Giáo trình Ngư loại I ppt

ây là đôi râu dài nh t... quan phát sáng..... quan phát sáng... Bên trên cung th n kinh có gai th n kinh... Vi đuôi cá x ng... Gan khác nhau tu theo loài cá... Có 2 lo i bong bóng khí

PH N I HÌNH THÁI GI I PH U CÁ

Ch ng I M U

I i t ng & ph m vi nghiên c u

1 i t ng nghiên c u

giá tr kinh t cao Cá là nh ng đ ng v t:

riêng Ng lo i I nghiên c u hai lãnh v c: Hình thái c u t o và phân lo i cá

* Hình thái c u t o

- Nghiên c u v hình d ng c th c a các gi ng loài cá;

- Quan sát hình thái c u t o c a các c quan bên trong và bên ngoài c th cá;

- Nghiên c u m i quan h gi a hình thái - c u t o c a các c quan và ch c n ng do

II L ch s phát tri n

1 Trên th gi i

thêm nh ng d n li u v n i , di c , sinh s n c a các loài cá này

1734); C Linneaus (1707 - 1778); G Cuver và A Valeciennes (1828 - 1848); P Bleeker (1819 - 1878); A.Gunther (1830 - 1914) cho đ n nay v n r t có giá tr

Trong quy n Systema nature (1735), C Linneaus s d ng cách g i tên cá b ng hai

t la tinh (Pangasius bocourti), gi i thi u 2600 loài cá và x p chúng vào m t h th ng

phân lo i khá hoàn ch nh g m 5 c p phân lo i: L p, B , H , Gi ng và Loài

thái và sinh lý cá c ng đ c ti n hành trong th i k này

* Th i k th ba (th k XX - nay): Nh ng nghiên c u v Ng lo i h c đã t ng lên

r t nhanh và toàn di n h n nh : C sinh h c, Phân lo i h c, T ch c h c, Sinh lý, Sinh thái, Gi i ph u cá

* Th i k Pháp thu c: Các hi u bi t v cá th i k này đã mang tính ch t khoa

t p trung vào lãnh v c hình thái phân lo i, khu h cá và phân b đ a lý c a các loài cá Trong th i gian này, các công trình nghiên c u ph c v cho s phát tri n c a ngh nuôi

góp ph n giúp Th y s n chi m m t v trí khá quan tr ng n n kinh t qu c dân

Ch ng II

HÌNH D NG & CÁC C QUAN BÊN NGOÀI C TH CÁ

I Hình d ng c th cá

và mô t các loài cá, ng i ta đã d a trên 3 tr c chính trên c th là tr c đ u - đuôi, tr c

nh sau:

1 D ng th y lôi, hình thoi dài

C th nh ng loài cá d ng th y lôi có tr c đ u - đuôi dài nh t, tr c ph i - trái và tr c

đuôi thon nên chúng b i l i nhanh nh n và chi m t l cao các th y v c, các t ng n c

cá lóc bông, cá b ng t ng, cá hú, cá thu, cá ng

2 D ng d p bên

C th c a các loài cá d ng d p bên có tr c ph i - trái ng n nh t, tr c đ u - đuôi và

Các loài cá này c th có tr c đ u - đuôi r t dài, tr c l ng - b ng và tr c ph i - trái

c ng có m t s loài s ng t ng m t c a các th y v c nh cá lìm kìm, cá nhái

- Mi ng thon dài d ng ng hút: Cá ng a, cá lìm kìm cây, cá chìa vôi

cá vào 3 d ng :

- Cá mi ng trên: Chi u dài x ng hàm trên nh h n chi u dài x ng hàm d i ví

d nh cá thi u, cá lành canh, cá mè tr ng,

- Cá mi ng gi a: R ch mi ng n m ngang, chi u dài x ng hàm trên t ng đ ng

- Cá mi ng d i: R ch mi ng h ng xu ng, chi u dài hàm trên chi u dài l n h n

- Cá mi ng r ng nh : Cá mào gà, cá lóc, cá nhám,

- Cá mi ng h p nh : Cá s c r n, cá linh, cá heo,

A

Mi ng N p và l mang M i ng bên M t Vi l ng Vi h u môn Râu Vi m Vi đuôi

L ni u sinh d c L h u môn Vi b ng Hinh 3 A Cá có c th d ng đ c bi t (Cá nóc) B Các c quan bên ngoài c th cá

