Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N (MCDM -MULTICRITERIA DECISION MAKING) * M C TIÊU H C T P Sau hoàn t t h c t p chương 3, sinh viên s có kh năng: Phân bi t tốn đa m c tiêu đa tiêu chu n Mô t bư c thành l p toán đánh giá đa nhân t Nh n d ng s khác c a phương pháp đánh giá đa nhân t phương pháp quy t đ nh đa tiêu chu n Áp d ng trình phân tích th b c (AHP) đ gi i quy t m t s toán qu n lý d án xây d ng th c t S d ng công c tin h c đ gi i toán quy t đ nh đa tiêu chu n CÁC PHƯƠNG PHÁP RA QUY T Đ NH ĐA M C TIÊU, ĐA TIÊU CHU N chương trư c trình bày phương pháp gi i tốn quy t đ nh thơng d ng Các phương pháp ch gi i đư c toán quy t đ nh đơn tiêu chu n (Single/Mono Criterion Decision Making) nh ng y u t nh hư ng nh ng đ i lư ng có th đ nh lư ng đư c Trong th c t , môi trư ng quy t đ nh thư ng r t ph c t p, nhi u m c tiêu c n ph i đư c xem xét đ ng th i m t m i tương quan mang tính c nh tranh Ngoài m t s y u t khơng th đ nh lư ng đư c có th nh hư ng đ n vi c quy t đ nh sau Do c n ph i nghiên c u phương pháp đ gi i toán quy t đ nh đa tiêu chu n (Multicriteria Decision Making) Trư c tiên, ph n s gi i thi u l ch s hình thành t ng quan GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 167 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N phương pháp gi i toán c a k thu t quy t đ nh đa m c tiêu, đa tiêu chu n 1.1 Gi i thi u sơ lư c l ch s hình thành phát tri n lý thuy t quy t đ nh đa tiêu chu n T thu ban đ u c a loài ngư i, vi c quy t đ nh luôn bao g m quy t đ nh đa tiêu chu n mà ngư i ph i đ i di n, m c dù lúc chưa có m t phương pháp toán h c c th h tr cho vi c gi i toán Vilfredo Pareto ngư i đ u tiên nghiên c u v lĩnh v c B ng nh ng suy lu n logic hi n nhiên, Pareto t h p tiêu chu n mâu thu n vào m t ch s đánh giá đơn đ làm s cho vi c quy t đ nh Pareto gi i thi u khái ni m hi u qu , đư c g i Pareto Efficiency, m t khía c nh n n t ng vơ quan tr ng c a lý thuy t quy t đ nh đa m c tiêu- đa tiêu chu n ngày Nhi u th p niên sau, Koopmans m r ng nghiên c u c a Pareto b ng cách gi i thi u khái ni m vector hi u qu , t c t p h p phương án không b tr i hay g i “đư ng cong Pareto” Sau đó, vào nh ng năm 1940-1950, Neumann Morgenstern gi i thi u”lý thuy t đ h u ích kỳ v ng”, t đ t n n t ng cho m t phương pháp ti p c n quy t đ nh đa tiêu chu n (MCDM-MultiCriteria Decision Making) m i Và đ n nh ng năm 1960, nh ng khái ni m gi i thu t đư c mô t t nh ng nghiên c u quy t đ nh đa tiêu chu n sơ khai trư c đư c m r ng b i Charnes, Cooper Fishburn Cho đ n cu i nh ng năm 1960, nh ng nghiên c u có ý nghĩa quan tr ng b t đ u xu t hi n dư i s b o tr c a Hi p h i nghiên c u V n trù h c Châu Âu (EORC –European Operational Research Community) Chính Giáo sư Bernard Roy (Dauphine UniversityParis) ngư i sáng l p dòng MCDM Châu Âu xây d ng GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 168 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N m t lý thuy t m i cho toán MCDM d a vào khái ni m quan h x p h ng (outranking) Khái ni m đư c trình bày phương pháp ELECTRE (Elimination Et Choix Traduisant la Realité) c a ông đư c xem m t nh ng phương pháp quy t đ nh đa tiêu chu n hi u qu khơng thua phương pháp AHP c a nhà toán h c ngư i M Thomas L Saaty T nh ng năm 1970 đ n 1990, MCDM phát tri n r t nhanh chóng ph m vi th gi i Hi p h i khoa h c MCDM đư c thành l p nhi u nghiên c u có nghĩa c v lý thuy t l n ng d ng th c t c a phương pháp MCDM đư c công b xu t b n t p chí qu c t Lĩnh v c t n d ng s phát tri n m nh m r ng kh p c a máy tính đ xây d ng ph n m m gi i quy t toán MCDM Các ph n m m đư c bi t H h tr quy t đ nh (DSS-Decision Support System) đa tiêu chu n cung c p phương ti n đ th c hi n nh ng ti n b lý thuy t MCDM b ng m t h th ng thân thi n v i ngư