Do vậy, trong quá trình dạy - học, người giáo viên GV cần phải khai thác triệt để các sơ đồ đã có sẵn trong sách giáo khoa SGK để hướng dẫn học sinh HS nắm vững nội dung kiến thức địa lý
Trang 1Phần I Mở đầu
I Lí do chọn đề tài
Trong hệ thống kênh hình của SGK địa lý THCS, “s ơ đồ” trong dạy học địa lý
chiếm tỉ lệ rất đáng kể Mỗi sơ đồ đều chứa đựng những kiến thức, các mối liên hệ nhân quả được thể hiện rõ ràng Do vậy, trong quá trình dạy - học, người giáo viên (GV) cần phải khai thác triệt để các sơ đồ đã có sẵn trong sách giáo khoa (SGK) để hướng dẫn học sinh (HS) nắm vững nội dung kiến thức địa lý mà nó thể hiện, đồng thời cũng cần tự xây dựng được các sơ đồ trong quá trình thiết kế bài học địa lý và giảng dạy trên lớp, coi nó như là một phương pháp dạy học, nhằm kích thích học sinh tích cực học tập
Hiện nay, tốc độ phát triển kinh tế - xã hội, khoa học kĩ thuật ngày càng nhanh, khối lợng tri thức nói chung, tri thức khoa học Địa lí nói riêng ngày càng phát triển mạnh mẽ Do đó, để HS nhanh chóng tiếp thu kiến thức và hiểu đợc nội dung thì cần phải có phơng pháp dạy học sao cho phù hợp, đặc biệt trong môn Địa lí
Xuất phát từ thực tiễn cho thấy hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế về phơng pháp tiếp cận trong dạy học chơng trình môn Địa lí 8 Bên cạnh đó, tình trạng dạy học theo phơng pháp truyền thụ một chiều, không phát huy đợc năng lực hoạt đông và t duy sáng tạo của học sinh, không kích thích đợc quá trình tự học của học sinh vẫn còn phổ biến
Từ những lý do trên, tôi thấy được rằng dạy học bằng sơ đồ sẽ gúp phần vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực hoá hoạt động của học sinh,
nên đã chọn đề tài: “Phơng pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học Địa lý 8”
ii Nhiệm vụ và mục tiêu của đề tài
Đề tài tập trung vào một số nhiệm vụ và mục tiêu sau:
- Tìm hiểu và nhận thức lí luận về phơng pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học Địa lí
- Bớc đầu vận dụng phơng pháp sơ đồ hoá vào thiết kế dạy học địa lí ở một số bài học của chơng trình lớp 8 hiện hành, tiến tới thực hiện mục tiêu “Đổi mới dạy học”, trọng tâm là đổi mới cách tiếp cận kiến thức và kỹ năng theo quan điểm dạy học lấy
HS làm trung tâm
- Qua thực nghiệm, rút ra những kinh nghiệm về khả năng vận dụng phơng pháp sơ
đồ hoá nhằm điều chỉnh quá trình dạy học của bản thân thích hợp hơn
- Đề xuất những ý kiến, những phơng hớng nhằm phát huy hiệu quả, nâng cao tính ứng dụng thực tế của phơng pháp sơ đồ trong quá trình dạy học địa lí lớp 8 cũng nh toàn bộ hệ thống chơng trính địa lí THCS
iii Giới hạn của đề tài
