TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011 PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ KINH TẾ CỦA CÁC CÂY TRỒNG CHỦ YẾU VÀ ðỀ XUẤT SINH KẾ CHO NGƯỜI DÂN Ở 7 XÃ VÙNG ðỆM VƯỜN QUỐC GIA PHONG NHA - KẺ BÀNG Hà V
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011
PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ KINH TẾ CỦA CÁC CÂY TRỒNG CHỦ YẾU
VÀ ðỀ XUẤT SINH KẾ CHO NGƯỜI DÂN Ở 7 XÃ VÙNG ðỆM
VƯỜN QUỐC GIA PHONG NHA - KẺ BÀNG
Hà Văn Hành, Trần Thúy Hằng Trường ðại học Khoa học, ðại học Huế
TÓM TẮT
Chức năng của vùng ñệm là bảo ñảm sự toàn vẹn các giá trị ña dạng sinh học của vùng lõi cũng như mở rộng sinh cảnh cho hệ ñộng thực vật trong khu vực Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan mà người dân các xã vùng ñệm vẫn duy trì tập quán sống phụ thuộc vào rừng gây ảnh hưởng không nhỏ ñến tài nguyên quý giá của Vườn quốc gia Vì vậy, trong khuôn khổ bài báo này sau khi tiến hành ñánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của các cây trồng chủ yếu, tác giả tiến hành ñề xuất nhiều loại hình sinh kế phù hợp với ñiều kiện ñịa phương, góp phần ổn ñịnh và cải thiện cuộc sống cho người dân
1 ðặt vấn ñề
Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng nằm ở phía Tây huyện Bố Trạch, sát biên giới Việt - Lào và cách thành phố ðồng Hới khoảng 40km theo hướng Tây Bắc ðây là khu vực ñược UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên thế giới vào năm 2003 Vùng ñệm của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng gồm 10 xã với tổng diện tích là 203.245
ha, trong ñó huyện Bố Trạch có ñến 7 xã là: Xuân Trạch, Tân Trạch, Thượng Trạch, Phúc Trạch, Sơn Trạch, Phú ðịnh và Hưng Trạch
Phần lớn các hộ gia ñình sống trong vùng ñệm ñều có thu nhập ở mức nghèo và dưới ngưỡng nghèo Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu ñất canh tác, giao thông ñi lại khó khăn, hạn chế trong việc sử dụng hợp pháp ñối với các nguồn tài nguyên thiên nhiên, các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật và vật tư phục vụ sản xuất còn thiếu Ngoài ra do trình ñộ dân trí thấp, tập quán canh tác lạc hậu và thói quen sống phụ thuộc vào rừng bao ñời nay ñã làm cho người dân ở ñây khó thích ứng khi rừng bị cấm
Trong thời gian qua nhiều chương trình của Chính phủ và các tổ chức quốc tế ñã
có những hỗ trợ nhằm cải thiện sinh kế cho người dân Tuy nhiên, hiệu quả của các dự
án còn thấp, người dân chưa ñược hưởng lợi nhiều từ các chương trình, dự án này Vì vậy, việc ñánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của các cây trồng chủ yếu, tạo cơ sở ban ñầu cho việc ñề xuất sinh kế, góp phần ổn ñịnh và cải thiện cuộc sống cho người dân là hết sức cần thiết Bài báo này chỉ nêu lên kết quả nghiên cứu trong phạm vi 7 xã vùng ñệm thuộc huyện Bố Trạch Còn 2 xã thuộc huyện Minh Hóa và 1 xã thuộc huyện Quảng
Trang 22 Phân tích hiệu quả kinh tế các cây trồng chủ yếu ở 7 xã vùng ñệm Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
Hiệu quả kinh tế phụ thuộc rất nhiều yếu tố, trong ñó có 2 yếu tố cơ bản là năng suất và giá cả thị trường của các loại nông - lâm sản Năng suất cây trồng chủ yếu phụ thuộc vào giống cây trồng và mức ñộ thích nghi Còn giá cả thị trường của các sản phẩm luôn biến ñộng theo không gian và thời gian nên ngoài việc làm tốt công tác dự báo phải có các biện pháp phối hợp khác [4]