i s d ng Các h th ng th m chí cịn cung c p kh x lý quy t đ nh “ngay l p t c” (real time decision making) thông qua s tương tác c a sách quy t đ nh s d li u đư c c p nh t t c th i 1.2 Phân lo i phương pháp quy t đ nh đa tiêu chu n R t nhi u toán quy t đ nh bao g m nhi u tiêu chu n m t tiêu chu n (criteria) R t nhi u (n u khơng nói h u h t) toán qu n lý thu c l p toán đa tiêu chu n MCDM có th đư c hi u m t ph n m t lĩnh v c r ng c a quy t đ nh, h tr quy t đ nh đa tiêu chu n (MCDA-Multi-Criterial Decision Aid) Trên th gi i, MCDM phát tri n r t m nh M , MCDA đư c s d ng r ng rãi b i h u h t nhà nghiên c u Châu Âu (Roy & Vanderpoonten, 1996) GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 169 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N MCDA xây d ng công c đ h tr ngư i quy t đ nh vi c gi i m t toán quy t đ nh v i nhi u quan m hay đa tiêu chu n Đây không ph i công vi c d dàng tiêu chu n, hay cịn g i thu c tính (attribute), nhân t (factor), thư ng mâu thu n (conflicting) trái ngư c nên ta không th t ng h p chúng l i thành m t đư c Thông thư ng, thu t ng có th đư c dùng thay th cho nhau, khơng có m t đ nh nghĩa chung cho thu t ng Xu hư ng c a MCDA t o nên m t công c cho phép ngư i quy t đ nh nh n d ng, phân tích tìm hi u nh ng quan m đ có th ti n hành trình quy t đ nh Nó đư c g i cách ti p c n t g c r (constructivist approach) Trong đó, MCDM có cách ti p c n rõ ràng Trong MCDM ngư i ta gi s r ng t n t i m t “cái đó” mà cho phép ngư i quy t đ nh xác đ nh phương án t t nh t MCDM s d ng hàm đ h u ích n u có th đư c thành l p mô t b ng thu t ng toán h c, ho c s d ng k thu t so sánh gi a phương án Vì th m c tiêu c a quan sát hành vi quan m c a ngư i quy t đ nh c g ng giúp h hi u b n ch t ch trình quy t đ nh, phân tích cho h hi u t t c y u t mà nh hư ng đ n k t qu Trong lĩnh v c nghiên c u v MCDM, nhà nghiên c u phân thành hai lo i sau: + Ra quy t đ nh đa m c tiêu (MODM-Multi Objective Decision Making); + Ra quy t đ nh đa thu c tính (MADM- Attribute Objective Decision Making) Lo i th nh t (MODM) nh m vào lo i tốn có khơng gian quy t đ nh liên t c, toán ch a m t t p l n phương án GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 170 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N Nó đư c nghiên c u r ng rãi v i phương pháp quy ho ch toán h c, k thu t t i ưu Do đư c thành l p d dàng s lý thuy t v y tốn t i ưu có th xem xét nhi u gi thuy t c a bi n hàm đư c đ nh nghĩa t mơ hình ràng bu c Lo i toán MODM liên t c đư c s d ng đ thi t k hay t o phương án quy t đ nh, bao g m phương pháp: Quy ho ch đa m c tiêu (Goal Programming) phương pháp T i ưu hóa đa m c tiêu (Multi-Objective Optimization) ti p c n m t hàm m c tiêu (Single Objective Approach), phương pháp m c tiêu toàn c c (Global Criterion Method), Phương pháp Qui ho ch th a hi p (Compromise Programming), phương pháp quy ho ch De Novo (De Novo Programming),,… Trong đó, lo i th hai (MADM) l i thích ng v i lo i tốn v i khơng gian quy t đ nh r i r c có phương án đư c xác đ nh trư c Do đó, lo i thư ng đư c s d ng vi c l a ch n t p phương án quy t đ nh t t nh t t danh sách h u h n phương án s n có Lo i bao g m phương pháp: Ra quy t đ nh đa nhân t (MFEP-Multiple Factors Evaluation Process) Ra quy t đ nh đa tiêu chu n/đa thu c tính như: phương pháp Analytic Hierarchy Process (AHP) c a Thomas L Saaty, phương pháp ELECTRE (Elimination Et Choix Traduisant la Realité) c a Roy, phương pháp đ h u ích đa thu c tính (Multi-attribute Utility theory), phương pháp x p h ng (Outranking relation approach), phương pháp giao ti p tu n t … Đ minh h a cho hai dòng phương pháp MODM MADM, ta xét toán c a m t nhà máy s n xu t v t li u xây d ng Nhà qu n lý c a nhà máy ch c ch n luôn mong mu n c c đ i l i