2 M i

- Cá mi ng tròn ch có m t đôi l m i

3 Râu

râu và đ c g i tên theo v trí c a chúng nh sau:

- Râu mép: M t đôi n m hai bên mép ây là đôi râu dài nh t

4 M t

m t c ng thay đ i theo t p tính s ng c a t ng loài cá

- Cá s ng t ng m t: M t th ng to và n m hai bên n a trên c a đ u Ví d : M t

cá trích, cá mè, cá he

- Cá s ng chui rúc ho c s ng t ng đáy: M t th ng kém phát tri n ho c thoái

- Cá s ng vùng tri u: M t th ng n m trên hai cu ng đ nh đ u Ví d : Cá thòi lòi, cá b ng sao, cá b ng kèo

5 Khe mang (l mang)

- Cá mi ng tròn: Có 7 - 14 đôi l mang hình tròn ho c b u d c n m hai bên đ u Các l mang không có n p mang

- Cá s n: Có 5 - 7 đôi khe mang n m m t b ng ho c hai bên đ u cá tùy theo loài

kéo dài ra t o thành

- Cá x ng: Có 4 - 5 đôi khe mang n m trong khe mang và thông ra ngoài b ng 1 -

6 L phun n c

I Các c quan ph n thân và đuôi

1 Vây (vi)

Vây là c quan di chuy n và gi th ng b ng c a cá C u t o c a vây cá g m 3 ph n:

* Màng da: N m ngoài cùng Nhi m v c a màng da là bao quanh và n i các tia vây v i nhau

* Tia vây: D a vào hình d ng c u t o có th chia các tia vây làm 4 lo i:

nhánh, có c u trúc đ n

đ t, không phân nhánh, có c u trúc đôi

các ch t th i trong quá trình tiêu hoá c a c th cá

4 L sinh d c

quan phát sáng

II C u trúc c a da

1 Bi u bì

cá có th hóa s ng t ng b ph n trong m t th i gian (bi u bì g c vi ng c c a cá mè tr ng

đá b hoá s ng su t đ i) Trong cùng c a l p bi u bì là t ng sinh tr ng

2 Bì

nhi u mô m tích l y ây là n i t o ra v y c a cá

B CÁC S N PH M C A DA

1 Tuy n d ch nh n

Tuy n d ch nh n c a cá có d ng hình ng Các tuy n này phân b r i rác gi a các

t bào bi u bì Nhi m v c a tuy n d ch nh n là:

T bào s c t Tuy n d ch nh y Gai v y

2 Tuy n đ c

- Tuy n đ c do các t bào bi u bì bi n đ i thành

phóng ra kh i các gai đ t v và b t m i

3 C quan phát sáng

bào chúng g m các ph n nh : T bào tuy n, t bào th y tinh th , t ng s c t , t ng ph n quang

4 T bào s c t và màu s c c a cá

* T bào s c t

đ c g i là Xanthophyl, t bào s c t đen đ c g i là Melathophyl

quan phát sáng

vi c t v và b t m i Ví d :

màu xanh rêu

giác n m m t trên c a ph n sau v y

• Ý ngh a c a v y x ng

Trong nghiên c u v phân lo i cá, s l ng v y đ ng bên (v y đ ng d c), v y

các gi ng, loài

đ ng tâm) đ c ng d ng trong nghiên c u v dinh d ng và t ng tr ng c a cá,

Trong s n xu t, v y cá là nguyên li u dùng trong s n xu t keo, phim nh, dùng trong công nghi p d t

Ch ng IV

I M t s khái ni m

* Dây s ng: Là s i dây nh có 2 đ u nh n ho c b ng, có tính đàn h i

- Bên trong ch a ch t d ch d ng keo

• S não: Quá trình phát sinh c a s não cá trãi qua 4 giai đo n

- Giai đo n hình thành t m c s : Khi dây s ng xu t hi n và hoàn ch nh, não

hình thành 3 đôi túi s n là đôi túi s n m t, đôi túi s n m i và đôi túi s n tai

- Giai đo n k t h p: ôi t m s n tr c dây s ng, đôi t m s n bên dây s ng cùng

và đôi túi s n tai c ng g n vào t m s n n n Ch riêng đôi túi s n m t là không g n vào

