CHUYÊN ĐỀ TẬP HUẤN NĂM 2011

Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học 2.. Sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học sinh học 5.. Tổng kết về cây có ho

phân môn sinh học theo chuẩn KT-KN

- Thực hành, vận dụng thiết kế các phương pháp vào trong dạy học sinh học.

Nội dung: Gồm 4 phần:

3 Sơ đồ và biện pháp sơ đồ hóa nội dung

sách giáo khoa.

1 Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh

trong dạy học Sinh học

2 Sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học sinh học

5 Các biện pháp sử dụng tranh ảnh trong

dạy học sinh học

4 Dạy học bằng pp thiết kế các hoạt động

khám phá.

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp là:

a Rèn luyện kỹ năng phân tích là: Hình thành cho học sinh có thói quen tìm hiểu sự vật hiện tượng có chiều sâu.

- Nhiệm vụ của phân tích trước hết hs phải nắm được cấu trúc của đối

tượng cần phân tích:

+ Xác định yếu tố tạo thành đối tượng

+ Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố đó

+ Yếu tố trung tâm, yếu tố điều khiển của hệ thống nằm ở đâu?

+ Hoạt động trong những môi trường nào, điều kiện nào?

- Trên cơ sở đó mà xác định được tính chất, mâu thuẫn nội tại, động lực phát triển và các vấn đề khác

b Rèn luyện kỹ năng tổng hợp: Nhằm giúp học sinh sắp xếp những số liệu, những sự kiện lộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn thành những sự vật, những hiện

VÍ DỤ: Sinh học 6: Bài 36 Tổng kết về cây có hoa

Trước hết học sinh phân tích về cấu tạo và chức năng của

các cơ quan ở cây xanh có hoa như:

- Rễ: ( Cấu tạo – chức năng)

- Thân (Cấu tạo – Chức năng)

- Lá (Cấu tạo – Chức năng)

- Hoa (Cấu tạo – Chức năng)

– Quả (Cấu tạo – Chức năng)

- Hạt (Cấu tạo – Chức năng)

→ Sau khi phân tích cấu tạo và chức năng của chúng học sinh

sẽ xác định được mối liên hệ chặt chẽ giữa các cơ quan đó

nhờ kỹ năng tổng hợp và kết luận được:

Cây có hoa là một thể thống nhất, tác động vào một cơ quan

sẽ ảnh hưởng tới cơ quan khác và toàn bộ cây.

Kết luận:

→ Phân tích và tư duy tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên

hệ mật thiết với nhau

→ Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho học sinh ấn tượng chung về đối tượng, nhờ đó mà xác định được phương hướng phân tích cho đối tượng

→ giúp học sinh có một nhận thức đầy đủ hơn

về đối tượng, phân tích càng sâu, càng chi tiết thì giúp cho sự tổng hợp cuối cùng càng cao,

càng đầy đủ hơn.

- Phân tích cấu tạo cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể

- Phân tích các cơ chế, các quá trình sinh học…

So sánh là sự phân tích những điểm giống nhau và khác

nhau giữa các đối tượng nhằm phân loại sự vật, hiện tượng

thành những loại khác nhau

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

• Các bước thực hiện biện pháp so sánh:

B1 Định nghĩa đối tượng cần so sánh

B2 Phân tích đối tượng, tìm ra dấu hiệu bản chất của mỗi đối tượng so sánh

B3 Xác định những điểm khác nhau của từng dấu hiệu tương ứng

B4 Xác định những điểm giống nhau của từng dấu hiệu

tương ứng

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh ;

VÍ DỤ: Sinh học 9: So sánh ADN và ARN

- GV đưa ra các dữ kiện gợi ý để yêu cầu hs so sánh:

- So sánh sự giống nhau và khác nhau

- So sánh về cấu trúc không gian

Kết luận

Kết luận:

→ So sánh giúp hs phân biệt, hệ thống hóa và củng

cố các khái niệm đồng thời so sánh là một thao tác

tư duy rất quan trọng giúp hs tìm ra cái mới

Áp dụng trong giảng dạy sinh học:

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh :

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

3 Rèn kỹ năng khái quát hóa:

- KQH là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm gom các đối tượng có cùng thuộc tính vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cái chung nhất

- KQH giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm mới

- Ở học sinh sự KQH diễn ra trên cơ sở phân tích,

so sánh

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh :

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

3 Rèn kỹ năng khái quát hóa:

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh :

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh :

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

3 Rèn kỹ năng khái quát hóa:

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh :

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

Ví dụ 1: Em hãy khái quát về cơ thể người (KQ sơ bộ)

Cơ thể người có nhiều bộ phận, mỗi bộ phận có cấu tạo chuyên biệt và mỗi bộ phận có chức năng riêng hợp thành một cơ thể thống nhất

Áp dụng trong giảng dạy sinh học:

Chủ yếu trong quá trình hình thành khái niệm mới, Ở HS KQH diễn ra trên cơ sở

hệ bên trong mang tính quy luật của đối

tượng nghiên cứu, thấy được tổng thể vấn đề cần nghiên cứu

Kết luận

Kết luận:

Có 5 hình thức khái quát hóa sau đây:

- Khái quát cục bộ

- Khái quát sơ bộ

- Khái quát chuyên đề

-Tổng kết

- Liên môn

2 Rèn luyện kỹ năng so sánh :

1 Rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp:

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

3 Rèn kỹ năng khái quát hóa:

4 Rèn kỹ năng suy luận:

Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán mới từ một hay nhiều phán đoán theo các quy tắc logic

xác định

VD: Sinh 8 – Vì sao nói “ Nhai kĩ no lâu”

- HS sẽ suy luận từ kiến thức vệ sinh tiêu hóa, các thói

quen ăn uống khoa học để bảo vệ hệ tiêu hóa.

PP suy luận gồm

PP suy luận gồm: Tiền đề - lập luận - kết luận.

Căn cứ vào cách thức lập luận , suy luận được chia ra thành suy luận suy diễn và suy luận quy nạp.

Phần I Rèn các kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy học Sinh học

Phần 2 Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹ

năng nhận thức cho hs trong dạy học sinh học

* Yêu cầu thiết kế tình huống:

- Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học

- Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp

- Nội dung của tình huống phải phù hợp với trình độ

của học sinh

* Khi soạn thảo cần chú ý:

- Chủ đề: Mô tả đặc điểm của tình huống

- Mục đích dạy học đạt được thông qua tình huống

- Nội dung: Mô tả bối cảnh tình huống Nội dung tình

huống phải đủ thông tin để phân tích, giải quyết tình

huống.

* Áp dụng trong giảng dạy:

GV thiết kế bài tập tình huống để rèn các kĩ năng:

- Kĩ năng phân tích, tổng hợp

– Kĩ năng so sánh

– Kĩ năng khái quát hóa

– Kĩ năng suy luận

VD1: Bài tập tình huống rèn kĩ năng phân tích – tổng hợp:

Bài tập

Bài tập: Có một lưới thức ăn như hình vẽ Giả sử nguồn

thức ăn ban đầu là A bị nhiễm DDT Theo em động vật nào

có khả năng bị nhiễm DDT nặng nhất? Vì sao?

A

VD2: Bài tập tình huống rèn kĩ năng so sánh:

Bài tập:

Bài tập: Bạn Hà vẽ sơ đồ so sánh sự phát sinh giao tử đực và sự

phát sinh giao tử cái nhưng chưa đầy đủ Em hãy hoàn chỉnh sơ

đồ trên để thấy được điểm giống nhau và khác nhau giữa 2 quá trình này?

Bài tập Sinh 8 – Vì sao nói “ Nhai kĩ no lâu”

* Chuyển thành bài tập tình huống như sau:

Hai bạn học sinh tranh cãi vấn đề sau đây:

Bạn A nói: Ăn nhanh, ăn thức ăn có nhiều thịt, cá, nhiều chất dinh dưỡng, ăn thật no thì hiệu quả tiêu hóa tốt hơn

Bạn B nói: Ăn chậm, nhai kĩ, ăn thức ăn có đầy đủ thành phần dinh dưỡng, ăn vừa đủ không quá no giúp cho quá trình tiêu hóa được đảm bảo tốt hơn.CH: Theo em bạn nào nói đúng? Giải thích vì sao?

VD3: Bài tập tình huống rèn kĩ năng suy luận:

VD4: Bài tập tình huống rèn kĩ năng khái quát hóa:

Bài tập:

Bài tập: Một bạn học sinh mang chậu hoa ưa sáng

vào để trong bóng mát, bạn vẫn tưới nước và chăm sóc thường xuyên nhưng sau một thời gian thì cây chết? Em hãy giải thích vì sao?