nhu n th trư ng quy t đ nh m t lo i s n ph m v i s lư ng c n s n xu t Rõ ràng toán quy t đ nh đa m c tiêu Còn GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 171 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N trư ng h p ông ta mu n ch n l a m t h th ng s n xu t t i ưu (ví d công ngh s n xu t m i đư c s d ng t phương án th c t ) tốn quy t đ nh đa thu c tính (đa tiêu chu n) Hình 3.1 b ng 3.1 sau s trình bày sơ đ tóm t t lo i toán quy t đ nh đa tiêu chu n: B ng 3.1 Phân bi t toán Đa m c tiêu Đa tiêu chu n Đ c m Đa m c tiêu Đa tiêu chu n Các phương án l i gi i Chưa có s n, vơ h n Có trư c, h u h n Quy ho ch toán h c Các phương pháp Phương pháp gi i (cơ b n d a chuyên bi t QHTT) Ra quy t đ nh đa tiêu chu n (Multi-Criteria Decision Making) Ra quy t đ nh đa m c tiêu (Multi Objective Decision Making) T i ưu hóa đa m c tiêu (Multi Objective Optimization) Quy ho ch đa m c tiêu (Goal Programming) Ra quy t đ nh đa thu c tính (Attribute Objective Decision Making) Ra quy t đ nh đa nhân t (Multiple Factors Evaluation) Ra quy t đ nh đa tiêu chu n (Multi Criteria Decision Making) Hình Phân lo i tốn quy t đ nh đa tiêu chu n GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 172 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N RA QUY T Đ NH ĐA THU C TÍNH 2.1 Gi i thi u R t nhi u v n đ c n quy t đ nh th c t bao g m nhi u tiêu chu n m t tiêu chu n H u h t toán qu n lý thu c l p tốn đa tiêu chu n Ví d b n xem vi c vi c tìm ki m m t vi c làm m i, ch c ch n b n s có r t nhi u tiêu chu n đ đánh giá l a ch n đ i v i công ty m c lương, h i thăng ti n, đ a m làm vi c, môi trư ng làm vi c, Còn n u b n mu n mua máy tính cá nhân s có r t nhi u tiêu chu n quan tr ng đáng đ b n xem xét giá bán, c u hình, b nh , thương hi u, ph n cài s n có b n quy n, th i gian b o hành…Hay vi c mua m t chi c xe m i ch ng h n, tiêu chu n màu s c, giá c , ki u xe, nhà s n xu t, v n đ b o trì, ch t lư ng…đ u y u t quan tr ng c n xem xét Vì nhi u y u t liên quan, vi c quy t đ nh nhi u m c tiêu, nhi u nhân t thư ng ph i s d ng đ n cách ti p c n đ nh lư ng đ c trưng Bài tốn quy t đ nh đa thu c tính bao g m d ng tốn chính: + Ra quy t đ nh đa nhân t ; + Ra quy t đ nh đa tiêu chu n 2.2 Phân bi t gi a thu t ng Thu c tính (attribute) m t đ c m g n li n v i s v t, phương án Thu c tính có th đư c đo lư ng b ng phép đo đ nh lư ng ho c đ nh tính s c n ng m t thu c tính có th đo đư c, đ đo c a s c n ng tr ng lư ng, tính b ng kilogram Màu s c m t thu c tính khác, có th bi u di n đư c đ , xanh ho c đ m, nh t GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 173 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N Nhân t (factor) m t s t ng h p thu c tính đ đo đ i lư ng khách quan khác, th hi n s riêng bi t c a phương án ch n l a M c tiêu (Objective) s đ nh hư ng c a m t toán, c a t ch c M c tiêu thư ng đư c th hi n qua thu t ng c c đ i hóa, c c ti u hóa Tiêu chu n (Criteria) s t ng h p c a thu c tính nhân t th hi n đ ưu tiên ch n l a phương án RA QUY T Đ NH ĐA NHÂN T (MULTIFACTOR DECISION MAKING) 3.1 Khái ni m quy t đ nh đa nhân t Trong vi c quy t đ nh đa nhân t , ngư i quy t đ nh s cân nh c ch n l a m t hay nhi u phương án d a m t s nhân t Vi c xem xét nhân t ch y u b ng tr c giác ch quan M i nhân t đóng m t vai trò m t thang đánh giá, nhân t quan tr ng nh hư ng đ n quy t đ nh s đư c gán tr ng s (nói lên t m quan tr ng tương đ i gi a nhân t v i nhau) nh ng phương án s đư c ch n l a tùy thu c vào nhân t Cách ti p c n đư c g i trình đánh giá đa nhân t (Multiple Factors Evaluation Process-MFEP) Vi c quy t đ nh đa nhân t bao g m m t s bư c, có bư c đánh giá, bư c c lư ng ch quan c a ngư i quy t đ nh 3.2 Các bư c quy t đ nh đa nhân t Sau ta nghiên c u bư c ti n hành c a trình quy