TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011 PHÂN TÍCH GIÁ TRỊ NGỮ DỤNG CỦA HÀNH ðỘNG RÀO ðÓN TRONG MỘT SỐ TÌNH HUỐNG HỘI THOẠI Lê Thị Thanh Xuân Trường ðại học Ngoại ngữ, ðại học Huế T
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011
PHÂN TÍCH GIÁ TRỊ NGỮ DỤNG CỦA HÀNH ðỘNG RÀO ðÓN
TRONG MỘT SỐ TÌNH HUỐNG HỘI THOẠI
Lê Thị Thanh Xuân Trường ðại học Ngoại ngữ, ðại học Huế
TÓM TẮT
Từ bao ñời nay, trong cách giao tiếp hàng ngày, ñể tránh nói ra những ñiều không hay
có thể làm phật lòng người nghe hay không phải tự chịu trách nhiệm trước những ñiều mình nói, ñồng thời thể hiện sự khiêm nhường, người ta không quên sử dụng cách nói lịch sự, là cách nói
"rào trước ñón sau" Quan sát thực tế giao tiếp của người Việt, chúng tôi thấy rất nhiều tình huống người nói lựa chọn hành ñộng rào ñón, và mục ñích của hành ñộng rào ñón và các hình thức ngôn ngữ ñể thể hiện chúng khá là ña dạng Ở bài viết này, chúng tôi muốn ñi sâu tìm hiểu
về giá trị ngữ dụng của hành ñộng rào ñón ñể thấy rõ tầm quan trọng của hành ñộng này từ thực tế giao tiếp và từ tác phẩm văn học
1 Mở ñầu
Rào ñón (Hedges) là “nói có tính chất ngăn ngừa truớc sự hiểu lầm hay phản ứng về ñiều mình sắp nói”
Cũng theo ñịnh nghĩa của Nguyễn Như Ý trong cuốn ðại từ ñiển tiếng Việt thì
rào ñón là “nói trước cho kín cạnh, tránh sơ hở”
Như chúng ta ñều biết, người Việt trong giao tiếp thường hay nói vòng, nói tránh, nói giảm, nói bóng gió, nói rào ñón… với mục ñích chính là tránh làm mất thể diện người nghe ðiều này có sự khác biệt so với lối văn hóa giao tiếp của người phương Tây (không thích nói bóng gió, rào trước ñón sau mà thích nói trực tiếp vào vấn ñề hơn) Ngoài ra, việc ñưa hình thức rào ñón vào trong quá trình giao tiếp của người Việt sẽ rất hay bởi “Yếu tố rào ñón ñược sử dụng ñể rào ñón cả nội dung thông tin và hiệu quả ngoài lời của phát ngôn Yếu tố rào ñón khiến cho phát ngôn trở nên uyển chuyển hơn, liên tục hơn Trong những trường hợp nhất ñịnh, yếu tố rào ñón ñược diễn tả bằng những từ ngữ có tính chất chuyên dụng trong phát ngôn”
Theo sự phân loại của Austin, rào ñón thuộc phạm trù hành ñộng ứng xử khu xử
(behabitive) Vì vậy, rào ñón có liên quan mật thiết ñến phép lịch sự và việc giữ gìn thể
diện cho người nói (Nói ra mong anh ñừng giận…; Nói anh bỏ quá cho…; Có ñiều gì không phải mong anh thứ lỗi…) và ñặc biệt là người nghe, kể cả người khác (Tôi nghe nói…; Nghe thiên hạ ñồn là…; Hình như…; Có lẽ…) Sử dụng rào ñón trong giao
tiếp là cách duy nhất không phá vỡ ñi mối quan hệ tốt ñẹp ñã có giữa người nói và
Trang 2người nghe Ngoài ra, trong một số trường hợp ựặc biệt hơn, nó cũng có vai trò ngăn ngừa những phản ứng thái quá hay quá tắch cực của người nghe khi người nói thông báo một tin vui nào ựó Những trường hợp này cũng có xuất hiện trong ựời sống giao tiếp của người Việt, nhưng tần số xuất hiện của nó thường ắt hơn so với hành ựộng rào ựón trước những phản ứng tiêu cực
