu kinh tế theo hướng tiến bộ Mặc dù, chưa đề cập trực tiếp đến khái niệm PTKTBV nhưng cũng đã đưa ra những tiêu chí và nội dung của PTKTBV

Tuy nhiên, đánh giá thật công bằng thì các nghiên cứu hiện có chưa đề cập sâu đến PTKTBV, cũng như đánh giá mức độ tác động của PTKTBV trong mối quan hệ đối với bảo vệ môi trường sinh thái, bảo đảm bền vững

về mặt xã hội, văn hóa , từ đó, khẳng định vai trò quyết định của PTKTBV đến PTBV nói chung, đưa ra những kết luận về nội dung cũng như tiêu chí của PTKTBV

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: nền kinh tế quốc dân cùng với các vùng, ngành của nó trong quãng thời gian tương

đối thuần nhất để làm rõ động thái, khuynh hướng của nó dưới lăng kính của PTKTBV

Phạm vi nghiên cứu: luận án chỉ giới hạn nghiên cứu nền kinh tế quốc dân Việt Nam dưới góc độ

PTKTBV, bao gồm những vấn đề tăng trưởng kinh tế, cơ cấu kinh tế xã hội, môi trường

Thời gian nghiên cứu: từ năm 1986 đến nay

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án

Mục đích nghiên cứu của luận án: Luận giải một số vấn đề lý luận và thực tiễn về PTKTBV; đánh giá, phân tích thực trạng nền kinh tế quốc dân kể tử khi thực hiện mô hình kinh tế mới để chỉ ra những mặt được và chưa được trong việc thực hiện mục tiêu bền vững; đề xuất một số giải pháp cơ bản bảo đảm PTKTBV trong thời gian tới

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án xác định những nhiệm vụ cụ thể như sau: tổng hợp tài liệu, tư liệu đã nghiên cứu PTKTBV; tổng hợp một số kinh nghiệm của các nước trên thế giới trong việc bảo đảm PTKTBV; sử dụng các công cụ phân tích để làm rõ những thành tựu đã đạt được cũng như những mặt còn hạn chế của kinh tế Việt Nam trong việc vừa duy trì tốc độ tăng trưởng cao, vừa bảo đảm tính bền vững trong tăng trưởng kinh tế; từ đó đề xuất những giải pháp, kiến nghị

để làm cho chất lượng tăng trưởng trong thời gian tới được cao và ổn định, bền vững hơn, hạn chế những tác động tiêu cực

từ bên ngoài, nhất là tính chu kỳ của khủng hoảng trong kinh tế thị trường

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu áp dụng trong Luận án

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, chủ trương, chính sách và pháp luật của Nhà nước Việt Nam; các thành tựu khoa học trong kinh tế chính trị nói chung và kinh tế học phát triển nói riêng Luận án có sử dụng một số phương pháp khác như phương pháp thống kê, phân tích và tổng hợp, mô tả và so sánh, mô hình hóa, kết hợp nghiên cứu lý luận với tổng kết thực tiễn

6 Những đóng góp khoa học của Luận án

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về PTKTBV, thông qua việc làm rõ các nội dung và các tiêu chí đánh giá PTKTBV Nghiên cứu PTKTBV là để rút ra bài học cho Việt Nam trong vấn đề phát triển

- Đánh giá thực trạng phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam, luận chứng những vấn đề đang đặt ra trong việc thực hiện mục tiêu chiến lược là duy trì tăng trưởng nhanh, hiệu quả và bền vững, thực sự tác động tích cực và lan tỏa đến các vấn đề văn hoá, xã hội, môi trường và có cơ cấu kinh tế phù hợp phản ánh trình độ phát triển của nền kinh tế Nội dung của PTKTBV gồm cả yếu tố văn hoá, xã hội được xem là vấn đề mới

- Đề xuất quan điểm và định hướng giải pháp cơ bản để kinh tế Việt Nam tiếp tục phát triển bền vững Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và đào tạo trên lĩnh vực kinh tế chính trị và lịch sử phát triển kinh tế Việt Nam, kinh tế học phát triển

7 Kết cấu của Luận án:

Ngoài Lời nói đầu, Danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận án được kết cấu thành 3 chương,