t đ nh đa nhân t -MFEP: GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 174 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N Bư c 1: Li t kê t t c nhân t i gán tr ng s FWi (Factor Weight) cho t ng nhân t i FWi n ói lên t m quan tr ng tương đ i gi a nhân t v i nhau: ∑ FWi =1 Tr ng s FWi ∈ ch quan c a ngư i quy t đ nh nên vi c th c hi n bư c th c t r t khó khăn “9 ngư i 10 ý” Vì v y có th quan ni m tr ng s c a ngư i c p cao s l n (bi u di n m c đ quan tr ng c a ngư i quy t đ nh) Bư c 2: L c bư c đ u phương án (PA)j đ i di n nh t Trư c tiên, ta có s n m t s phương án Ta ph i suy nghĩ đ lo i b nh ng PA t m thư ng, ch gi l i nh ng phương án quan tr ng mà không th quy t đ nh đư c Phương án t m thư ng nh ng phương án b phương án khác vư t tr i M t PA b tr i khơng đư c m t phương án khác theo b t kỳ m t tiêu chu n Bư c 3: Đánh giá nhân t i cho t ng phương án j bư c này, ngư i quy t đ nh s đánh giá nhân t i cho t ng phương án j b ng cách gán h s FEij (Factor Evaluation) g i lư ng giá c a phương án j đ i v i nhân t i Giá tr FEij đư c dùng có th m i kho ng, ví d (0, 1), (1, 10), (1, 100)… ….ch c n giá tr đư c dùng ph i nh t quán Thông thư ng ngư i ta s d ng thang (0, 1) Bư c 4: Tính tốn tr ng s nhân t i cho t ng phương án j T đó, suy tr ng s t ng c a t ng phương án j (TWEij): TWE j = ∑ FWi x FEij i (3.1) Trong đó: i: nhân t , j: phương án Bư c 5: So sánh tr ng s t ng cu i quy t đ nh GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 175 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N Bư c cu i trình quy t đ nh đa nhân t đánh giá l i toàn b , xem xét tr ng s , n u th t s khơng có ph i thay đ i c vào tr ng s t ng cu i đ quy t đ nh Ta ch n phương án jo ng v i Max TWEij N u có thay đ i tr ng s ho c thay đ i nhân t th c hi n q trình tính tốn tr l i theo trình t bư c 3.3 Ví d minh h a Anh Nam, m t sinh viên xây d ng v a t t nghi p, mu n tìm vi c làm t i m t s cơng ty Nam có r t nhi u nhân t đ ch n l a m t ch làm vi c t t, là: + Lương (Salary); + Cơ h i thăng ti n (Career Advancement); + Nơi làm vi c (Location); + Môi trư ng làm vi c (nh ng ngư i mà s làm vi c v i h ); + Lo i công vi c ph i làm (thi t k , thi công, qu n lý d án)… Bư c 1: Li t kê t t c nhân t i gán tr ng s FWi (Factor Weight) cho t ng nhân t i Sau nghiên c u, bàn b c v i th y cô, b n bè gia đình, Nam nh n th y nhân t quan tr ng nh t đ ch n công ty làm vi c là: lương, h i thăng ti n, nơi làm vi c Trong theo Nam nhân t quan tr ng nh t đ i v i anh m c lương, gán tr ng s cho nhân t sau: Nhân t i (Factor i) Tr ng s FWi Lương (Salary) 0,5 Cơ h i thăng ti n (Career Advancement) 0,3 Nơi làm vi c (Location) 0,2 T ng B ng Tr ng s cho nhân t (Factor weights) GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 176 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N Cách quan sát đ th phân tích đ nh y v s khác bi t: T sơ đ phân tích th b c c a mơ hình m u CPMS, ta click vào nút m c tiêu (ho c nút tiêu chu n) c n kh o sát, sau ta ch n menu SensitivityGraphs, r i xu ng ch n l nh Differences Cách phân tích đ th phân tích đ nh y v s khác bi t: Phương án n m phía bên trái phương án c đ nh, phương án n m v phía bên ph i có th thay đ i đư c b ng cách l a ch n m t tab khác đ th phân tích Ph n trung tâm gi a phía bên dư i th hi n tiêu chu n quy t đ nh N u phương án bên trái đư c ưa thích phương án phía phía bên ph i đ i v i m t tiêu chu n ngang s đư c th hi n v phía bên trái Ngư c l i, n u phương án bên tay ph i l i t t hơn, ngang s đư c th hi n v phía bên tay ph i N u c hai s l a ch n đ u b ng nhau, s khơng có ngang đư c th hi n Toàn b k t qu t l ph n trăm mà m t phương án đư c xem t t phương án s đư c th hi n phía dư i tr c n m ngang c a đ th Hình 3.19 Đ th phân tích đ nh y s khác