Nói chung, sử dụng rào ựón còn thể hiện ựược lối ứng xử, giao tiếp khéo léo, thông minh của người Việt
2 Nội dung
2.1 đặc ựiểm văn hoá trong giao tiếp của người Việt với hình thức rào ựón
Người Việt từ xưa ựến nay luôn trọng cách giao tiếp có trước, có sau, trọng tình trọng nghĩa Người Việt luôn cân nhắc, ựắn ựo, suy nghĩ thấu ựáo trước khi nói nên ựối với người Việt, giao tiếp còn là một nghệ thuật Công việc làm ăn có thành công, quan
hệ giao tiếp có bền vững hay không ựều phụ thuộc vào sức mạnh của lời nói, của ngôn
từ Do ựó, ựể ựạt ựược những hiệu quả cao trong giao tiếp, người Việt luôn coi trọng
yếu tố nói năng trong ựời sống hàng ngày: Uốn lưỡi 3 lần trước khi nói, Học ăn, học nói hay Lời nói không mất tiền mua Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau
Hành ựộng rào ựón ựóng vai trò rất quan trọng trong ựời sống giao tiếp của người Việt, bởi không phải bất kỳ việc gì cũng có thể giải quyết ựược qua lối nói thẳng (nói trực tiếp) mà phải qua cách nói gián tiếp, lịch sự, tế nhị, kắn ựáo nhưng vẫn ựạt ựược mục ựắch giao tiếp của cá nhân đúng như quan niệm của Lyons: ỘTrong một số
xã hội, cũng là bất lịch sự khi ựưa ra một nhận ựịnh không rào trước ựón sau hoặc một mệnh lệnh thẳng thừng Căn nguyên và những lối dùng ựa dạng, ắt nhiều ựược qui ước hóa của các hành ựộng ngôn từ gián tiếp có thể ựược giải thắch bởi những lý do như vậyỢ
Hành ựộng rào ựón còn chịu ảnh hưởng bởi ựặc trưng văn hóa truyền thống của người Việt với gốc tắch nông nghiệp (có sức mạnh cố kết cộng ựồng cao, nếp sống thì rất chan hòa, cởi mở), nên người Việt rất thắch giao tiếp và trong giao tiếp thì luôn ựặt yếu tố tình cảm lên hàng ựầu Có thể nói, rào ựón có những ựặc trưng rất thuần Việt, không hoàn toàn giống với bất kỳ một nước nào trên thế giới bởi ựã tiếp thu một cách sáng tạo các quan niệm của Nho giáo, Phật giáo
2.2 Giá trị dụng học của hành ựộng rào ựón qua việc phân tắch tình huống
Từ những thông tin về rào ựón ựã ựược nêu ra ở trên, chúng tôi tiến hành tìm hiểu giá trị dụng học của hình thức rào ựón trong giao tiếp của người Việt Có rất nhiều tình huống thú vị của hành ựộng rào ựón ựược thể hiện qua nguồn ngữ liệu văn học nhưng do dung lượng bài viết có hạn, chúng tôi chỉ phân tắch một số tình huống rào ựón tiêu biểu ựể làm rõ giá trị dụng học trong một số tình huống hội thoại cụ thể sau ựây (chúng tôi gọi tắt S (Speaker: Người nói) và H (Hearer: Người nghe):
Trang 32.2.1 Rào ựón nhằm tôn trọng thể diện người nói Ờ người nghe
+ Tình huống 1:
S: - Nghe nói ông xin ựi Tổng ựốc Thanh Hóa có phải không?
H: - Tâu, chúng tôi không hề xin ựi chi cả, nhưng cách ựâyẦ (bỏ bớt một phần) S: - Thế thì ông muốn ựi Thanh Hóa hay muốn ở lại ựây?
H: - Tâu chúng tôi muốn ở lại Huế thôi
S: - Có lẽ ông không biết rằng chắnh tui ựã phải hai lần nói với ông Khâm sứ và
nhiều lần năn nỉ với Hoàng ựế ngài mới quyết ựịnh cất nhắc ông từ Quản ựạo đà Lạt lên Ngự tiền văn phòng Tổng lắ?