Trang 2Trong một môn học có rất nhiều vấn đề cần tìm hiểu, cần nghiên cứu Nhng do thời gian ngắn, phơng tiện làm việc có hạn, đặc biệt kinh nghiệm công tác cha nhiều vì vậy, đề tài của tôi chỉ giới hạn trong việc nghiên cứu về phơng pháp sử dụng sơ đồ trong dạy Địa lý 8 Đề tài có phạm vi hẹp nhng có khả năng áp dụng rộng đối với toàn bộ chơng trình địa lí nói chung
IV Các ph ươ ng pháp nghiên c ứ u :
Phương pháp thảo luận nhóm, khảo sát qua dự giờ, sinh hoạt chuyên đề chuyên môn, v.v…
Phần II Nội dung
I Cơ sở lí luận và thực tiễn
1 Lí luận
1.1 Khái niệm sơ đồ
Sơ đồ là một kết cấu, tổ chức có tính logic và phản ánh các thành phần và các mối quan hệ giữa các thành phần trong kết cấu, tổ chức đó Sơ đồ đợc thể hiện bằng công cụ đồ hoạ kết hợp các ký hiệu, ớc hiệu chữ (text), phụ đề Các mối tơng quan qua lại giữa các thành phần thờng đợc thể hiện bằng các mũi tên Kích thớc, màu sắc hay kết hợp text, phụ đề – chú thích và thuyết minh để thể hiện các nhân tố, cờng độ, tính chất của quan hệ của các hiện tợng – sự vật địa lí Các mối quan hệ có thể phức tạp và đan xen nhng thể hiện qua sơ đồ sẽ nâng cao tính hệ thống, làm cơ sở cho việc nhận thức, thu nhận, thông tin, ghi nhớ trở nên dễ dàng
Nh vậy, sơ đồ có tính khái quát hoá, hệ thống, logic, có tính trực quan cao
Về phân loại, dựa theo chức năng sơ đồ có thể chia ra một cách tơng đối: Sơ đồ
tổ chức, hệ thống; sơ đồ mối quan hệ; sơ đồ không gian Dựa theo tính phức tạp của sơ
đồ có thể chia ra: sơ đồ đơn chiều, sơ đồ đa chiều - phức hợp
1.2 Sơ đồ trong dạy học
Trong dạy học, sơ đồ hoá kiến thức bài dạy thực chất là sự hệ thống hoá, sắp xếp nội dung kiến thức cơ bản trong SGK, đặc biệt là kiến thức trọng tâm Sự sắp xếp này có qui luật nhất định, có sự phân loại về kiến thức: kiến thức chủ đạo, kiến thức suy luận, kiến thức phát triển, hay các khái niệm, các mối quan hệ nhân quả, qui luật
địa lí,
Nh vậy, sơ đồ trong quá trình dạy học đợc coi là một công cụ, phơng tiện, và cũng là cách thức, phơng pháp dạy học Nó có thể đợc sử dụng cho ngời dạy và cả ngời học ở tất cả các khâu của quá trình dạy học Đó chính là quan điểm dạy học mới mà ngời học đóng vai trò trung tâm Đối với địa lí thì sơ đồ chính là công cụ đắc lực để dạy học các mối quan hệ, đặc biệt mối quan hệ nhân quả
Trang 31.3 Tác dụng của sơ đồ trong dạy học môn địa lí
Phơng pháp sơ đồ hoá trong dạy học địa lí chính là sự tổ chức liên hệ kiến thức bài học theo một quy luật nhất định phù hợp vói năng lực tiếp thu của học sinh cũng
nh khả năng truyền đạt của GV
Về nhận thức, GV có khả năng căn cứ vào mục đích dạy học mà lựa chọn nội dung phơng pháp để tiến hành bài giảng Đồng thời nó có định hớng cơ bản đối với bài dạy, tránh sa vào các kiến thức thứ yếu, vụn vặt