7 mục và 14 tiểu mục

Chương 1: Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về PTKTBV

Chương 2: Thực trạng phát triển kinh tế của Việt Nam và những vấn đề đặt ra về phát triển bền vững Chương 3: Quan điểm và giải pháp nhằm bảo đảm PTKTBV ở Việt Nam

Chương 1 Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế bền vững

1.1 Khái niệm và nội dung của phát triển kinh tế bền vững

1.1.1 Một số khái niệm và phạm trù cơ bản

1.1.1.1 Phát triển và phát triển kinh tế

Phát triển kinh tế là khái niệm chỉ quá trình chuyển nền kinh tề từ chậm phát triển sang nền kinh tế phát triển, chứ không phải là phát triển kinh tế với nội dung tăng trưởng kinh tế hiện đại Một khái niệm diễn tả quá

trình thay đổi về chất trong tiến trình kinh tế, đằng kia diễn tả sự tăng lên về lượng của một nền kinh tế Không nên đồng nhất phát triển kinh tế với tăng trưởng kinh tế, dù rằng tăng trưởng kinh tế là nội dung vật chất của phát triển

kinh tế

1.1.1.2 Phát triển bền vững vàphát triển kinh tế bền vững

+ Phát triển bền vững:

Đinh nghĩa do Uỷ ban thế giới về môi trường và phát triển đưa ra trong báo cáo "Tương lai chung của

chúng ta" (1987) dường như nhận được sự tán đồng của đa số quốc gia và nhiều nhà nghiên cứu về PTBV Nội

dung của định nghĩa này là: "Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của hiện tại song không

xâm hại tới khả năng thỏa mãn của các thế hệ tương lai.

Vào thời điểm đó, người ta mới chỉ nhận thấy ba yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường; còn một thành tố vô cùng quan trọng được tiếp tục nhận thức trong cả quá trình tiếp theo, đó là văn hóa

PTKTBV ngày nay đã trở thành một thuật ngữ quen thuộc ở nước ta, thậm chí còn trở thành một quan điểm chủ đạo trong hoạch định chiến lược và chính sách phát triển của nhiều quốc gia

Vậy PTKTBV được hiểu như thế nào, theo luận án thì:

- Là sự tăng trưởng về kinh tế một cách hợp lý, hiệu quả và bền vững: mà chỉ cần cao ở mức vưà phải đồng thời duy trì một cơ cấu kinh tế ngành một cách phù hợp và từng bước có sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo đúng

xu thế đi lên

1.1.1.3 Phát triển kinh tế bền vững - con đường tất yếu, hợp quy luật của phát triển

Trên thực tế, sự tăng trưởng của nhiều quốc gia không những không làm cho mọi người dân được hưởng

mà ngược lại còn gây ảnh hưởng xấu đến tính bền vững của sự phát triển

Để tránh được điều đó thì mục tiêu đặt ra đối với mỗi quốc gia là “tăng trưởng phải có chất lượng”, nghĩa

là ngoài sự phát triển kinh tế còn bao gồm các tiêu chuẩn rộng hơn như là giảm đói nghèo, phân phối thu nhập bình đẳng, môi trường sống cần được duy trì và phát triển

Trong nội hàm của PTBV thì PTKTBV đóng vai trò cực kỳ quan trọng, có ảnh hưởng chi phối đến các yếu

tỗ hợp thành chỉnh thể PTBV nói chung

1.1.2 Nội dung của phát triển kinh tế bền vững

Các tiêu chí cơ bản đánh giá sự PTBV là sự tăng trưởng kinh tế ổn định; thực hiện tốt tiến bộ và công bằng

xã hội; khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao được chất lượng môi trường

Thứ nhất, mức tăng tương đối cao Thứ hai, tăng trưởng cần bảo đảm tính ổn định Thứ ba, tăng trưởng cần

bảo đảm chất lượng cao

+ Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tiến bộ Là việc phát triển các ngành, lĩnh vực, vùng có lợi thế so

sánh, đồng thời phù hợp với xu hướng phát triển tất yếu trên thế giới

+ Phát triển kinh tế gắn với việc giải quyết các vấn đề xã hội cơ bản

+ Phát triển kinh tế gắn với sử dụng nguồn lực hiệu quả và bảo vệ môi trường sinh thái

