Đề tài: " VĂN HOÁ VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN PHỔ BIẾN " ppt

Tiến sâu hơn một bước nữa, tác giả đã lý giải những khuynh hướng văn hoá đòi hỏi sự thay đổi mang tính sáng tạo đối với mô hình phát triển hiện tồn và tin rằng, chừng nào mà văn hoá đích

Nghiên cứu triết học

Đề tài: " VĂN HOÁ VÀ MÔ HÌNH

PHÁT TRIỂN PHỔ BIẾN "

VĂN HOÁ VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN PHỔ BIẾN

MIHAILO MARKOVIC

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích, luận chứng để làm rõ vai trò và vị trí của văn hoá trong mô hình phát triển phổ biến hiện nay; khẳng định mô hình phát triển hiện nay được định hình, được quy định bởi các nhân tố văn hoá Tiến sâu hơn một bước nữa, tác giả đã lý giải những khuynh hướng văn hoá đòi hỏi sự thay đổi mang tính sáng tạo đối với mô hình phát triển hiện tồn và tin rằng, chừng nào mà văn hoá đích thực còn tồn tại thì nó vẫn là nơi chứa đựng những giá trị người và đó là cơ sở cho một sức sống mới

1 Vai trò của văn hoá trong mô hình phát triển phổ biến hiện nay

Phát triển là một quá trình lịch sử khách quan, có những đặc điểm không lệ thuộc vào kiến giải và sở thích cá nhân Mặt khác, không nghi ngờ gì nữa, sự phát triển được trung gian hoá và định hình bởi văn hoá

Trong số những đặc điểm khách quan của mô hình phát triển hiện nay, chúng

ta có thể kể đến:

1/ Sự phát triển theo cấp số nhân những thông tin chính xác về thế giới, những tri thức khoa học cho phép ta dự đoán các hiện tượng hiện thực và tác động của chúng

2/ Sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến, như một hệ quả, sự tăng trưởng nhanh chóng của sản lượng hàng hoá vật chất và các dịch vụ

3/ Sự gia tăng liên tục của tiêu chuẩn hạnh phúc vật chất, của những khả năng con người và mức độ thỏa mãn những nhu cầu cơ bản

Bất kể chúng ta chào đón hay phản đối sự tăng trưởng tri thức khoa học như thế nào, hiện tượng đó vẫn tồn tại Bất kể chúng ta có thích hay không thích cái

sự thật rằng, lực lượng sản xuất đang tăng lên của con người được sử dụng chủ yếu để tăng sản lượng vật chất chứ không vì mục tiêu có thể quan niệm nào khác, thì điều đó vẫn là sự thật Chúng ta có thể phê phán mạnh mẽ chủ nghĩa vật chất thái quá của thời đại này cũng như phê phán sự thỏa mãn một chiều những nhu cầu con người, song ta không thể chối bỏ sự thực khách quan rằng, trong thế giới ngày nay, sự nghèo đói vật chất đang giảm đi, ít nhất theo chuẩn mực thông thường; rằng, khả năng của con người ngày càng rộng mở và ít nhất thì những nhu cầu cơ bản của con người đang được đáp ứng tốt hơn

Mặc dù mô hình phát triển hiện nay có những đặc trưng khách quan không phụ thuộc vào phản ứng tích cực hay tiêu cực của chúng ta, song toàn bộ mô hình này vẫn bị quy định bởi một số nhân tố văn hoá

Một trong những nhân tố đó là tư tưởng về tiến bộ của thế kỷ XVII Ban đầu,

nó xuất hiện dưới hình thức phản kháng quyền uy của văn hoá cổ đại Trong khi một số trí thức nửa sau thế kỷ XVII vẫn tin rằng, nhiệm vụ đầu tiên của họ

là bảo vệ những quan điểm và giá trị cổ đại thì một khuynh hướng “hiện đại” mới đã xuất hiện Theo những nhà “hiện đại” này, cần phải tìm kiếm những điều khôn ngoan trong nền văn hoá của thời đại mà họ đang sống, chứ không phải trong nền văn hoá cổ đại Những người cổ đại chỉ là những nhà nhân đạo trẻ Những người thuộc thế hệ sau đứng trên vai họ và có thể nhìn xa hơn; do