Đặc trng địa lí là có nhiều khái niệm, mối quan hệ đa dạng (tự nhiên – dân c – xã hội), các qui luật Vì vậy việc dạy của GV phải làm cho quá trình tiếp nhận kiến thức phức tạp đó trở nên đơn giản hoá Dạy theo sơ đồ GV dễ dàng điều khiển quá trình lĩnh hội tri thức ở học sinh một cách thuận lợi Đối với học sinh các em chỉ thật
sự nắm vững bài học một cách hệ thống, khái quát thông qua các sơ đồ dạy học trực quan Sơ đồ càng gọn, rõ, phản ánh càng chính xác giữa nội dung và kiến thức trong bài càng giúp cho học sinh học tập có kết quả Nhờ vào sơ đồ hợp lí các em sẽ có t duy
hệ thống hợp lí, lôgic; đồng thời học sinh cũng dễ dàng nhớ bản chất, biết vận dụng kiến thức bài học
Phơng pháp sơ đồ hoá không thể là duy nhất trong một nội dung, một bài Vì vậy, áp dụng phơng pháp sơ đồ hoá bao giờ cũng cần có sự phối hợp đồng bộ với các phơng pháp dạy học khác, tuỳ theo mức độ từng bài cụ thể mà khả năng phối hợp có khác nhau Sự chuẩn bị tốt các phơng pháp hỗ trợ, phối hợp với phơng pháp giảng giải, phát vấn, trao đổi, nêu vấn đề chắc chắn sẽ làm cho hiệu quả của phơng pháp sơ đồ
đ-ợc nâng lên
Việc phân ra các loại bài giảng theo kiểu cấu trúc hệ thống, kiểu phát triển t duy logic là để tiện cho việc nghiên cứu và tổ chức kiểm tra đánh giá Trong thực tế các loại bài này thờng kết hợp chặt chẽ với nhau, cùng song song tồn tại trong cùng một
giáo
viên
Từ nội dung thành Soạn
sơ đồ
Giảng theo sơ
đồ
Tổng kết sơ
đồ
Học
sinh
Nghe giảng theo sơ đồ
Hiểu và ghi theo sơ đồ
Tự học bằng sơ đồ
Lập
đ-ợc sơ
đồ
Đánh giá bằng sơ đồ
Tự đánh giá và
đánh giá bằng sơ
đồ
Kết quả
giảng dạy-học tập
Kiến thức và kỹ năng địa lí
Qua
trình
trao
đổi
Trang 4chơng, một bài Xây dựng đợc cấu trúc bài học một cách khoa học chính là tạo ra điều kiện để phát triển khả năng t duy Ngợc lại tìm cách nâng cao năng lực t duy của học sinh trong việc học tập bộ môn địa lí cũng là nhằm đảm bảo tính khoa học và tính hệ thống Vì vậy, ta có thể vận dụng phơng pháp sơ đồ hoá vào tất cả các khâu dạy học ở trên lớp với nhiều bài học khác nhau
Theo PGS.Tiến sĩ Nguyễn Đức Vũ viết trong cuốn giáo trình “Ph ương pháp giảng dạy địa lý ở trường phổ thông”
Phổ biến có 4 loại sơ đồ sau:
Sơ đồ cấu trúc: biểu hiện các thành phần và yếu tố trong một chỉnh thể và
mối quan hệ giữa chúng
Hỡnh 1 Sơ đồ cơ cấu nền kinh tế.
Sơ đồ quá trình: biểu hiện vị trí các thành phần, yếu tố và mối quan hệ giữa chúng trong quá trình vận động
Hỡnh 2 Sơ đồ cỏc mựa theo dương lịch ở bỏn cầu Bắc.
Sơ đồ địa đồ học: biểu hiện mối liên hệ về mặt không gian của các sự vật
hiện tượng địa lý trên lược đồ, bản đồ
Trang 5Hỡnh 4 Sơ đồ các luồng vận tải hàng hoá bằng đường biển chủ yếu trên thế giới.