bi t gi a ng viên ng viên đ i v i nhóm tiêu chu n GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 224 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N SO SÁNH RA QUY T Đ NH ĐA NHÂN T (MFEP) VÀ RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N (AHP) Ra quy t đ nh đa nhân t có r t nhi u ng d ng quan tr ng h u ích N u bi t ch c hay có th xác đ nh xác tr ng s nhân t giá tr đánh giá c a chúng đ i v i t ng phương án, phương pháp MFEP nên đư c s d ng; ngư c l i, nên s d ng phương pháp AHP Theo lý thuy t gi i thi u trên, phương pháp AHP cho phép tính đư c tr ng s c a tiêu chu n s đánh giá phương án đ i v i t ng tiêu chu n đ t ch n đư c phương án t i ưu nh t S khác bi t nh t gi a MFEP AHP phương pháp AHP cho phép tính tốn tr ng s tiêu chu n giá tr đánh giá c a chúng đ i v i t ng phương án thông qua ma tr n so sánh t ng c p Ngồi AHP cịn đưa t s khơng nh t quán đ đo lư ng m c đ không nh t quán c a ý ki n đánh giá N u m c đ không nh t quán l n 10% nên ti n hành l i vi c đánh giá ma tr n so sánh t ng c p M c dù tính tốn ph c t p MFEP, AHP v n đư c s d ng nh ng trư ng h p c m th y không t tin hay ch c ch n gán tr ng s tiêu chu n hay giá tr đánh giá c a chúng đ i v i t ng phương án TĨM T T Bài tốn quy t đ nh đa thu c tính thư ng đư c s d ng m t cá nhân, nhóm hay t ch c đ i m t v i nh ng tình hu ng quy t đ nh bao g m nhi u tiêu chu n nhi u phương án l a ch n V i trình đánh giá đa nhân t MFEP, ngư i quy t đ nh có th gán tr ng s cho t ng nhân t , sau đánh giá nhân t đ iv i t ng phương án Tr ng s nhân t s đư c nhân v i giá tr đánh giá c a chúng đ i v i t ng phương án đ cho k t qu tr ng s t ng GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 225 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N c a t ng phương án Phương án có tr ng s t ng l n nh t s đư c l a ch n V i q trình phân tích th b c AHP, ngư i quy t đ nh s th c hi n vi c đánh giá thông qua so sánh t ng c p phương án đ i v i t ng tiêu chu n đ đưa giá tr đánh giá c a tiêu chu n đ i v i t ng phương án xác đ nh tr ng s c a tiêu chu n so sánh T đó, xác đ nh đư c t ng s tr ng c a t ng phương án Phương án có tr ng s t ng l n nh t s đư c l a ch n Ngoài phương pháp AHP cịn cho phép tính tốn m c đ khơng nh t quán đ giúp ngư i quy t đ nh ki m tra s nh t quán ý ki n đánh giá c a ma tr n so sánh t ng c p THU T NG TT ANH-VI T Ti ng Anh Ti ng Vi t Alternatives Các phương án Analytic Hierarchy Process (AHP) Q trình phân tích th b c Attribute Objective Decision Making (MADM) Ra quy t đ nh đa thu c tính Column Vector/Priority Vector Vector c t/vector đ ưu tiên Consistency Index (CI) Ch s nh t quán Consistency Vector Vector nh t quán Criteria Tiêu chu n Decision Support System (DSS) H h tr quy t đ nh Eigen Value Giá tr đ c trưng 10 Expert Choice Ph m m m theo phương pháp AHP 11 Factor Nhân t 12 Factor Evaluations Giá tr đánh giá nhân t cho t ng PA 13 Factor Weights Tr ng s c a nhân t 14 Goal Programming (GP) Quy ho ch đa m c tiêu 15 Inconsistency Ratio (IR) T s không nh t quán 16 Multi Objective Decision Making (MODM) Ra quy t đ nh đa m c tiêu GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 226 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N 17 Multi Objective Optimization T i ưu hóa đa m c tiêu 18 Multi-Criteria Decision Making (MCDM) Ra quy t đ nh đa tiêu chu n 19 Multifactor Decision Making Ra quy t đ nh đa nhân t 20 Multifactor Evaluation Process (MFEP) Quá trình đánh giá đa nhân t 21 Normalized Matrix Ma tr n chu n hóa 22 Objective M c tiêu 23 Pairwise comparision So sánh t ng c p 24 Random Index (RI) Ch s ng u nhiên 25 Synthesis T ng h p 26 Weighted Sum Vector Vector t ng có tr ng s ĐÁNH GIÁ K T THÚC CHƯƠNG Ph n A- Ngân hàng câu h i tr c nghi m: A1- D ng tr c nghi m