(Trắch Hồi ký Phạm Khắc Hòe) đoạn hội thoại trên trắch trong Hồi ký từ triều ựình Huế ựến chiến khu Việt Bắc
Người tham gia giao tiếp là Nam Phương Hoàng hậu, vợ của Bảo đại và tác giả hồi ký
(Phạm Khắc Hòe), nhân vật xưng tôi Qua ựoạn hội thoại trên, chúng ta thấy ựược rằng,
trong giao tiếp không phải lúc nào cũng nói thẳng, mà cần phải biết rào ựón, bóng gió
ựể nghệ thuật giao tiếp ựạt ựến hiệu quả cao nhất, giúp thuận lợi trong công việc mà lại làm Ộmát lòngỢ người nghe Ở ựây, có thể thấy bà Nam Phương Hoàng hậu là người khéo léo trong hoạt ựộng giao tiếp So với người nghe, ông Phạm Khắc Hòe, thì bà là người có vai xã hội cao hơn thế nhưng bà vẫn có chiến lược rào ựón khi giao tiếp với người thuộc cấp của mình
Câu hỏi ựầu tiên bà có thể hỏi thẳng: Ông xin ựi Tổng ựốc Thanh Hóa phải không?
thế nhưng bà chọn cách rào ựón bằng hai từ Nghe nói với mục ựắch thể hiện sự từ tốn, lịch
sự của mình, bà không muốn tỏ ra dồn ép kẻ dưới quyền
Lần thứ hai, trong câu ỘCó lẽ ông không biếtẦỢ, hai từ Có lẽ trong cách dùng
này không phải là cách ựể hạn chế thông tin mà chắnh là cách ựể lời nói của bà không
mang mục ựắch kể công quá lộ liễu Chắnh nhờ hai từ Có lẽ ấy khiến người nghe cảm
thấy thoải mái hơn
2.2.2 Rào ựón khi ựề cập ựến những câu chuyện khó nói
+ Tình huống 2:
S: - Chị Thảo, còn hai chị em, giờ ta nói chuyện theo kiểuẦ cánh ựàn bà với nhau
H: - Kìa LoanẦ ựừng làm chị sợ Có chuyện gì thế?
S: - Chị yêu lão Hùng phải không?
H: - LoanẦ Chị biết rồi thế nào em cũng hỏi chị ựiều này đàn bà chúng mình khi vướng vào, ựâu có giấu ựược ai LoanẦ ựã nhiều lần chị ựã ựịnh nói với
Trang 4em nhưng chị sợ…
…
S: - Nói tí tí nữa thôi, không lại bảo chị em lúc gặp trắc trở lại bỏ nhau, em hỏi tiếp, chị ñừng phật lòng nhé: Có phải chị thật sự chán anh Nam rồi không?
H: - Không…
(Phố - Chu Lai)
Qua ñoạn hội thoại trên, chúng ta thấy rằng cách mở ñầu câu chuyện của Loan rất khéo léo, ñặc biệt là ñối với những chuyện tế nhị, khó nói Cô phải rào ñón trước, ñể ngăn ngừa sự ñe dọa thể diện ñối với người nghe ðây là sự báo trước những ñiều có thể gây bất lợi cho người nghe sau câu nói rào ñón ñầy ẩn ý, giúp giảm “sốc” cho người
nghe: “Chị Thảo! Còn hai chị em, giờ ta nói chuyện theo kiểu… cánh ñàn bà với nhau”
Trong hoạt ñộng giao tiếp, ñặc ñiểm về giới cũng có những vấn ñề ứng xử tế nhị Khi lời rào ñón ñề cập vấn ñề liên quan về giới, người nói ngầm báo với người nghe có thể trao ñổi thẳng thắn các vấn ñề tế nhị Và cách trả lời câu hỏi của Loan là tuy không trả lời thừa nhận trực tiếp về hành vi của mình nhưng là sự rào ñón gián tiếp thừa nhận việc
ngoại tình của mình nhằm tìm kiếm sự thông cảm từ phía Thảo: “Loan… Chị biết rồi thế nào… nhiều lần chị ñịnh nói với em nhưng chị sợ…”
Tiếp theo, ñó là sự ngăn ngừa trước việc hiểu nhầm của Thảo, cho rằng Loan là
người vô tâm: “Nói tí tí nữa thôi, không lại bảo chị em lúc gặp trắc trở lại bỏ nhau” Loan là người rất biết nghĩ, trước câu hỏi có tính chất tiêu cực như “Có phải chị thực sự chán anh Nam rồi không?” thì trước ñó cô ñã rào ñón thể diện tích cực, không áp chế H (người nghe): “em hỏi tiếp, chị ñừng phật lòng nhé” khiến cho Thảo không cảm thấy
khó chịu, chấp nhận ñược câu hỏi khó mà Loan ñặt ra
2.2.3 Rào ñón với tình huống người thứ 3
+ Tình huống 3
Trong truyện “Thằng Quýt”, thằng Quýt tuy chỉ là người giúp việc thôi nhưng
nó cũng rất khôn khéo, “biết ăn, biết nói”, ñược thể hiện rõ qua ñoạn trích sau, qua ñoạn thoại với cậu chủ của nó:
S: - Con hỏi câu này, nếu không phải, cậu bỏ ngoài tai nhé?