Việc đánh giá và đo lường mức độ PTKTBV nói chung, KTBV nói riêng là rất phức tạp, đòi hỏi phải có những nghiên cứu chuyên sâu Tuy nhiên, trong trường hợp không có hệ thống đầy đủ các chỉ tiêu PTBV thì có thể đánh giá qua hệ thống một số chỉ tiêu định lượng và định tính thông qua việc phân tích, đánh giá các nhân tố tác động đến PTKTBV

Chất lượng tăng trưởng thể hiện trên nhiều tiêu chí đánh giá, nhưng tựu trung là ở chỗ người dân được thụ hưởng bởi kết quả tăng trưởng đó như thế nào Do đó chất lượng tăng trưởng có mối quan hệ hữu cơ với PTBV và

PTKTBV Tăng trưởng kinh tế đi đôi với nâng cao chất lượng của tăng trưởng

1.1.3 Các điều kiện bảo đảm phát triển kinh tế bền vững

1.1.3.1 Hoạch định chiến lược và kế hoạch

Về mặt lý thuyết, cương lĩnh, chiến lược, quy hoạch và kế hoạch đều là phương thức can thiệp của con người, cụ thể là nhà nước nhằm hạn chế những biểu hiện bất ổn của nền kinh tế để PTKTBV, vừa bảo đảm các

mục tiêu chung, vừa làm cho các mục tiêu đó thích ứng với yêu cầu của thời đại mới, vừa phù hợp với điều kiện cụ thể của nước ta

1.1.3.2 Lựa chọn cơ cấu kinh tế hợp lý

+ Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa phải có mục tiêu song không phải bất chấp những khó khăn trở ngại để đạt mục tiêu mà phải biết dừng khi chuyển dịch không có hiệu quả chuyển đổi sang mục tiêu khác hợp lý

+ Chuyển dịch cơ cấu kinh tế phải phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, các cấp, các cơ quan, doanh nghiệp, các địa phương và cơ sở, không thụ động, ỷ lại

1.1.3.3 Kết cấu hạ tầng kinh tế - kỹ thuật

Chính sách đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng được hiểu là chính sách huy động và phân bổ các nguồn lực bằng tiền, tài sản vật chất và sức lao động Kết cấu hạ tầng phát triển sẽ là điều kiện đảm bảo cho kinh tế tăng trưởng nhanh, có khả năng cạnh tranh cao hơn trong kinh tế thị trường

1.1.3.4 Vốn cho đầu tư phát triển

Vốn là yếu tố sản xuất cơ bản Để tăng cường huy động nguồn vốn, đa dạng hoá hình thức huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn vốn, trong đó đặc biệt là vốn đầu tư

1.1.3.5 Trình độ khoa học, kỹ thuật và công nghệ

Để tăng cường nguồn lực khoa học - công nghệ, cần thiết phải phát triển tiềm lực khoa học- công nghệ mà

trước hết là đội ngũ cán bộ khoa học - công nghệ; chú trọng đào tạo và sử dụng nhân tài; đa dạng hoá các loại hình

cơ quan nghiên cứu khoa học - công nghệ; đầu tư kinh phí cho các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng; tăng cường

chuyển giao công nghệ; nhập và nội địa hoá công nghệ từ bên ngoài

1.1.3.6 Phát triển nguồn nhân lực

Nhiều nghiên cứu gần đây cũng đã chỉ ra rằng, chính trong kinh tế tri thức, con người đi đến một xã hội có nguồn của cải dồi dào Và chính sự phát triển như vũ bão của khoa học, kỹ thuật và công nghệ đã và đang thúc đẩy mạnh mẽ sức sản xuất cũng như lực lượng sản xuất phát triển không ngừng

1.1.3.7 Vấn đề thể chế và quản lý của Nhà nước

Năng lực quản lý, điều hành của Nhà nước: là nhân tố rất quan trọng không chỉ đối với phát triển kinh tế

mà còn đối với việc bảo đảm tính bền vững Theo các mô hình tăng trưởng nội sinh: "chính sách của Chính phủ có

tác động đến tăng trưởng dài hạn"