đó, có cơ hội tốt hơn để trở nên khôn ngoan và uyên bác Bernard de Fontenelle đã chứng minh quan điểm này một cách đặc biệt thuyết phục trong

tác phẩm Thiên sai về các nhà cổ đại và các nhà hiện đại(1) Trong khoa học,

tư tưởng về tiến bộ đã được hình thành sớm hơn nhờ Pátxcan, người từng nêu lên sự tương đồng giữa tiến bộ trong đời sống cá nhân và tiến bộ của nhân loại Nghiên cứu của ông dựa trên những trải nghiệm mới gây thách thức với nguyên lý siêu hình học truyền thống, dựa trên sự đả kích thói trống rỗng, đã bị phê phán gay gắt với lý do nó bác bỏ những quyền uy được truyền thừa Với niềm tin vững chắc rằng, vật lý học phải dựa trên những kết quả mang tính

thực nghiệm chứ không phải quyền uy, Pátxcan đã viết: “Những thực nghiệm đem lại cho chúng ta sự hiểu biết về giới tự nhiên đang tăng lên không ngừng, nhờ đó, ngày qua ngày, không những từng người tiến lên trong khoa học mà toàn bộ nhân loại cũng đang cùng nhau làm nên sự tiến bộ cùng với sự trưởng thành của vũ trụ”(2)

Trong suốt thế kỷ XVIII, tư tưởng khoa học về tiến bộ đó đã được phổ biến và

áp dụng vào tất cả các lĩnh vực Điđơrô, Đalămbe và các nhà khai sáng khác là những người truyền bá cho tư tưởng theo đó, một khi những định kiến tôn giáo được dỡ bỏ, những phương pháp duy lý được áp dụng vào chính trị học, luân

lý học, tổ chức xã hội và quản lý con người thì tiến bộ chung không giới hạn sẽ xuất hiện Thí dụ tiêu biểu cho niềm tin kiểu này là tác phẩm của Côngđơxét:

Phác thảo lịch sử tiến bộ của tinh thần con người(3)

Trong triết học Hêghen, tư tưởng về tiến bộ đã được đặt trên một cơ sở bản thể

luận Trong tác phẩm Hiện tượng học tinh thần(4), ông đã trình bày một cách

chi tiết sự phát triển của tinh thần con người, khởi đầu bằng kinh nghiệm giác

quan thuần tuý trực tiếp và kết thúc bằng tri thức tuyệt đối Sau đó, trong Khoa học lôgíc, ông vượt ra khỏi lịch sử con người và hình dung thế giới như hiện

thân của một Tinh thần tuyệt đối – cái phát triển từ phạm trù trừu tượng nhất

về tồn tại đến phạm trù toàn diện nhất, đầy đủ nhất, cụ thể nhất về Ý niệm tuyệt đối

Với hàng loạt các cuộc cách mạng công nghệ trong thế kỷ XIX và XX, ý nghĩa của tiến bộ đã chuyển sang những khía cạnh mang tính vật chất và định lượng:

sự gia tăng khả năng làm chủ tự nhiên, sự dư thừa của cải vật chất, sự tăng lên của năng suất, của tiêu dùng và tiện nghi vật chất Đó chính là những khía cạnh

mà ngày nay tư tưởng về sự phát triển thường được quy chiếu Trong đời sống kinh tế và chính trị, sự phát triển đồng nghĩa với khai thác thô bạo tài nguyên thiên nhiên, đầu tư vào những ngành kinh doanh sinh lợi, sản xuất tăng trưởng

đều đặn, ngày càng nhiều các thị trường và các hình thức tiêu thụ

Một nguồn gốc văn hoá khác của mô hình phát triển phổ biến hiện nay là triết học tự do cổ điển Theo các triết gia tự do vĩ đại, con người, về bản chất, là những cá nhân hung hăng, hám lợi, ích kỷ và luôn có tính chiếm hữu Hốpxơ cho rằng, trong trạng thái tự nhiên, mỗi cá nhân có một thứ quyền không giới hạn “để bảo vệ sự sống và những thành viên của mình”, “được sử dụng mọi phương tiện, được làm mọi việc mà nếu không có chúng, anh ta không thể tự vệ” Hơn nữa, anh ta có quyền với mọi thứ “để làm điều anh ta mà có thể, chống lại kẻ mà anh ta cho là phải chống, sở hữu, sử dụng và hưởng thụ tất cả những gì anh ta sẽ có hay có thể có được” Nếu con người không có một động lực tự nhiên nhằm trốn tránh cái chết thì sẽ không có xã hội; cuộc sống của con người sẽ trở nên “nghèo nàn, bẩn thỉu, cô độc, hung bạo và ngắn ngủi”