Hiệu quả kinh tế của loại cây trồng chủ yếu ñược phân tích theo các chỉ tiêu sau:
- ðầu tư cơ bản: Là chi phí cho một ñơn vị sản xuất, trong một khoảng thời gian trên một ñơn vị diện tích Ở ñây nó bao gồm những chi phí vật chất và dịch vụ cho sản xuất mà chưa kể công lao ñộng và chưa trừ khấu hao
- Tổng giá trị sản phẩm thu ñược: Bằng sản lượng thu ñược trên một ñơn vị diện tích ñầu tư nhân với giá cả hiện hành
- Thu nhập thực tế ñạt ñược: Là giá trị tăng thêm so với chi phí sản xuất bỏ ra (chưa kể khấu hao tài sản cố ñịnh và chi phí lao ñộng)
- Giá trị ngày công lao ñộng: Bằng thu nhập thực tế chia cho tổng số ngày công lao ñộng
- Hiệu suất ñầu vốn: Chỉ tiêu này phản ánh trong một năm hoặc một kỳ sản xuất một ñồng chi phí trung gian tạo ra ñược bao nhiêu ñồng giá trị gia tăng
Kết quả ñiều tra, xử lý số liệu và ñánh giá hiệu quả kinh tế của 50 phiếu ñiều tra
từ các hộ gia ñình trên ñịa bàn 7 xã vùng ñệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng cho thấy thu nhập thực tế và giá trị ngày công lao ñộng của các loại hình sử dụng rất khác nhau (bảng 1)
Bảng 1 Hiệu quả kinh tế của các hệ thống cây trồng chủ yếu
Các cây trồng
chủ yếu
Tổng giá trị
SX thu ñược /ha/năm (1.000ñ)
Chi phí vật chất ñầu tư /ha/năm (1.000ñ)
Chi phí công lao ñộng /ha/năm (công)
Thu nhập thực tế /ha/năm (1.000ñ)
Giá trị ngày công lao ñộng (1.000ñ)
Hiệu suất ñồng vốn (%)
Trang 3Ngô 8.178 6.531 150 1.647 10,98 25,2
Ghi chú: Các khoản chi phí và thu nhập ñược tính theo giá trị trung bình của kết quả ñiều tra nhiều hộ
* Nguồn: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Bình
ðơn giá vật tư sản phẩm nông nghiệp (8/2009)
Phân chuồng tiêu chuẩn: 400 ñ/kg Lúa: 3.500 ñ/kg
NPK tổng hợp (16-16-8): 10.000 ñ/kg Tiêu: 42.500 ñ/kg Cao su: 12.000 ñ/kg
II ðất Lâm nghiệp
ðất có rừng ñặc dụng ðất có rừng sản xuất
III ðất khu dân cư nông thôn
IV ðất ñô thị
V ðất chưa sử dụng
ðất ñồi núi chưa sử dụng ðất thủy lợi, mặt nước chưa sử dụng ðất chưa sử dụng khác
I ðất Nông nghiệp
Ruộng 2 vụ
Ruộng 1 vụ
ðất trồng cây công nghiệp lâu năm
ðất chuyển màu và cây công nghiệp
Trang 4Từ kết quả phân tích hiệu quả kinh tế cho thấy:
- Về tổng thu nhập thực tế ñạt ñược, nhìn chung các loại cây trồng cho thu nhập tương ñối cao, trong ñó cây hồ tiêu, cao su cho thu nhập trên 20 triệu ñồng/ha/năm
- Nếu xét về mặt giá trị ngày công lao ñộng thì sắn, hồ tiêu và cao su cho thu nhập cao trên 26.000 ñồng/công
- Hồ tiêu cho cả thu nhập thực tế và giá trị ngày công lao ñộng cao
- Nếu ñộc canh 2 vụ lúa thì thu nhập thực tế và giá trị ngày công ñều ở mức thấp Nếu luân canh lúa - màu thì hiệu quả kinh tế sẽ cao hơn
- Xét về nhu cầu vốn thì các cây cao su, hồ tiêu… ñòi hỏi chi phí ñầu tư ban ñầu cao ðiều này là một khó khăn lớn trong việc chuyển ñổi cơ cấu cây trồng do các hộ gia ñình thiếu vốn ñầu tư Tuy nhiên, trong thời gian gần ñây, hồ tiêu lên giá nên cần khuyến khích bà con nông dân trồng hồ tiêu
3 ðề xuất sinh kế cho người dân ở 7 xã vùng ñệm Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
Bên cạnh kết quả ñánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường thì việc xem xét hiện trạng sử dụng ñất và phương hướng phát triển sản xuất nông - lâm nghiệp của lãnh thổ nghiên cứu là việc làm không thể thiếu ñược khi ñề xuất hệ thống sử dụng lãnh thổ hợp lý Từ ñó người dân sẽ có một hướng sản xuất vừa phù hợp với ñiều kiện ñịa phương cũng như xu hướng phát triển kinh tế chung của toàn huyện vừa góp phần ổn ñịnh cuộc sống của người dân trên ñịa bàn