nhi u l a ch n (Ch n câu nh t) Trong trình đánh giá đa nhân t MFEP thì: a T ng tr ng s nhân t ph i b ng b T ng giá tr đánh giá nhân t cho t ng phương án ph i b ng c T ng tr ng s nhân t ph i b ng 10 d T ng giá tr đánh giá nhân t cho t ng phương án ph i b ng 10 Trong phương pháp AHP, s so sánh t ng c p s d ng m t thang đo t m c đ quan tr ng đ n t đ i quan tr ng th hi n tương ng v i s kho ng a T đ n 10 b T đ n 10 c T đ n d T đ n Trong ma tr n so sánh t ng c p c a phương pháp AHP, ph n t n m đư ng chéo s đư c gán m t giá tr b ng a b GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 227 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N c ½ d Trong ma tr n chu n hóa, t ng s a Trong m i hàng ph i b ng b Trong m i c t ph i b ng c Trong m i c t ph i b ng ch s nh t quán d Trong m i hàng ph i b ng ch s nh t quán Đ ưu tiên phương pháp AHP đư c tính b ng cách l y trung bình c ng s a Các hàng c a ma tr n so sánh t ng c p b Các c t c a ma tr n so sánh t ng c p c Các hàng c a ma tr n chu n hóa d Các c t c a ma tr n chu n hóa Các đánh giá c a ngư i quy t đ nh s tương đ i nh t quán n u t s không nh t quán (IR) a L n ho c b ng 0,1 b Nh ho c b ng 0,1 c L n ho c b ng d Nh ho c b ng N u ch s không nh t quán cho bi t đánh giá không nh t quán, ngư i quy t đ nh nên a Chu n hóa l i ma tr n so sánh t ng c p b Thi t l p m t ma tr n so sánh t ng c p m i c Lo i b m t vài phương án xem xét d Lo i b m t vài tiêu chu n xem xét Ma tr n so sánh t ng c p đư c s d ng phương pháp GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 228 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N a MFEP b AHP c C MFEP AHP B ng s li u sau cho ta nhân t tr ng s tương ng, tr ng s t ng c a phương án A1 b ng Nhân t Tr ng s Phương án Phương án Phương án A1 A2 A3 K1 0,1 0,2 0,9 0,7 K2 0,7 0,8 0,5 0,4 K3 0,2 0,9 0,6 0,8 a 0,69 b 0,76 c 0,59 d 0,50 10 Bàng sau cho ta phương án tr ng s t ng tương ng, phương án nên đư c ch n? a Phương án A b Phương án B c Phương án C d Phương án A ho c phương án C e T t c đ u sai Phương án Tr ng s t ng A 0,4 B 0,4 C 0,9 GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 229 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N 11 Quá trình đánh giá đa nhân t (MFEP) thư ng đư c s d ng trình phân tích th b c (AHP) a Khi có s ch c ch n vi c xác đ nh tr ng s nhân t mà không c n dùng so sánh t ng c p b Khi s ch c ch n vi c xác đ nh tr ng s nhân t mà không dùng so sánh t ng c p c B i MFEP u c u s phân tích tính tốn đơn gi n AHP d B i MFEP u c u s phân tích tính tốn ph c t p AHP e T t c đ u sai 12 Bâng sau m t ma tr n chu n hóa, xác đ nh vector đ ưu tiên c a tiêu chu n B Tiêu chu n B Phương án B1 Phương án B2 Phương án B3 Phương án B1 0,70 0,72 0,562 Phương án B2 0,23 0,24 0,375 Phương án B3 0,07 0,04 0,063 a B1 B2 B3 0,092 0,200 0,760 b B1 B2 B3 0,760 0,200 0,092 c B1 B2 B3 0,661 0,282 0,058 d B1 B2 B3 0,282 0,661 0,072 e T t c đ u sai GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 230 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N 13 Có nhân t đư c xem xét trình quy t đ nh Trong đó, m c a nhân t th nh t (F1) đánh giá g p l n c a m nhân t th hai (F2) Còn m c a nhân t th hai (F2) g p l n m c a nhân t th ba (F3) Hãy tính tr ng s c a nhân t theo trình đánh giá đa nhân t (MFEP)? a W(F1) = 0.6, W(F2) = 0.3, W(F3) = 0.1 b W(F1) = 18/22, W(F2) = 3/22 W(F3) = 1/22 c W(F1) = 1/22, W(F2) = 18/22, W(F3) = 3/22 d W(F1) = 3/22, W(F2) = 1/22, W(F3) = 18/22 e T t c đ u sai 14 Ta có m t vector nh t quán theo phương pháp AHP sau đây:  4,0 3,0     2,5    Hãy tính giá tr đ c trưng λ a Khơng đ thơng tin đ tính λ b X p x b ng c X p x b ng d X p x b ng 27 e T t c đ u sai 15 Theo phương pháp AHP, ta có giá tr đ c trưng λ = 7,6; n =4; RI = 0,58 Hãy tính ch s