- Giai đo n phát tri n lên trên c a t m n n đáy: giai đo n này, ph n sau và hai

có n p

Hình 6A Quá trình hình thành x ng s não c a cá

B X ng s não c a cá x ng (Theo Tr ng Th Khoa, 1984)

- Giai đo n ph trùm: Ph n bên c a h p s phát tri n theo b ngang t o thành n p

đ y h p s có nhi u l tr ng đ các dây th n kinh não b đi ra ngoài

* S h u: Th ng g m có 7 đôi

• M t đôi cung hàm: G m có hàm trên và hàm d i

(hai)

- Thân s ng: Hình tr v i 2 m t lõm Trên ti t di n ngang c a thân s ng có nhi u

- Cung th n kinh: N m bên trên thân s ng, bao b c l y t y s ng Bên trên cung

th n kinh có gai th n kinh

- ai vi ng c: Có hai x ng v y, hai x ng thái d ng, hai x ng trên đòn, hai

* Vi b ng: C ng g m có x ng đai hông và vi b ng

Hình 7A X ng s h u c a cá x ng (Theo Tr ng Th Khoa, 1984)

B X ng s ng c a cá x ng (Theo Largler K F et all, 1977)

b X ng vi l

bên trong c th và các tia vi n m bên ngoài c th cá

* Vi đuôi: D a vào hình d ng c u t o có x p vi đuôi cá vào 3 d ng:

- D ng nguyên th y: o n cu i c a x ng s ng đi vào gi a vi đuôi, các tia vi

đuôi g n tr c ti p vào các đ t s ng

- D ng d hình: Vi đuôi chia làm 2 ph n không b ng nhau o n cu i c a x ng

s ng đi vào thùy vi đuôi l n Các tia vi đuôi c ng g n tr c ti p vào các đ t s ng

- D ng đ ng hình: Vi đuôi chia làm 2 ph n t ng đ ng nhau o n cu i c a

cu i

D Vi đuôi cá mi ng tròn (Theo Amaoka et all, 1994)

E.Vi đuôi cá s n F Vi đuôi cá x ng

Ch ng V

H C

I Các lo i c

1 M t s khái ni m v c

ch a nhi u protid, lipid, vitamin, mu i khoáng ây là lo i c d tiêu hoá và h p thu nên

T bào c tr n có d ng hình thoi, ng n, thô M t t bào c tr n ch có m t nhân

quan bài ti t và c quan sinh d c

* C vân

T bào c vân có d ng hình thoi, thon, dài M t t bào c vân có nhi u nhân do

đ ng nh t C vân ch u s đi u khi n c a th n kinh trung ng.nên c vân ph n ng nhanh nh n C vân phân b hai bên vách thân, mang, vách th c qu n nên c vân

* C tim

r ng, ng n, thô gi ng nh c tr n; M i t bào c tr n ch có m t nhân Tuy nhiên, t bào

kinh giao c m nh ng c tim co giãn nhanh h n c tr n nh ng ch m h n c vân C tim

ng n ngang ch y d c theo chi u dài c th chia c vách thân m i bên làm hai kh i là

II S n ph m c a c (c quan phát đi n)

d c hai bên thân (cá chình đi n, l n đi n, cá trê đi n) ho c hai bên đ u (cá đu i đi n)

1 Hình d ng c u t o

2 Ch c n ng

T m đi n (6000 t m)

C

Hình 11 C quan phát đi n c a cá trê đi n

(Theo Largler K F et all, 1977)

Ch ng VI

H TIÊU HOÁ

- Mi ng trên: Chi u dài x ng hàm trên nh h n chi u dài c a x ng hàm d i

trich

đ ng nhau Cá có d ng mi ng này th ng b t m i t ng gi a Tuy nhiên, cá c ng có

th b t m i t ng m t và t ng đáy

* Cá s n: Hình d ng và kích cõ r ng khác nhau tu theo tính n c a t ng loài cá

A

B

Hình 12A Cá mi ng gi a B Cá mi ng d i

* Cá x ng: R ng th ng phân b xoang mi ng h u (hai hàm, vòm mi ng, h u)