Chính vì nỗi sợ cái chết và nhu cầu an toàn mà các cá nhân phải có những thỏa thuận chính trị và tạo lập nên nhà nước, trong đó mỗi người phải “có được rất nhiều tự do để chống lại những người khác cũng như anh ta chấp nhận để người khác chống lại mình”(5)

Bức tranh của Lốccơ về bản tính con người không quá ảm đạm như bức tranh của Hốpxơ Con người có lý trí và bị ràng buộc bởi Chúa cũng như luật của tự nhiên Tuy vậy, trong trạng thái tự nhiên, các cá nhân “tổ chức các hành động của mình và giũ bỏ những thứ sở hữu cùng những người nào mà họ muốn”(6) Con người có ý thích và thiên hướng vi phạm quyền của người khác Phương thuốc duy nhất là tạo nên một khế ước xã hội và thiết lập một xã hội chính trị Tuy nhiên, con người thường ham hố quyền lực và sự giàu có, cho nên những nguy cơ của sự chuyên chế, của sự tích luỹ của cải quá mức luôn hiện hữu và phải được được kiềm chế một cách thường xuyên bởi xã hội dân sự

Quả thực, những quan điểm tự do mới này đã tạo lập cơ sở tư tưởng cho mô hình phát triển phổ biến hiện nay Tự do đầy đủ cho các cá nhân phải được

kiểm soát trong xã hội có tổ chức, với sự tôn trọng tự do của người khác nhưng chưa có được sự tôn trọng tự nhiên Những chủ sở hữu tư nhân có thể rời bỏ phần sở hữu nào mà họ muốn Lốccơ đã cố ấn định một vài giới hạn về lượng của cải hợp pháp Con người chỉ có quyền có một lượng đất đai và tài sản mà bản thân anh ta có thể sử dụng và tiêu dùng Người này không được tước đoạt phương tiện sống của người khác bởi những yêu cầu quá đáng về tài sản Tuy nhiên, những giới hạn mà ông xem là luật của tự nhiên chỉ có ý nghĩa trong xã hội nông nghiệp giản đơn Lốccơ phải thừa nhận rằng, thiết chế tiền tệ đã thực

sự làm cho việc tích luỹ tài sản lớn hơn so với nhu cầu và tiêu dùng trở nên có thể và tất yếu Ông đã buộc mình phải tin rằng, trong trường hợp đó, luật tự nhiên không bị vi phạm, mặc dù sự giàu có thái quá trong tay một số người rõ ràng đồng nghĩa với sự tước đoạt phương tiện tự vệ, sự nghèo đói của những người khác Dẫu sao thì vấn đề là ở chỗ, sự thừa nhận tính hám lợi như một đặc điểm trong bản tính con người, sự thừa nhận tự do không giới hạn dành cho bản tính cướp đoạt mà không có bất cứ trách nhiệm xã hội nào trong việc bảo vệ môi trường tự nhiên, sự thừa nhận quyền ưu tiên của cá nhân so với các quan tâm xã hội đã sản sinh ra một mô hình phát triển đặc trưng hiện đang được thừa nhận trên toàn thế giới

Nguồn gốc tư tưởng thứ ba của mô hình đó là chủ nghĩa vị lợi Bên cạnh những ảnh hưởng của nó trong chính trị, nơi nó góp phần vào dân chủ hóa hệ thống nghị viện và hình thành luật phúc lợi, tư tưởng này có một tác động quan trọng đối với tâm thế chung và phong cách sống của thường dân M.Weber đã từng nhấn mạnh đến vai trò của đạo đức Tin lành trong sự phát triển của xã hội

tư bản Quả thực, tính chăm chỉ, tiết kiệm, khổ hạnh đã được thúc đẩy bởi những nguyên tắc đạo đức đặc trưng của đạo Tin lành, đã có vai trò đặc biệt quan trọng trong điều kiện sản xuất còn hạn chế và trong thời kỳ tích luỹ tư bản nguyên thuỷ Sự phát triển hơn nữa của công nghiệp đòi hỏi một văn hoá chính trị có thể lý giải sự phát triển của thị thường và tiêu thụ Chủ nghĩa vị lợi

đã đáp ứng được yêu cầu này Nó biện hộ rằng, những hành vi của chúng ta là tốt trong chừng mực chúng làm gia tăng lợi ích; còn lợi ích thì được định nghĩa

là sự hài lòng cao nhất dành cho nhiều người nhất(7) Ở đây, chúng ta thấy một cách tiếp cận định lượng thuần tuý – cái có vai trò then chốt trong mô hình phát triển phổ biến hiện nay Theo cách nói của Bentham, những niềm vui khác nhau được đặt ngang hàng về mặt số lượng: những điều tầm thường được sánh với một bài thơ Mặt khác, người ta cũng giả định những chủ thể của niềm vui là ngang hàng; niềm vui của người này cũng tốt và quan trọng như niềm vui của người kia