nh t quán CI a 5,2 b 3,2 c 1,2 d 2,2 e T t c đ u sai GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 231 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N 16 Theo phương pháp AHP, ta có λ =3,4, n=3, RI = 1,6 Hãy tính t s khơng nh t quán IR a 0,036 b 0,045 c 0,125 d 0,160 e T t c đ u sai 17 Giá tr đ c trưng λ đư c tính b ng a tr trung bình giá tr c a vector nh t quán b CR-n/CI c n-RI/CR d CR*RI e T t c đ u sai 18 T s không nh t quán đư c tính b ng a tr trung bình giá tr c a vector nh t quán b CI/CR c RI/CI d (λ - n ) / ( n - ) e T t c đ u sai A2- D ng tr c nghi m ho c sai Khi g p nh ng quy t đ nh ph c t p, ta m i s d ng phân tích đ nh tính M t tên g i khác c a trình phân tích th b c (AHP) q trình đánh giá đa nhân t (MFEP) Trong b t kỳ ma tr n so sánh t ng c p, ta đ u ph i gán giá tr đư ng chéo Nh ng tình hu ng quy t đ nh mà ta d dàng xác đ nh tr ng s nhân t m t cách xác ta nên s d ng trình phương pháp AHP GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 232 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N T s không nh t quán (IR) cho bi t s không nh t quán ý ki n đánh giá Giá tr đ c trưng λ đư c tính b ng tr trung bình giá tr c a vector nh t quán S phương án t i thi u b t kỳ trình quy t đ nh Trong trình đánh giá đa nhân t luôn ch n phương án có tr ng s l n nh t T s khơng nh t qn < 0,1 có nghĩa ý ki n đánh giá thi u tính nh t quán nên ph i đánh giá l i 10 Q trình phân tích th b c (AHP) thư ng đư c s d ng Quá trình đánh giá đa nhân t (MFEP) v n đ phân b v n d án R&D 11 Trong phương pháp AHP so sánh t ng c p phương án b ng cách s d ng thang đo 13 m c A3- D ng tr c nghi m liên k t m nh đ phù h p 1 CI FE λ AHP a Đo lư ng m c đ nh t quán b Giá tr đánh giá c a nhân t cho t ng phương án c S so sánh t ng c p d Tr trung bình c a vector nh t quán e CR IR a S lư ng phương án FW b Quá trình đánh giá đa nhân t GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 233 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N c n CI RI MFEP C p phương án d Tr ng s e Là c p dư i c a sơ đ th b c B- Ngân hàng câu h i t lu n: Mơ t tóm t t q trình đánh giá đa nhân t (MFEP) Mơ t tóm t t q trình phân tích th b c (AHP) Nêu cơng th c tính ch s nh t quán CI Trong nh ng trư ng h p trình đánh giá đa nhân t (MFEP) thư ng đư c s d ng q trình phân tích th b c (AHP) Nêu khái ni m t s không nh t quán IR cách s d ng So sánh s khác c a AHP MFEP C- Ngân hàng t p & tình hu ng th o lu n: Ch n h th ng máy tính t t nh t (Select The Best Computer System) Ông Nam, ch c a hàng kinh doanh v t li u xây d ng Phương Nam, mu n mua m t h th ng máy tính m i s d ng cho vi c c p nh t d li u qu n lý giá v t tư xây d ng th trư ng Sau m t th i gian tìm hi u, ơng xác đ nh đư c tiêu chu n quan tr ng nh t đ xem xét m t h th ng máy tính là: ph n c ng (Hardware), ph n m m (Software) h tr k thu t c a ngư i bán hàng (Vendor support) Hơn th n a, ông đưa phương án h th ng máy tính (HT) khác HT 1, HT2 HT3 Ông Nam so sánh phương án theo t ng tiêu chu n thông qua ma tr n so sánh t ng c p có k t qu sau - Tiêu chu n 1: Ph n c ng (Hardware): GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 234 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N Ph n c ng HT1 HT2 HT3 HT1 HT2 HT3 - Tiêu chu n 2: Ph n m m (Software): Ph n m m HT1 HT2 HT3 HT1 HT2 HT3 - Tiêu chu n 3: H tr c a ngư i bán (Vendor): Ph n m m HT1 HT2 HT3 HT1 HT2 HT3 - Ngồi ra, ơng đánh giá tr ng s cho t ng tiêu chu n th hi n ma tr n sau: Tiêu chu n Ph n c ng Ph n m m S h tr Ph n c ng Ph n m m S h tr 3 B n giúp ông Nam tính tốn, so sánh tr ng s t ng, x p h ng phương án quy t đ nh l a ch n theo phương pháp AHP Tâm suy nghĩ v vi c mua m t b bàn v ki n trúc & xây d ng Theo Tâm, nhân t quan tr ng c n xem xét giá, đ ti n l i th