* Hình d ng: Khác nhau tu theo tính n c a t ng loài cá

- Cá n l c: L c mang dài, m nh, x p khít nhau

mang bi n thành nh ng núm có nhi u gai

* Ch c n ng: L c, gi th c n và b o v các tia mang phía sau

B

Hình 14A Cá có l c mang m nh, th a

B Cá có l c mang biê1 thành núm gai

* Nhi m vu: Ti t ra men tham gia quá trình tiêu hoá, ti p nh n men tiêu hoá do các

B TUY N TIÊU HOÁ

I Tuy n n m trong (trên) ng tiêu hoá

1 Tuy n trong xoang mi ng h u

* V trí: N m bên trong xoang mi ng h u c a cá

* Ch c n ng: Ti t d ch nh n đ b o v các c quan xoang mi ng h u Riêng

2 Tuy n d dày và ru t

* Cá mi ng tròn: Tuy n d dày và tuy n ru t ch a phân hoá rõ ràng

* Cá s n và cá x ng: H u h t có tuy n d dày và tuy n ru t tr các loài cá thu c

gia quá trình tiêu hoá th c n

II Tuy n n m ngoài ng tiêu hoá

1 Gan

khác nhau tu theo loài cá

không có hình d ng nh t đ nh

* V trí: N m ph n đ u xoang n i quan

* Màu s c: Nâu, nâu đ , nâu vàng, h ng, h ng đ

* Ch c n ng: Ch c n ng quan tr ng c a gan là ti t ra d ch m t màu xanh ho c

1 T y (T y t ng)

trong gan h cá chép, t y phân b rãi rác kh p ru t

* Ch c n ng: Ti t ra các men tiêu hoá tham gia quá trình tiêu hoá th c n c a cá

M t Gan T t ng D dày Th c qu n Manh tràng

Ru t

Hình 16 H tiêu hoá c a cá lóc (Channa striata)

Ch ng VII

H HÔ H P

nh cá rô đ ng, cá lóc, cá trê vàng, cá tra,…

I Mang

1 Hình d ng c u t o

Có th xem đ n v c u t o c a mang cá là cung mang Trên m t cung mang th ng

g m có các ph n:

- Lá mang: Màu đ Trên m i cung mang th ng có 2 lá mang (còn g i là phi n

thành Trên các tia mang l i có nhi u s i mang nh vách r t m ng, vách này có tính bán

có các t bào nâng đ

- L c mang: Màu tr ng M i cung mang th ng có 1 - 2 hàng l c mang G c

- X ng cung mang: Do nhi u x ng n i v i nhau t o thành đ nâng đ các tia

- ng m ch ra, vào mang: D n máu vào ra kh i các cung mang

- Các dây th n kinh

II C quan hô h p khí tr i

1 Da: G p cá trê, cá chình, l n

2 Màng nh y xoang mi ng h u: G p cá lóc, cá b ng kèo, cá thòi lòi

3 C quan trên mang: G p cá rô đ ng, cá s c, cá trê

4 Ru t: G p cá heo, cá ch ch

5 Bong bóng khí

* V trí: Bong bóng khí n m xoang b ng c a cá

ba ng n, nhi u ng n) Có 2 lo i bong bóng khí là bong bóng khí kín và bong bóng khí

h

s loài cá, bong bóng khí còn tham gia vào quá trình hô h p

6 Ph i: G p nhóm cá ph i

* V trí: N m m t l ng c a xoang n i quan

* Hình d ng c u t o: M t trong ph i có nhi u vách ng n b ng mô liên k t chia ph i

m ch máu phân b C u t o h tu n hoàn c a nhóm cá này thích h p cho vi c hô h p

Màng nh y c a Xoang mi ng h u

M u l i cung hàm Mang

Hình 20A Hoa kh c a cá trê

B Ph i c a cá ph i (Theo Largler K.F et all, 1977)

Ch ng VIII

H TU N HOÀN

quan hi u ng và tham gia b o v c th H tu n hoàn g m hai ph n nh sau:

A H TH NG NG M CH

I H th ng ng m ch máu

1 Tim

tim và g m có 3 ph n là xoang t nh m ch, tâm nh và tâm th t

- Xoang t nh m ch: Là n i ti p nh n máu t các c quan đ v tim Xoang t nh

m ch c a cá có vách m ng, n i v i hai t nh m ch gan gi a và hai xoang Cuvier hai bên

vách d y h n xoang t nh m ch

d y nh t trong 3 ph n c a tim ây là b ph n co bóp ch y u c a tim cá

* Ch c n ng: Ch c n ng chính c a tim là nh n máu t các c quan đ v và co

* C u t o c a tim các l p cá

- Cá mi ng tròn: Tim c a cá mi ng tròn có 3 ph n là xoang t nh m ch, tâm nh , tâm th t

- Cá s n: Ch riêng tim cá s n g m có 4 ph n là xoang t nh m ch, tâm nh , tâm

v i nhau

B u đ ng m ch Tâm th t Tâm nh Xoang t nh m ch

Van nh - th t Van xoang - nh ng Cuver

Hình 21A và B Hình d ng c u t o tim c a các l p cá

(Theo Largler K L et all, 1977)

- Cá x ng: Tim cá x ng ch có 3 ph n là xoang t nh m ch, tâm nh và tâm th t

- Cá ph i: Có vách ng n chia tâm nh làm 2 ph n (tâm nh ph I nh n máu t các

đ đi đ n các b ph n n m bên trong x ng đ u

đ đi đ n các b ph n n m bên ngoài x ng đ u c a cá

Có nhi u đ ng m ch d n máu đi đ n các c quan ph n thân và đuôi c a cá nh :

sau đ n các c quan n i t ng nh d dày, gan, ru t, túi m t

sau đ n các đ t c hai bên vách thân cá

ch sau đ n hai vây b ng

vách thân và các c quan ph n đuôi

3 T nh m ch

T nh m ch là nh ng m ch máu d n máu đi t các c quan trên c th cá tr v tim

* Các t nh m ch trong c th cá: Các t nh m ch trong c th cá th ng phân b

b ch huy t phình to ra t o thành

2 Thân b ch huy t

Là hai ng th ng n m hai bên thân cá Nhi m v c a thân b ch huy t là thu nh n

b ch huy t t các mao m ch b ch huy t chuy n v

(Cl, K, Na, Ca, Fe, )

- Các ch t bài ti t: Urê, acid uric,

Hình 22A Phân b các đ ng m ch mang cá x ng

B H th ng ng b ch huy t cá con (Theo Largler K L et all, 1977)

II Huy t c u

1 H ng huy t c u

* Hình d ng c u t o và ch c n ng: H ng huy t c u c a cá th ng có hình c u ho c

* Ch c n ng: Chúc n ng c a h ng huy t c u là v n chuy n Oxy t c quan hô h p

* Hình d ng c u t o: B ch huy t c u là nh ng t bào có nhân Có 2 lo i b ch c u

III C quan t o máu

* Ch c n ng: T t ng c a cá có ch c n ng là s n sinh ra các huy t c u ây c ng là

n i phá h y các huy t c u già c i

2 C quan Leydys

* Ch c n ng: Ch c n ng c a c quan Leydys là s n sinh ra các huy t c u

Ch ng IX

H NI U- SINH D C

chung ng d n

A H TI T NI U

I Các c quan ti t ni u

1 Th n

trung th n

• Ti n th n

- Hình d ng c u t o: Ti n th n g m nhi u ng nh ti n th n M i ng nh

ti n th n là m t ng dài, u n khúc, có mi ng d ng phi u (mi ng th n); M t trong c a

đo n cá tr ng thành ti n th n thoái hóa, trung th n xu t hi n và b t đ u ho t Tuy nhiên,

m t s ít loài cá ti n th n ho t đ ng đ n giai đo n cá tr ng thành

• Trung th n:

- V trí: N m bên d i c t s ng c a cá, có bi u bì che ch Là c quan bài ti t

- Hình d ng c u t o: Trung th n g m nhi u ng nh trung th n M i ng nh

g i là nang Bawman Xen k v i các ng nh trung th n còn có các mô liên k t, m ch máu, m ch b ch huy t nên trung th n c a cá khá r n ch c