Chủ nghĩa vị lợi này không còn tồn tại với tính cách một trường phái chính trị, song nó vẫn hiện hữu khắp nơi trong bầu không khí của xã hội tiêu dùng đương đại Động lực to lớn của mô hình phát triển hiện nay chính là một sự phấn đấu chung hướng đến niềm vui và tiện nghi vật chất Chúng ta có thể diễn đạt thứ triết học làm nền tảng cho mô hình ấy dưới dạng một khẩu hiệu:

“Nhiều niềm vui nhất cho nhiều người nhất”

2 Vị trí của văn hoá trong mô hình phát triển hiện nay

Do những tư tưởng phổ biến về phát triển gắn chặt với đổi mới công nghệ và

sự gia tăng lực lượng sản xuất cho nên không có gì đáng ngạc nhiên khi những yếu tố mang tính nhận thức của văn hoá lại được nhấn mạnh đến như vậy Auguste Comte, cha đẻ của triết học thực chứng, đã diễn đạt một cách xuất sắc

tinh thần hiện đại trong công thức nổi tiếng “Savoir pour prévoir, prévoir pour pouvoir” (“Biết để dự báo, dự báo để có sức mạnh”) Nếu con người muốn gia

tăng sức mạnh của mình, đặc biệt là trước tự nhiên, họ cần có tri thức Không giống những dạng thức văn hoá khác - những thứ biểu đạt tình cảm của chúng

ta, ít hay nhiều nói lên ứng xử tưởng tượng của chúng ta với các khả năng tồn tại của con người, làm nổi bật những giá trị của chúng ta - tri thức đem lại một bức tranh hiện thực, đáng tin cậy về thế giới Bức tranh này không đơn thuần miêu tả mà có tính cấu trúc Nó không chỉ cho ta biết cái đang là, mà còn cho

ta biết cái có thể là Đặc trưng của tư tưởng phát triển hiện đại là ở chỗ, nó không tự phát, ngẫu nhiên hay bừa bãi mà, ở một mức độ lớn, đã được suy nghĩ thấu đáo và có kế hoạch từ trước Do đó, trước khi đưa ra một dự án mới, người ta phải có tri thức về những biến đổi có thể xảy ra Tính mới phải là một khả năng mở và hiện thực: con người hiện đại không phung phí thời gian và tiền bạc cho những giấc mơ vô căn cứ

Nghiên cứu khoa học là nhân tố quan trọng nhất trong sự phát triển hiện đại

Do đó, nó thu hút sự trợ giúp rất lớn về vật chất trong tất cả các xã hội phát triển Điều này đặc biệt đúng với những ngành khoa học mà sản phẩm của chúng được sử dụng trực tiếp cho tiến bộ công nghệ

Trước sự công cụ hoá khoa học của những người có quyền lực ủng hộ cho tư tưởng phát triển mang tính vật chất và định lượng, các học giả có thái độ khác nhau Một số người nhận lấy vai trò kẻ biện hộ: họ sẵn sàng chứng minh về mặt tư tưởng cho cái cách sử dụng tri thức khoa học theo kiểu một chiều và thiếu trách nhiệm xã hội

Trong khi đó, phần lớn các nhà khoa học chấp nhận quan điểm trung lập Họ không muốn biện minh cho bất cứ cách sử dụng thực tiễn có thể có nào đối với tri thức Họ khẳng định, công việc của họ chỉ là sản xuất ra tri thức chứ không quan tâm đến vấn đề chúng được sử dụng đúng hay sai Đây chẳng qua là sự hợp lý hoá cho một thái độ, về bản chất, là cơ hội chủ nghĩa Trong chừng mực mà người ta có tự do để lựa chọn chuyên môn thì mỗi người phải chịu trách nhiệm về việc sử dụng có thể có nào đó đối với kết quả công việc của người khác

Điều may mắn là, ít nhất cũng có một vài học giả thừa nhận trách nhiệm đó và những người, đứng trên nguyên tắc đạo đức cơ bản, phê phán bất cứ sự lạm dụng thực tế nào đối với khoa học, kể cả khi nó nhân danh phát triển Đó là những người đầu tiên chỉ ra rằng, cách sử dụng vô lý và vô trách nhiệm đối với

khoa học nhằm đặt được tăng trưởng nhanh có thể để lại những hậu quả nghiêm trọng: ô nhiễm không khí, ô nhiễm đất, nước và đất bị xói mòn, sự cạn kiệt nhanh chóng các tài nguyên thiên nhiên; sản xuất thừa, sự huỷ hoại nông nghiệp; sự tập trung số lượng lớn dân thất nghiệp từ nông thôn ở các thành phố; tệ nghiện rượu, lạm dụng ma tuý và bạo lực tội phạm gia tăng, v.v