i gian s d ng D a vào d li u c a b ng dư i đây, b n giúp Tâm xác đ nh b bàn v ki n trúc & xây d ng t t nh t Phương án Tr ng s Nhân t B A B B GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 235 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N 0,9 Giá 0,50 0,80 0,75 M c đ ti n l i 0,95 0,60 0,6 Th i gian s d ng 0,90 0,70 Giang s d ng phương pháp AHP đ đánh giá tiêu chu n toán l a ch n thi t b xây d ng Cho bi t ch s nh t quán 0,0988 S tiêu chu n Giang xem xét tiêu chu n (Giá, Nhiên li u, Công su t ch đ b o hành) Hãy tính t s khơng nh t quán giúp Giang? Giang mu n mua chi c máy nghe nh c iPod c a m t nhà s n xu t Sony, Hitachi SamSung Theo Giang nh ng nhân t quan tr ng c n xem xét giá, màu s c, ch đ b o hành, kích thư c c a s n ph m uy tín thương hi u th trư ng v i tr ng s tương ng 0,4; 0,1; 0,1; 0,1 0,3 Hơn n a, Giang đánh giá nhân t cho t ng nhãn hi u s n ph m, k t qu đư c cho b ng sau đây: Nhân t Máy nghe nh c iPod Sony Hitachi SamSung Giá 0,7 0,6 0,8 Màu s c 0,9 0,9 0,4 Kích thư c 0,8 0,9 0,4 Ch đ b o hành 0,8 0,8 0,2 Uy tín thương hi u 0,9 0,9 0,6 Giang nên ch n máy nghe nh c iPod nhãn hi u gì? GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 236 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N SÁCH VÀ WEBSITE THAM KH O 9.1 Sách tham kh o [1] Nguy n Th ng, Cao Hào Thi, Trư ng đ i h c Bách Khoa TP.HCM, 1998 Phương pháp đ nh lư ng qu n lý, Nhà xu t b n Th ng Kê [2] Lê Văn Ki m, Ph m H ng Luân, 2005 Nh ng toán t i ưu qu n lý kinh doanh xây d ng, Nhà xu t b n Đ i h c Qu c Gia TP H Chí Minh [3] Huỳnh Trung Lương, Trương Tôn Hi n Đ c, 2003 Phương pháp Đ nh lư ng qu n lý v n hành, Nhà xu t b n Khoa h c K Thu t [4] Bernard W Taylor III, Virginia Polytechnic Institute and State University, 2007 Introduction to Management Science, 9th Edition, Prentice Hall International, Inc [5] Anderson, Sweeney, Williams, University of Cincinnati, 1997 An introduction to management science: Quantitative approaches to decision making, 8th Edition, West Publishing Company [6] Barry Render, Ralph M.Stair Jr., Michael E Hanna, Florida State University, 2008 Quantitative Analysis for Management, 10th Edition, Prentice Hall International [7] Hamdy A.Taha, University of Arkansas, Fayetteville, 2007 Operations research: An introduction, th Edition, Pearson Prentice Hall [8] Hillier, Lieberman, Stanford University, 2001 Introduction to Operations Research, 8th Edition, McGraw-Hill Companies 9.2 Website tham kh o http://elearning.ou.edu.vn http://highered.mcgraw-hill.com/sites/007299066x/student_view0/ GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 237 Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only CHƯƠNG RA QUY T Đ NH ĐA TIÊU CHU N http://highered.mcgrawhill.com/sites/0073129038/information_center_view0/ http://en.wikipedia.org/wiki/Analytic_hierarchy_process http://www.decisionlens.com/ http://people.revoledu.com/kardi/tutorial/AHP/index.html http://www.ahpproject.com/ http://www.decisionduck.com/ http://www.technologyevaluation.com/products/decision-supportsystems/ GV ThS Nguy n Thanh Phong- Trư ng Đ i h c M Tp HCM 238 ... ngang r i chia cho 3) : Ph n HT1 HT2 HT3 Trung bình theo dịng c ng HT1 0,69 23 0,7200 0,5625 (0,69 23 + 0,7200 + 0,5625) /3 = 0,65 83 HT2 0, 230 0 0,2400 0 ,37 50 (0, 230 0 + 0,2400 + 0 ,37 50) /3 = GV ThS Nguy... vector t ng có tr ng s là:  2,04 23? ?? 0,8602    0,1799    Trong đó: 0,65 83* 1 + 0,2819 *3 + 0,0598*9 = 2,04 23 0,65 83* (1 /3) + 0,2819*1 + 0,0598*6 = 0,8622 0,65 83* (1/9) + 0,2819*(1/6) + 0,0598*1... Choice… Trong chương này, s gi i thi u cách s d ng ph n m m Expert Choice theo phương pháp đ nh lư ng AHP Năm 19 83, giáo sư-nhà toán h c ngư i M - Dr Saaty c ng tác v i Dr Eanest Forman, m t giáo