Sơ đồ logic: biểu hiện mối liên hệ về nội dung bên trong của các sự vật hiện tượng địa lý Trong sơ đồ logic các ô (đỉnh) chứa đựng những kiến thức, các mũi tên chỉ liên hệ dẫn xuất hoặc bao hàm Trong sơ đồ logic, các mối liên hệ nhân quả được thể hiện rõ rang
Sơ đồ mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên (Địa lý 8)
2 Cơ sở thực tiễn
Trong thời gian vừa qua, tôi nhận thấy khả năng t duy tổng hợp, khái quát hoá của học sinh trong môn địa lí nói chung còn yếu Nhiều học sinh có quan niệm rằng học địa lí nhàm chán vì phải tiếp nhận những kiến thức máy móc, học thuộc lòng các nội dung, con số khô khan và khó nhớ Một trong những nguyên nhân đó là cách dạy cha đáp ứng đợc yêu cầu Việc thiết lập sơ đồ, dạy theo sơ đồ và coi sơ đồ là công cụ
Địa hình
Đất
g khí Sinh
vật
Trang 6hỗ trợ dạy học, là phơng tiện để thực hiện phơng pháp dạy học sẽ là giải pháp có hiệu quả trong rất nhiều trờng hợp
Chơng trình SGK địa lí 8 hiện hành tôi nhân thấy có nhiều nội dung có khả năng vận dụng phơng pháp sơ đồ hoá một cách có hiệu quả, đặc biệt các nội dung thể hiện các mối quan hệ nhân quả, qui luật địa lí hoặc thể hiện cấu trúc các nội dung bài hoặc
có thể cả chơng, cả hệ thống chơng trình
Về mặt tâm lí lứa tuổi, học sinh lớp 8 cũng có xu hớng muốn tiếp cận thông tin theo các phơng pháp t duy logic Ghi chép và nhớ máy móc vụn vặt sẽ không có hiệu quả và không tạo ra hứng thú học tập, tính chủ động cũng sẽ không có
Trong khi đó, hiện nay cũng cha có một tài liệu tham khảo chính thức nào viết sâu về phơng pháp sử dụng sơ đồ, đơn thuần là các tiểu mục định hớng phơng pháp chung Việc nghiên cứu phải gắn với quá trình thực nghiệm để kiểm chứng trên phạm
vi rộng, thời gian dài
Nh vậy cả về lí luận và thực tiễn đều cho thấy yêu cầu và đòi hỏi thực hiện của phơng pháp dạy học tích cực, trong đó việc dạy bằng sơ đồ sẽ có nhiều u việt
ii phơng pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí Lớp 8.
1 Sử dụng sơ đồ trong khâu khởi động
Mục tiêu của việc sử dụng sơ đồ trong khâu khởi động bài mới, đầu tiết học là nhằm giới thiệu cấu trúc nội dung, hệ thống chơng trình cũng nh các yêu cầu, nhiệm
vụ chủ yếu sẽ đợc tiến hành trong thời gian kế tiếp Từ việc định hớng đó, ngời học sẽ
có đợc cái nhìn tổng quan - hệ thống nhất về nội dung và xác định nhiệm vụ của mình trong học tập
Tuỳ theo vị trí của tiết, bài nằm ở vị trí nào của chơng trình; tuỳ vào đặc điểm nội dung của bài mà ta có thể lựa chọn hình thức khởi động nào, có hay không cần thiết bằng sơ đồ
1.1 Cách thực hiện
Giáo viên sử dụng sơ đồ chuẩn bị sẵn treo lên (giấy khổ lớn) hoặc dùng máy chiếu LCD-Projector chiếu sơ đồ hệ thống lên màn hình Sử dụng có thể linh hoạt để giới thiệu nội dung lồng ghép các thông tin tạo hứng thú cũng nh yêu cầu nhiệm vụ khái quát, định hớng quá trình học tập một của học sinh Sự tham gia của học sinh vào khâu này thể hiện ở việc tiếp nhận và bổ sung thông tin qua nghiên cứu SGK để nắm
đợc hệ thống
Ví dụ: Mở đầu bài 14 - Đông Nam á - đất liền và hảI đảo - tiết
16 - địa lý 8 B
ớc 1 : Khởi động giới thiệu về Đông Nam á
Trang 711, nêu các nội dung lớn và thời lợng.