H: - ðược, gì, anh cứ nói
S: - Con hỏi khí không phải, có người bảo ông Phán lấy tiền của con, thật hay
dối hả cậu?
(Thằng Quýt – Nguyễn Công Hoan) Thằng Quýt ñã sử dụng biểu thức “Con hỏi khí không phải” là sự rào ñón trước cho hành vi hỏi có thể de dọa thể diện người khác Còn biểu thức “có người bảo” là sự
Trang 5không xác ñịnh thông tin Sự không xác ñịnh thông tin này của thằng Quýt có tính mục ñích rất rõ ràng bởi nó biết rằng nếu mình ñổ tội oan cho chủ thì sẽ rất ñáng trách nhất
là người nghe vốn là bạn của chủ nó (ông Phán) chính vì vậy nó buộc lòng phải có chiến lược rào ñón
2.2.4 Rào ñón với tình huống không xác tín thông tin nhằm tôn trọng thể diện người thứ 3
+ Tình huống 4: ñoạn hội thoại giữa Nam và Bình:
S: - Có phải thằng cha kia ở khu mình không? Lảng vảng suốt
H: - Không – Nam lắc ñầu – Ai ñấy?
S: - Người ta bảo mấy tối nay thường thấy hắn lảng vảng ở ñây Dám trộm lắm!
Bảo cô ấy ñi ngủ nhớ khóa khoáy cửa giả cho cẩn thận
Nói xong, vị ñạo diễn nhũi mình biến vào con ñường lầy lội…
(Phố - Chu Lai)
Vị ñạo diễn ñã dùng những từ ngữ biểu thị sự rào ñón “Người ta bảo” với hàm ý
không xác ñịnh ai ñã ñưa ra thông tin về kẻ hay xuất hiện lảng vảng ở khu tập thể Lý
do là chưa xác ñịnh ñược kẻ ñó là trộm hay không, nếu ñưa thông tin trái chiều, không ñúng thực hư sẽ mang tiếng hàm oan cho người phát ngôn và cho cả ñối tượng trung tâm ñang ñược ñề cập ðưa ra thông tin rào ñón như vậy, người nói chỉ muốn người nghe cẩn thận, ñề phòng mọi bất trắc có thể xảy ra
2.2.5 Rào ñón trong tình huống “phải” tác ñộng ñến trạng thái tâm lý của người nghe
+ Tình huống 5: Xem xét ñoạn hội thoại sau:
S: - Mình ơi! Em…
H: - Biết rồi Nôn hử?
S: - Nôn… nhưng mà em… Mình bình tĩnh nghe em nói
H: - Cứ nói mẹ nó ñi! Có cái ñ gì mà không bình tĩnh
S: - Hình như em ñã…
H: - Biết rồi Chửa hử?