Để PTKTBV cần có các điều kiện và môi trường cần thiết đảm bảo như: môi trường chính trị, môi trường pháp lý, môi trường kinh tế vĩ mô, môi trường văn hoá - xã hội v.v

1.2 Một số kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế bền vững

1.2.1 Kinh nghiệm của một số nước

1.2.1.1 Kinh nghiệm của Nhật Bản

Là một nướcthiệt hại lớn trong chiến tranh thế giới lần thứ 2, Nhật Bản ngày nay là một siêu cường kinh tế thứ hai của thế giới Đạt được thành tựu đó, Nhật Bản đã thực thi các vấn đề như: chuyển đổi cơ cấu ngành liên tục, tốc độ tăng trưởng kinh tế được chú ý …Những bài học cả thành công và thất bại của Nhật Bản về những vấn đề này đều có ý nghĩa lớn đối với Việt Nam chúng ta hiện nay

1.2.1.2 Kinh nghiệm của Thái Lan

Cho đến trước năm 1997 - Thái Lan là một trong số các quốc gia Đông Nam á duy trì được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và liên tục với mức bình quân 7%/năm Thái Lan thực hiện điều chỉnh cơ cấu ngành theo mô hình công nghiệp hoá rút ngắn,

Thái Lan đã thực hiện nhiều giải pháp, nhất là điều chỉnh lại cơ cấu ngành kinh tế, xây dựng hệ thống chính sách ưu đãi năng động và thực tế, tự do hoá thương mại và giá cả triệt để theo cơ chế thị trường, khuyến khích sản xuất, kinh doanh, nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông sản hàng hoá sao cho phù hợp với điều kiện mới

1.2.1.3 Kinh nghiệm của Trung Quốc

+ Là một nền kinh tế chuyển đổi, Trung Quốc chú trọng cải cách thể chế, ban hành nhiều bộ luật, điều lệ, sửa đổi hoặc huỷ bỏ những quy định đã cũ, lạc hậu (trái với các quy định WTO) Trung Quốc vận dụng tốt những quy tắc bảo hộ của WTO để đảm bảo duy trì sản xuất ổn định trong mỗi doanh nghiệp cũng như toàn bộ nền kinh

tế

+ Trung Quốc đã thực hiện bước đột phá trong cải cách cơ chế chính sách đối với doanh nghiệp Nhà nước,

áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế

1.2.1.4 Kinh nghiệm Malaysia

Những năm 90 của thế kỷ 20 trở về đây, Malaysia hướng sang mục tiêu phát triển cân đối giữa tăng trưởng kinh tế với giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường Là một nước phát triển sau nên Malaysia nhận thức khá tốt trong việc hoạch định và đảm bảo chiến lược PTKTBV Tóm lại, Malaysia đã đạt được những kết quả phát triển đáng khích lệ trong suốt 4 thập kỷ qua

1.2.2 Bài học rút ra cho Việt Nam

1.2.2.1 Những vấn đề chung về phát triển kinh tế bền vững qua kinh nghiệm của một số nước

Qua phân tích ở trên, chúng tôi có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm vắn tắt sau đây:

+ Kiên trì mô hình kinh tế thị trường mở và hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế dựa vào tăng trưởng xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp chế biến, công nghiệp chế tạo trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh “tĩnh” và “động” của đất nước

+ Phát triển cơ cấu hàng hoá xuất khẩu theo hướng đa dạng hoá, lựa chọn mặt hàng xuất khẩu chủ lực phù hợp với tiến trình chuyển đổi cơ cấu ngành trong từng thời kỳ

Như vậy, giữa tăng trưởng với tiến bộ, công bằng xã hội và các vấn đề môi trường có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Vấn đề đặt ra cho chính phủ là phải giải quyết hài hoà các mối quan hệ này

1.2.2.2 Kinh nghiệm cho công cuộc thực hiện chiến lược phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam

Huy động sức mạnh trí tuệ toàn dân tộc để xây dựng chiến lược PTKTBV: Kinh nghiệm của các quốc gia