B
ớc 3 : Chiếu sơ đồ cấu trúc bài lên màn hình để đối chiếu và giáo viên giới thiệu hệ thống bài: “Bài Đông Nam á đợc nghiên cứu trong 5 tiết trên lớp, trong đó có
4 tiết lí thuyết và một tiết thực hành Theo trình tự chúng ta sẽ đợc nghiên cứu những nét khái quát về t nhiên dân c– , xã hội trong tiết 1, 2 Trong tiết 3,4 chúng ta sẽ thấy
đợc những nét khái quát về kinh tế Đông Nam á ASEAN - một liên kết của khu vực
Đông Nam á mà trong đó có Việt Nam, chúng ta sẽ nghiên cứu khái quát về mục tiêu
và cơ chế hợp tác cũng nh thành tựu và thách thức của ASEAN Cơ hội và thách thức của Việt Nam trong tiến trình hội nhập Để học tập có hiệu quả, yêu cầu các em phải nghiên cứu trớc ở nhà, đặc biệt tự nghiên cứu, bổ sung thực tiễn, liên hệ cho nội dung bài học”
2 Sử dụng sơ đồ trong dạy kiến thức mới
Trong một sơ đồ bao giờ cũng chứa đựng các kiến thức địa lí khác nhau: khái niệm, mối quan hệ, các qui luật đan xen phức tạp Mỗi một bài có thể có nhiều sơ đồ thành phần nằm trong một hệ thống lớn hơn Mỗi tiết sẽ là một thành phần nằm trong
hệ thống đó Trong mỗi tiết lại có dung lợng và số lợng các đơn vị kiến thức khác nhau Tuỳ từng nội dung, GV có thể thiết lập sơ đồ toàn bài hoặc từng phần Việc thiết lập và sử dụng sơ đồ trong giảng dạy kiến thức mới cần chú ý một số điểm sau:
- Biên tập và chuẩn bị trớc đảm bảo kiến thức trọng tâm, cơ bản.
Đông Nam á
VN trong ASEAN
Tự nhiên
khí
hậu Sông ngòi
cảnh quan
Dân cư, xã hội
Dân cư xã
hội Cơ cấu kinh tế nghiệpCông Dịch vụ nghiệpNông Mục tiêu
cơ chế hợp tác
Thành tựu, thách thức
Thực hành
Tự
nhiên
Trang 8- Việc sử dụng sơ đồ phải đợc quan niệm nh công cụ, phơng tiện Tuỳ theo
điều kiện thực tế có thể lựa chọn các hình thức và qui trình khai thác khác nhau Có một số lựa chọn: Hoàn thành sơ đồ khuyết, trình bày theo sơ đồ sẵn có, tự thiết lập sơ đồ
- Sản phẩm của quá trình sử dụng không chỉ là kiến thức mà còn là kỹ năng thu đợc từ học tập theo sơ đồ Đó là kỹ năng lí luận: tổng hợp, khái quát hoá, kỹ năng phân tích và các kỹ năng hành động nh thành lập sơ đồ, thiết lập mối quan hệ bằng công cụ đồ hoạ,