HS sẽ tái hiện lại kiến thức về quang hợp,

chức năng các bộ phận của cây như: Lá quang hợp, tạo tinh bột, thoát hơi nước - rễ hút nước và muối

khoáng, thân có các bó mạch dẫn nước và các chất dinh dưỡng nuôi cây Khi thiếu ánh sáng – lá quang hợp yếu – Thoát hơi nước yếu - ảnh hưởng tới rễ,

thân – cây chết…

BÀI TẬP THẢO LUẬN

Mời các thầy cô chia lớp làm 2 nhóm

Đề bài

Chọn một phần kiến thức bất kì trong chương trình

Sinh học THCS để xây dựng bài tập tình huống để rèn các kĩ năng:

- Phân tích tổng hợp

- Kĩ năng so sánh

- Kĩ năng khái quát hóa

- Kĩ năng suy luận

Đề bài

Phần 3 Sử dụng biện pháp sơ đồ hóa trong dạy học SH:

- Sơ đồ hóa là biện pháp diễn đạt nội dung dạy học bằng

ngôn ngữ sơ đồ Ngôn ngữ sơ đồ được thể hiện bằng các kí hiệu khác nhau như Sơ đồ khối, Sơ đồ xích, chu trình, Sơ đồ phân nhánh cành cây…

- Tuy nhiên không phải tất cả các nội dung dạy học đều có thể

sử dụng biện pháp sơ đồ hóa.

Chú ý khi xây dựng biện pháp sơ đồ hóa:

- Xét các phần tử của một tập hợp nào đó và mối quan hệ giữa các phần tử.

- Các phần tử của tập hợp được biểu thị bằng các đỉnh của

sơ đồ.

- Các mối quan hệ của các cặp phần tử được biểu thị bằng

các cạnh hay cung.

Các bước xây dựng sơ đồ:

B1: GV thiết kế một sơ đồ hoàn chỉnh và phù hợp với nội

dung cần dạy cho học sinh

B2: Đề xuất phương án sử dụng sơ đồ để khai thác nội dung kiến thức đó.

Có các phương án sử dụng sơ đồ sau:

- Giáo viên có thể sử dụng sơ đồ hoàn chỉnh để học sinh phân tích sơ đồ.

- Sử dụng sơ đồ khuyết để học sinh dựa vào thông tin SGK

và kiến thức đã học để điền khuyết

- GV đưa ra kiến thức và yêu cầu học sinh tự xây dựng sơ đồ.

- Giáo viên phải là người hướng dẫn gợi ý để học sinh

Biến dị Biến dị di truyền Biến dị không di truyền

Biến dị tổ hợp Đột biến

Đột biến gen Đột biến nhiễm sắc thể

Thường biến

* Sơ đồ hóa và biện pháp sơ đồ hóa nội dung sách giáo khoa:

Ví dụ: Thiết kế sơ đồ để dạy phần ôn tập chương Biến dị ( Sinh học 9)

Đột biến cấu trúc NST Đột biến số lượng NST

Hướng sử dụng sơ đồ: HS phân tích sơ đồ

Câu hỏi 1 Có mấy loại biến dị? Em hãy kể tên các loại biến dị? Câu hỏi 2 Biến dị di truyền gồm những dạng nào?

Câu hỏi 3 Đột biến gồm mấy dạng? Kể tên các dạng đột

biến?

Câu hỏi 4 Vì sao thường biến không di truyền được?

Câu hỏi 5 Em hãy trình bày khái niệm các loại biến dị trên?

GV hướng dẫn HS khai thác sơ đồ bằng các câu hỏi gợi ý sau:

Câu hỏi 6 ………

Áp dụng trong giảng dạy sinh học:

- Sử dụng trong quá trình hình thành khái niệm mới đối với các loại kiến thức về giải phẫu – phân loại – mô tả - các quá

trình …

- Sử dụng trong ôn tập chương hoặc trong khai thác kiến

thức của một bài nào đó tùy kĩ năng sử dụng các biện pháp

dạy học của giáo viên

Hiệu quả:

- Ngôn ngữ sơ đồ vừa cụ thể, trực quan, chi tiết nhưng vừa có tính khái quát và hệ thống cao cho phép HS tiếp cận với nội dung kiến thức bằng con đường logic: Phân tích – Tổng hợp – Hệ thống hóa.

- Sơ đồ còn cho phép phản ánh trực quan cùng lúc tĩnh

và động của hiện tượng, quá trình sinh học – Vì vậy nếu giáo viên biết khai thác triệt để ưu việt này thì sẽ đạt hiệu quả dạy học cao

Đề bài

Mời các thầy cô chia lớp làm 4 nhóm

BÀI TẬP THẢO LUẬN

- Các thầy cô hãy sử dụng biện pháp sơ đồ hóa

để thiết kế một phần kiến thức trong chương trình Sinh học THCS để giảng dạy

- Đề xuất hướng sử dụng và phương pháp khai thác sơ đồ

- Hiệu quả của việc sử dụng tranh ảnh để dạy học còn tùy thuộc vào kĩ năng khai thác của mỗi giáo viên giúp giáp viên tiết kiệm thời gian lên lớp, nhờ đó giáo viên có thể truyền đạt nhanh kiến thức và lượng thông tin cần thiết cho dạy học.