đi trước cho thấy để thực hiện chiến lược PTKTBV, đòi hỏi các nguồn lực rất lớn, vì vậy việc phát huy sức mạnh trí tuệ của toàn dân tộc là yếu tố then chốt và có tính chiến lược Trong quá trình phát triển chúng ta phải xác định

rõ mục tiêu của PTKTBV, đó là mục tiêu phải hàm chứa nội dung đảm bảo ngày càng đầy đủ về vật chất, giàu có

về tinh thần; sự đồng thuận của xã hội và đảm bảo bình đẳng của mọi công dân

Muốn vậy, đất nước phải có tiềm lực kinh tế, chính trị, có chiến lược và sách lược để ứng phó với mọi cuộc cạnh tranh từ bên ngoài cần thực hiện phương châm “dĩ bất biến, ứng vạn biến” trong các quan hệ đối ngoại để bảo

vệ lợi ích quốc gia dân tộc Bao gồm cả lợi ích của các thế hệ tương lai

Kết luận chương 1

Khái niệm PTBV đã được ủy ban thế giới và môi trường phát triển đưa ra trong báo cáo “ Tương lai chung của chúng ta” (1987) là: “ Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn các nhu cầu của hiện tại song không xâm hại tới khả năng thỏa mãn của các thế hệ tương lai”

Nội dung của PTBV bao gồm 3 vấn đề chính yếu và cơ bản, đó là: phát triển về kinh tế một cách bền vững; phát triển kinh tế và lan tỏa ảnh hưởng đến vấn đề bảo vệ tốt môi trường sinh thái; phát triển kinh tế và sự lan tỏa ảnh hưởng của nó đến việc nâng cao mức sóng của con người và an sinh xã hội

PTBV có mối quan hệ mật thiết với PTKTBV, PTKTBV là điều kiện cần để có được PTBV

Để đảm bảo PTKTBV cần chú ý đến những vấn đề sau:

a, Tăng trưởng kinh tế hợp lý, và có chất lượng cao, được duy trì trong khoảng thời gian dài

b, Tăng trưởng kinh tế gắn với việc hình thành cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo xu hướng phát triển một cách hợp lý

c, Phát triển kinh tế phải duy trì sự cân đối vỹ mô của nền kinh tế

d, Sự lan tỏa của tăng trưởng kinh tế đến các vấn đề xã hội, đến xóa đói giảm nghèo và công bằng xã hội

Chương 2: Thực trạng phát triển kinh tế của Việt Nam và những vấn đề đặt ra về phát triển bền vững 2.1 Quá trình đổi mới tư duy về phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam

2.1.1 Khái lược về phát triển kinh tế Việt Nam trước đổi mới

2.1.1.1 Giai đoạn trước năm 1975

Nhìn chung, đặc điểm cơ bản nhất của nền kinh tế nước ta trong giai đoạn này vẫn mang nặng tính tự sản tự tiêu, tự cung tự cấp là chính, sản xuất với quy mô nhỏ, manh mún, năng suất lao động và hiệu quả kinh tế thấp

2.1.1.2 Nền kinh tế Việt Nam giai đoạn 1976 đến 1986

Tháng 12/1976 Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV Đảng Cộng sản Việt Nam xác định đường lối phát triển kinh tế đất nước trong giai đoạn mới là: Đẩy mạnh công nghiệp hoá XHCN, đưa nền kinh tế nước ta từ sản xuất nhỏ lên sản suất lớn XHCN Ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý, trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ

2.1.2 Những nội dung cơ bản về đổi mới tư duy PTKTBV ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay:

2.1.2.1 Chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế hàng hóa và kinh tế thị trường định hướng XHCN

Trên thực tế, tư duy nhận thức của Đảng luôn trong quá trình vận động phát triển không ngừng

Đại hội lần thứ VII của Đảng (năm 1991) lần đầu tiên nhắc đến cụm từ: nền kinh tế hàng hoá nhiều thành

phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Đại hội lần thứ X của Đảng (năm 2006) khẳng

định mô hình tổng quát của nền kinh tế nước ta là phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN…