2.1 Cách thực hiện
2.1.1 Hoàn thiện sơ đồ khung.
Giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào SGK, hiểu biết và sơ đồ trên bảng (hoặc màn hình) để hoàn thành sơ đồ, trình bày, diễn giải bằng lời một hay nhiều nội dung kiến thức cụ thể nào đó mà GV đặt ra
Ví dụ: mục 2- đặc điểm tự nhiên/II Bài Đông Nam á - đất–
liền và hảI đảo (địa lý 8)
B
ớc 1 : Cho HS xác định hai nhóm nớc: Đông Nam á đất liền và hải đảo
B
ớc 2 : GV phân nhóm, giao nhiệm vụ
- Phân làm 4-6 nhóm
- Dựa vào nội dung mục 2-SGK Địa lí 8 trang 47, 48, lợc đồ tự nhiên ĐNA, trao
đổi nhóm để hoàn thành phiếu Nhóm chẵn nghiên cứu và hoàn thành phiếu 1: Đông Nam á lục địa; nhóm chẵn phiếu số 2: Đông Nam á biển đảo (Khổ giấy A0, kẻkhung sẵn)
B
ớc 3 ; HS làm việc hoàn thành phiếu
B
ớc 4 : Đại diện lên gắn sơ đồ kiến thức và trình bày Nhóm khác nhận xét, bổ sung GV chiếu sơ đồ lên để đối chiếu, chuẩn kiến thức
Trang 92.1.2 Trình bày kiến thức theo sơ đồ cho sẵn
GV yêu cầu HS dựa vào SGK, hiểu biết và sơ đồ trên bảng (hoặc màn hình) để trình bày, diễn giải bằng lời một hay nhiều nội dung kiến thức cụ thể nào đó mà GV
đặt ra
3 Sử dụng sơ đồ trong khâu củng cố, tổng kết
Về mặt lí luận, khâu tổng hợp, củng cố chiếm thời gian ngắn vào thời điểm cuối mỗi nội dung lớn của tiết, của bài nhng lại có ý nghĩa quan trọng nhằm hệ thống, nhấn mạnh đợc trọng tâm kiến thức Chính vì vậy việc sử dụng sơ đồ trong khâu này
có nhiều u thế cả về mặt thời gian và tính hệ thống nội dung, trực quan Vì mục tiêu
là khái quát hoá, tổng hợp nên khi sử dụng sơ đồ trong khâu này, GV cần lu ý một số
điểm sau:
+ Sơ đồ đợc thiết kế có tính khái quát hoá cao.
+ Thời gian trình bày ngắn nên GV phải tập trung làm rõ trọng tâm, đi thẳng vào vấn đề, tránh lan man sẽ không phát huy tác dụng.
+ Việc tham gia của học sinh trong khâu này không chỉ đơn thuần là quan sát, lắng nghe mà còn phải chủ động tổng hợp theo sơ đồ, thiết lập sơ đồ, hoàn thiện sơ
đồ, động não để ghi nhớ, phát hiện các mối liên hệ trong sơ đồ GV phải làm cho học sinh bị lôi cuốn, động não để khắc sâu nội dung.
+ Kết thúc khâu này thờng là bớc chuyển tiếp nội dung Vì vậy, GV cũng lu ý thiết kế sơ đồ theo hớng mở, lời dẫn dắt chuyển tiếp có sự gắn kết kiến thức một cách logic.
Đông Nam á
Đông Nam
Khí hậu,
Thế mạnh và hạn chế của
điều kiện tự nhiên
Trang 103.1 Cách thực hiện
Ví dụ: Tổng kết củng cố bài 15: đặc điểm dân c– xã hội–
Đông Nam á
3.1.1 Cách 1: Học sinh trình bày tổng kết
B
ớc 1 : GV chiếu sơ đồ
B
ớc 2 : HS đợc chỉ định trình bày nội dung sơ đồ khái quát
B
ớc 3 : NX và ghi nhận GV chốt và chuyển ý
3.2.2 Cách 2: Giáo viên trình bày tổng kết
GV mở từng phần của sơ đồ, lần lợt trình bày và nhấn mạnh, chuyển ý Học sinh nghe và ghi nhớ
4 Sử dụng sơ đồ trong khâu kiểm tra - đánh giá
“Kiểm tra - đánh giá là khâu cuối cùng nhng đồng thời cũng là bớc khởi đầu
cho một chu trình kín tiếp theo với một chất lợng cao hơn của quá trình giáo dục”
Nh vậy đánh giá trong dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng có vai trò cực kỳ quan trọng
Theo lí luận dạy học đại cơng, hiện có các hình thức trắc nghiệm sau: (sơ đồ trang bên)
dân cư – x hội ã
Đông
dân, tập
trung
Gia tăng cao
Kết cấu DS trẻ
Đa dân tộc Văn hoá,
tôn giáo
Phân
bố không
đều
Thuận lợi Khó khăn