Mời các thầy cô nghiên cứu tài liệu

và thảo luận đề ra các sáng kiến sử dụng tranh ảnh một cách hiệu quả nhất

tranh ảnh và một số ví dụ về sử dụng tranh ảnh

BÀI TẬP Các thầy/cô hãy chọn một bức

tranh trong bộ đồ dùng dạy học sinh học bậc THCS và đề xuất các phương pháp khai thác, sử dụng đạt hiệu quả tối ưu nhất ?

- Hoạt động chỉ đạo của giáo viên như thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực- Ðó là việc làm không dễ ràng, đòi hỏi

người giáo viên đầu tư công phu vào nội dung bài

giảng

- Trong dạy học khám phá, học sinh tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường nhận thức: từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thành tri thức có tính chất xã hội của

cộng đồng lớp học;

- Giáo viên kết luận về cuộc đối thoại, đưa ra nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho học sinh tự kiểm tra,

tự điều chỉnh tri thức của bản thân tiếp cận với tri

thức khoa học của nhân loại

- Học sinh có khả năng tự điều chỉnh nhận thức góp phần tăng cường tính mềm dẻo trong tư duy và năng lực tự học Ðó chính là nhân tố quyết định sự phát triển bản thân người học

* Các dạng hoạt động:

- Thông qua câu hỏi, tranh vẽ, đoạn phim

- Điền từ, điền bảng, tranh câm

- Lập bảng biểu, đồ thị, sơ đồ, bản đồ, đọc và phân tích nội

dung kiến thức

- Làm thí nghiệm, đề xuất giải thuyết, phân tích ND, thông

báo kết quả.

- Thảo luận, canh cãi về một vấn đề

* Mục tiêu hoạt động: Mục tiêu hoạt động

- Hình thành kiến thức, kĩ năng mới

- Xây dựng giá trị, niềm tin, thái độ

- Rèn luyện tư duy, năng lực xử lý tình huống, giải

quyết vấn đề.

- Giải bài toán nhận thức, xử lý tình huống

- Điều tra thực trạng, đề xuất và thực hiện pp mới

Ví dụ

Ví dụ: (Dạy bài Di truyền liên kết – Sinh 9)

Có 2 mục tiêu chính: - Dạy học để giải bài tập ( Truyền thống)

- Dạy học bằng giải bài tập (Tối ưu) Mục đích: Tạo mâu thuẫn kích tích tính tích cực và tự giác của học sinh

GV cho 2 bài tập sau đây:

BT1: Cho đậu Hà Lan hạt vàng trơn X xanh nhăn F1 xuất hiện 100% Vàng trơn Cho lai phân tích – Tính kết quả của FB

BT2: Cho Ptc Ruồi giấm thân xám cánh dài x Ruồi giấm thân xám cánh

cụt F1 xuất hiện 100% Xám dài Cho lai phân tích – Tính kết quả của FB

B1 GV yêu cầu học sinh hoàn thành 2 bài tập bằng cách viết sơ đồ lai, tính tỉ lệ xuất hiện các kiểu hình ở FB.

B2 So sánh kết quả FB của 2 bài tập.

B3 Tìm ra mâu thuẫn cần giải quyết

→ Tạo tiền đề để khám phá tri thức mới ở bài mới – tìm fhieeur về di

BÀI TẬP Các thầy/cô hãy chọn một nội dung kiến thức và thiết kế hoạt động khám phá để dạy phần nội dung đó?

CÂU HỎI THU HOẠCH Câu 1

Câu 1 Thầy/cô hãy thiết kế sơ đồ hệ thống

kiến thức để giảng dạy phần ôn tập chương

II Hệ Sinh Thái ( Phần Sinh Vật và Môi

trường) – Không cần đưa ra hướng sử dụng

Câu 2.

Câu 2 Thầy/cô hãy thiết kế hoạt động khám

phá để dạy một phần trong bài 40 Sinh 8 –

Vệ sinh Hệ bài tiết

Chân thành cảm ơn các thầy cô đã hợp tác

để đợt tập huấn thành công tốt đẹp