Chức năng của vùng ñệm là bảo ñảm sự toàn vẹn các giá trị ña dạng sinh học của vùng lõi cũng như mở rộng sinh cảnh cho hệ ñộng thực vật trong khu vực, vì vậy, khi ñề xuất sinh kế cho người dân, yếu tố về hiệu quả môi trường sinh thái ñược ñưa lên hàng ñầu ðồng thời, hạn chế khai thác ñất lâm nghiệp có rừng, chuyển ñổi loại cây không hợp lý và hiệu quả kinh tế thấp: lúa, khoai lang…
Sinh kế cho người dân trên ñịa bàn nghiên cứu ñược ñề xuất theo các hướng sau:
* Về trồng trọt:
ðối với cây lúa: Mặc dù hiệu quả kinh tế của cây lúa rất thấp nhưng ñể ñảm bảo
an ninh lương thực trên ñịa bàn cần duy trì một diện tích trồng lúa nhất ñịnh ở các xã Sơn Trạch, Phúc Trạch, nơi mà có hệ thống thủy lợi khá ñầy ñủ
ðối với cây lạc: Tiến hành thực hiện mô hình thâm canh tăng năng suất tại các
xã Sơn Trạch, Phúc Trạch với quy mô gần 30ha, thí ñiểm trồng giống lạc L23 tại xã Sơn Trạch, Phúc Trạch với quy mô 13 ha Qua ñó giúp người dân học hỏi thêm kinh nghiệm trong việc tăng mật ñộ gieo trồng, sử dụng các loại giống mới cho năng suất cao vào sản xuất [1]
Trang 5Hồ tiêu là cây trồng có hiệu quả kinh tế cao nên ñược ñề xuất trồng ở các xã Hưng Trạch, Sơn Trạch và Phúc Trạch với diện tích khoảng gần 80 ha
Huyện hỗ trợ khai hoang và trồng mới nhằm thực hiện ñề án phát triển cây cao
su tiểu ñiền với diện tích khoảng 5.000 ha ở các xã Hưng Trạch, Phú ðịnh
ðối với cây sắn ñược trồng trên ñịa bàn các xã Sơn Trạch, Phú ðịnh, Hưng Trạch với diện tích khoảng hơn 400 ha, cần chú ý luân canh hợp lý ñể tránh thoái hóa ñất, ñảm bảo chất lượng cây trồng
ðặc biệt, trên ñịa bàn các xã cần phải phát triển thêm các dự án trồng rừng như bạch ñàn, thông… vừa ñem lại nguồn thu cho người dân; vừa ñảm bảo môi trường sinh thái, bảo vệ vùng lõi Vườn Quốc gia Bên cạnh ñó, trên ñịa bàn 7 xã có thể phát triển thêm các loại lâm sản phi gỗ như: mây, tre…, tranh thủ trồng thêm một số loại cây dưới tán khi rừng chưa khép tán, xây dựng và phát triển các mô hình trồng tre lấy măng, trồng nấm, cây dược liệu…
* Về chăn nuôi:
Ngoài trồng trọt, tiếp tục phát triển các mô hình nuôi gà, lợn, trâu, bò… có hiệu quả trên ñịa bàn các xã như Xuân Trạch, Phúc Trạch, Phú ðịnh, có thể thí ñiểm mô hình nuôi chăn thả lợn lai Xã Sơn Trạch, Phúc Trạch có thể tận dụng diện tích mặt nước ở các sông suối ñể nuôi trồng cá lồng theo các dự án hỗ trợ xóa ñói giảm nghèo của nhà nước và nước ngoài
ðồng thời có thể kết hợp trồng trọt và chăn nuôi như hình trang trại của ông Nguyễn Thanh Mừng ở xã Phúc Trạch: trồng bạch ñàn, tiêu, cây ăn quả và nuôi bò, gà thỏ…
* Về dịch vụ:
Các xã vùng ñệm có thể khai thác tiềm năng du lịch của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng bằng cách phát triển các nghề phục vụ du lịch như ở xã Sơn Trạch phát triển nghề chụp ảnh, chèo thuyền, bán ñồ lưu niệm, hệ thống nhà hàng, nhà nghỉ và khách sạn phục vụ khách du lịch Ở bản Na, bản Rào Con của xã Sơn Trạch và thôn Chày Lập ở xã Phúc Trạch cần xúc tiến dự án phát triển du lịch nông thôn với các bản sắc văn hóa ñặc sắc của ñịa phương
* Các sinh kế khác:
Bên cạnh sự chủ ñộng của người dân trong sản xuất nông nghiệp và hoạt ñộng dịch vụ ñể tạo nguồn thu nhập, ổn ñịnh cuộc sống thì Nhà nước, Ban quản lý Vườn Quốc gia cũng như các lâm trường nên tạo công ăn việc làm cho người dân nơi ñây như thành lập ñội lâm thôn bản, bên cạnh tiền lương hàng tháng ổn ñịnh cần có những chính sách hỗ trợ, khuyến khích ñội kiểm lâm trong công tác bắt giữ các hoạt ñộng khai thác rừng trái phép ðiều này ñồng nghĩa với việc gắn trách nhiệm của người dân với việc
Trang 6bảo vệ tài nguyên của Vườn, hạn chế hiện tượng vào rừng khai thác trái phép, tạo nguồn thu nhập ổn ñịnh cho người dân
Số lượng thanh niên trên ñịa bàn các xã vùng ñệm này ñi tìm kiếm việc làm ở các tỉnh khác rất nhiều Trong ñiều kiện hiện nay của các xã thì việc chủ ñộng tìm việc làm ñể ñảm cảo cuộc sống rất ñược khuyến khích Tuy nhiên, cần ñịnh hướng cho họ hướng làm ăn hợp pháp, tránh hiện tượng khai di dân tự do và ñến thác rừng ở các tỉnh Tây Nguyên như hiện nay
4 Kết luận
Qua kết quả phân tích hiệu quả kinh tế các loại cây trồng chủ yếu trên ñịa bàn 7
xã vùng ñệm, ta có thể kết luận một số vấn ñề sau:
Với ñiều kiện tự nhiên phân hóa phức tạp, các xã vùng ñệm có ñiều kiện phát triển nhiều loại cây trồng ðặc biệt ñối với hiệu quả kinh tế thì cao su, hồ tiêu và sắn có giá trị gia tăng và ngày công lao ñộng cao hơn so với các loại cây trồng khác
Với kết quả phân tích hiệu quả kinh tế trên, chúng tôi ñề xuất nên thâm canh các cây cao su, hồ tiêu Còn diện tích trồng sắn nên có mô hình luân canh với những cây trồng khác như ngô, khoai lang, lạc… nhằm cải tạo ñất, ñảm bảo lượng tinh bột ổn ñịnh cho sắn Bên cạnh ñó, việc trồng rừng thông, keo, bạch ñàn, các lâm sản phi gỗ, dược liệu, tre lấy măng… cũng vừa mang lại hiệu quả kinh tế vừa ñảm bảo môi trường sinh thái
ðồng thời, người dân trên ñịa bàn còn phát triển các ngành chăn nuôi như trâu,
bò, lợn, gà, cá lồng… và tiến hành nhân rộng các mô hình nông - lâm kết hợp có hiệu quả trên ñịa bàn
Ngoài nông nghiệp, người dân có thể hoạt ñộng dịch vụ du lịch, làm công nhân lâm trường… có sự hỗ trợ của Nhà nước, Ban quản lý Vườn và các lâm trường trong việc hình thành ñội kiểm lâm của từng thôn, bản
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hội ñồng nhân dân tỉnh Quảng Bình, Nghị quyết số 90/2008/NQ-HðND về quy hoạch
tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Bình ñến năm 2020, (2008)
2 Hà Văn Hành, Trương Văn Lới, Nghiên cứu ñặc ñiểm tự nhiên khối núi ñá vôi Kẽ Bàng
phục vụ mục ñích du lịch Thông tin khoa học Trường ðại học Khoa học Huế, số 11
(tập 2), (1999), 169 - 173
3 Hoàng ðức Triêm và NNK, Phân vùng ñịa lý tự nhiên lãnh thổ Bình Trị Thiên, Báo cáo
tổng kết ñề tài cấp Nhà nước, Huế, 1988
4 Viện khoa học Việt Nam, Xây dựng luận cứ khoa học phục vụ phát triển kinh tế - xã
hội miền Tây Quảng Bình sau khi hoàn thành xây dựng ñường Hồ Chí Minh, Báo cáo
Trang 7ANALYSING ECONOMIC EFFECT OF SOME MAINLY PLANTS
AND PROPOSING LIVELIHOOD FOR NATIVE
OF THE NATIONAL PARK BUFFER
Ha Van Hanh, Tran Thuy Hang College of Sciences, Hue University
SUMMARY
Buffer region is established to ensure the biologycal value of Phong Nha – Ke Bang national park It is also aimed at expanding the subsist space of animals and plants in this region For many reasons, however, the native of the buffer still upholds the forest-dependent tradition that is harmful for valuable resources of a national park So in this article, the author evaluated the eco-social effects of some major plants to put forward the livelihood and inproving human life