2.1.2.2 Thay đổi nhận thức về chế độ sở hữu, chuyển từ chế độ sở hữu toàn dân và tập thể sang đa dạng hóa các hình thức sở hữu, thay đổi các quan hệ quản lý nền kinh tế xã hội

Trong văn kiện Đại hội lần thứ VII nhấn mạnh định hướng phát triển của các đơn vị kinh tế: kinh tế quốc

doanh, kinh tế tập thể, kinh tế gia đình, kinh tế tư nhân Lần đầu tiên đề cập đến việc từng bước thành lập các xí

nghiệp, các công ty cổ phần

Tư duy trong các quan hệ quản lý cũng đã có một quá trình đổi mới và hoàn thiện rất mạnh mẽ, Đại hội lần

thứ VI của Đảng khẳng định thực chất của cơ chế mới về quản lý kinh tế là cơ chế kế hoạch hoá theo phương thức

hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa,

2.1.2.3 Phát triển nền kinh tế gồm nhiều thành phần, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tập thể cùng với kinh tế nhà nước ngày càng trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân

Như vậy, trong hớn 20 năm đổi mới, chế độ sở hữu và thành phần kinh tế giữ vai trò chủ đạo vẫn là sở hữu nhà nước và sở hữu tập thể, khẳng định chúng từng bước tạo thành nền tảng cơ bản của nền kinh tế XHCN, nhưng

đã có sự thay đổi từ chỗ đồng nhất kinh tế quốc doanh với doanh nghiệp quốc doanh đến việc tách riêng khái niệm

sở hữu nhà nước,

2.1.2.4 Đổi mới trong chính sách đối ngoại, thực hiện chủ trương đa phương hóa, đa dạng hóa các quan hệ đối ngoại, sẵn sàng là bạn và là đối tác tin cậy của tất cả các nước trên thế giới vì hòa bình, tiến bộ

Việt Nam đã tranh thủ sự ủng hộ của các nước trên thế giới trên cơ sở lựa chọn chính sách đối ngoại khôn khéo, phù hợp thế phát triển của thế giới và vẫn bảo đảm được tính độc lập tự chủ của mình

Đẩy mạnh hơn nữa hoạt động kinh tế đối ngoại, hội nhập kinh tế quốc tế sâu hơn và đầy đủ hơn với các thể chế kinh tế toàn cầu, khu vực lấy phục vụ lợi ích đất nước làm mục tiêu cao nhất

2.1.2.5 Nhấn mạnh quan điểm phát triển kinh tế nhanh, hiệu quả và bền vững

Tăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái Vận dụng các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý nền kinh tế thị trường để sử dụng mặt tích cực của nó phục vụ mục đích xây dựng CNXH

2.2 Đánh giá về phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay

2.2.1 Đánh giá về tốc độ và chất lượng tăng trưởng kinh tế

2.2.1.1 Đánh giá về tốc độ tăng trưởng kinh tế

Với mô hình kinh tế mới, nền kinh tế Việt Nam đã có sự tăng trưởng khá cao và liên tục Sự tăng trưởng GDP cả nước cao dần từ ngay sau khi đổi mới cơ chế quản lý kinh tế năm 1986 (2,84%) và đạt mức cao nhất vào năm 1995 (9,54%), đưa nước ta thoát khỏi khủng hoảng kinh tế-xã hội

2.2.1.2 Đánh giá về chất lượng tăng trưởng kinh tế

Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam đã chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng đóng góp của yếu tố vốn, tăng tỷ trọng đóng góp của yếu tố lao động và tăng tỷ trọng đóng góp của yếu tố năng suất các nhân tố tổng hợp Tuy vậy,

năng suất lao động mặc dù liên tục tăng nhưng quy mô tuyệt đối vẫn còn thấp

2.2.2 Đánh giá tác động lan tỏa của tăng trưởng kinh tế đến các vấn đề xã hội, môi trường

Luận án tập trung vào một số vấn đề sau:

2.2.2.1 Về các vấn đề xã hội:

Trên thực tế cho thấy tỷ lệ nghèo đã được giảm mạnh Tuy nhiên, tốc độ giảm nghèo đã chậm lại