S: - Trời! Mình biết rồi ư? Thế mà em…
(Phố - Chu Lai)
Với ñoạn hội thoại chúng tôi ñã trích dẫn ở trên, có thể thấy rằng vợ Lãm ñã rào ñón, không dám nói thật rằng mình ñã có thai Bởi cô biết rằng, nếu có thêm con thì sẽ là gánh nặng cho gia ñình, chồng cô vì thế sẽ rầy la cô Cô chỉ biết nói rào ñón, ấp úng qua những
Trang 6câu không câu không ñầu không ñuôi như: “Mình ơi, em…” và “Nôn… nhưng mà em…
Mình bình tĩnh nghe em nói” Cô ñã rào ñón qua hai từ “Hình như” giúp giảm nhẹ sự ñe
dọa thể diện ở người nghe và cô không ngờ rằng Lãm ñã biết sự việc ñó Sự ngạc nhiên của
cô ñược thể hiện ở câu cuối: “Trời! Mình biết rồi ư? Thế mà em…” Cô sợ nói ra thông tin
sẽ làm người chồng tức giận hay lo lắng, nhưng người chồng ñã ngăn chặn mục ñích rào ñón ñó bằng một câu: “Cứ nói mẹ nó ñi…”
Lần thứ hai cô dùng hình thức rào ñón “Hình như…” ñể làm giảm nhẹ tính chính xác của thông tin ñược ñưa ra vì cô sợ chồng sẽ lo lắng về việc có thêm một ñứa con trong khi hoàn cảnh gia ñình vẫn còn rất túng bấn
ðây là cách thức rào ñón bằng cách nói ấp úng, gợi mở, không dám nói thẳng thông tin nhằm tránh những phản ứng tiêu cực, tìm kiếm sự cảm thông từ phía người nghe
Phải nói thêm rằng, cô vợ Lãm trong tình huống này là người chủ ñộng trong việc “phải” tác ñộng ñến những trạng thái, tâm lý tình cảm của chồng Dù cô không thích nói ra vì sợ chồng sẽ không vui nhưng cô vẫn phải nói ðể giảm thiểu ñe dọa thể diện, cô ñã chọn cách nói rào ñón vòng vo, ấp úng những ñiều khó nói ñể chồng hiểu
3 Kết luận
Qua việc phân tích những tình huống trên, có thể thấy rằng hành ñộng rào ñón ñược thể hiện rất ña dạng, phong phú và không kém phần ý nghĩa, sâu sắc Tất cả những hành ñộng rào ñón ñược thể hiện khác nhau qua cách dùng ngôn từ của mỗi nhân vật trong từng tác phẩm vì thế tác dụng của mỗi hành ñộng rào ñón cũng có mục ñích, ý nghĩa riêng Nhưng ñiểm chung về giá trị ngữ dụng, ñích ñến của tất cả các hành ñộng rào ñón trong giao tiếp của người Việt, suy cho cùng ñều là chiến lược của người nói nhằm ngăn ngừa những tác hại nhất ñịnh do lời nói thẳng của mình gây ra ðối với người nói khi sử dụng rào ñón trong giao tiếp thì mục ñích chủ yếu, trọng tâm nhất là ngăn ngừa sự phương hại từ những thông tin có tính chất “nhạy cảm”, “trái chiều”
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Diệp Quang Ban, Ứng dụng cách nhìn dạy học vào việc giải thích một số yếu tố có mặt trong câu phát ngôn, Tạp chí Ngôn ngữ, số 07, (2001), 58 - 62
[2] ðỗ Hữu Châu, Ngữ dụng học, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tập 2, 2007.
[3] ðỗ Hữu Châu, Cở sở ngữ dụng học, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2003
[4] Trần Văn Cơ, Ngôn ngữ học tri nhận, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2007
[5] Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1999
[6] Lý Toàn Thắng, Mấy vấn ñề Việt ngữ học và ngôn ngữ học ñại cương, Nxb Khoa học
Xã hội, Hà Nội, 1992
Trang 7[7] Nguyễn Như Ý, ðại từ ñiển tiếng Việt, Nxb Văn hóa Thông tin, Tp HCM, 1998 [8] http: //www.ngonngu.net
[9] Nguyễn Công Hoan, Truyện ngắn chọn lọc 1 và 2, Nxb Hội nhà văn Hà Nội, 2004 [10] Phạm Khắc Hòe, Hồi ký Phạm Khắc Hòe, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2007
[11] Nguyễn Thị Thu Huệ, Tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ Hà Nội, 2003
[12] Chu Lai, Phố, Nxb Văn học Hà Nội, 2003
ANALYSING THE PRAGMATIC VALUES OF SOFTENING-UP PROCESS
IN SEVERAL CONVERSATIONS
Le Thi Thanh Xuan College of Foreign Languages, Hue University
SUMMARY
For a long time, in everyday communication, so as not to say unpleasant things which might offend the listeners or to avoid the responsibility for what one says, simultaneously to show the modesty, the speakers are supposed to use the polite strategies or softening-up process From the reality of communicating of Vietnamese people, it can be seen that in many situations the speakers choose the softening-up process, and linguistic forms used to expess it are quite diversified In this writing, our aim is to study the pragmatic values in order to know the importance of this process from the communication reality and from literary works