Vấn đề đối với sự phê phán xã hội trong văn hoá hiện đại là nó thiếu cơ sở khách quan Kể từ khi quan điểm của Galilê được thừa nhận – theo đó, chỉ có những sự thực được chứng minh bằng quan sát và thực nghiệm, những lý thuyết được phát triển bằng phương tiện phân tích lôgíc và toán học, được kiểm nghiệm bằng những chứng cứ thực tế mới là khách quan – thì tất cả các phán đoán đều được giả định là có tính chủ quan và tương đối Bởi, suy đến cùng, mọi phê phán đều được đặt trên những phán đoán có giá trị nào đó, cho nên trong phê phán ấy, không có sự thật nào được chứng thực cả Nó chỉ là một cách biểu đạt những khát vọng và sở thích

Dẫu sao, cách tiếp cận trên đây vẫn đạt được điều gì đó có ý nghĩa Giờ đây, tôn giáo, một trong những trụ cột của văn hoá và nhà nước, đã được chuyển cho lĩnh vực tư nhân Người ta đã có thể tách nhà nước khỏi nhà thờ, tách cái trần tục khỏi cái thiêng Đây thực sự là một thành tựu đáng chú ý Tôn giáo, với sự khinh miệt đời sống xác thịt và trần thế, quả đã có tác dụng kìm giữ người nghèo, người bị thua thiệt, bị xã hội ruồng bỏ trong sợ hãi và hy vọng hão huyền Nhưng nó lại gây trở ngại (nếu được áp dụng một cách nghiêm túc) đối với cuộc đua tranh phát triển hướng đến triển vọng hạnh phúc vật chất và thú vui xác thịt bất tận Nhà thờ đã phải tự thích nghi bằng cách, một mặt, thừa nhận những lợi ích của sự phát triển và hiện đại, mặt khác, ban ra nỗi an ủi và lòng trắc ẩn dành cho những người kém cỏi, những người bị bỏ rơi và những nạn nhân của cuộc đua hướng đến giàu sang

Tuy nhiên, sự chia cắt sâu sắc giữa vương quốc thực tế và vương quốc giá trị

đã gây nên những mất mát nghiêm trọng Cái hiện đại và tư tưởng cơ bản về

phát triển của nó đã rũ bỏ bất cứ thử thách chính đáng, có cơ sở trí tuệ đúng đắn nào Sự phát triển phải được hiểu như một phương diện của lịch sử khách quan Ngay cả trong quan niệm hợp lý hoá kém thuyết phục nhất của chủ nghĩa thực chứng, phát triển vẫn là một quá trình thực tế mà ta có thể miêu tả, phân tích, giải thích và lên kế hoạch nhưng không đánh giá được Theo cách nói của Hium, tranh luận về mặt tốt hay xấu, tích cực hay tiêu cực, đúng hay sai trong

sự phát triển thì cũng vô nghĩa như tranh cãi xem hương vị vani hay hương vị sôcôla của kem thơm hơn Những phán đoán loại này chỉ là bột phát của cảm xúc, của sự chấp thuận hay không chấp thuận, thích hay không thích

Nếu một yếu tố đánh giá nào đó bị đưa một cách bất hợp pháp vào quan niệm phát triển, như trong giả định rằng phát triển là trạng thái bình thường của lịch

sử hiện đại, hay phát triển xã hội chỉ là hiện thân của sự tiến triển của tinh thần hướng đến những cấp độ cao hơn, phong phú hơn, cụ thể hơn của nó (trong triết học Hêghen), thì công việc của khoa học hoá ra chỉ là đưa ra một cách tự

do khái niệm về sự phát triển của những yếu tố quy chuẩn như vậy, chứ không phải là thay thế khái niệm này bằng khái niệm kia

Trong khi bác bỏ mọi sự phê phán đối với kiểu phát triển hiện đại do tính chủ quan và thiếu cơ sở đúng đắn của nó, các nhà tư tưởng phát triển đã ngầm chuyển nó thành một khái niệm quy chuẩn Phát triển trở thành đặc điểm cấu trúc quan trọng nhất của cái hiện đại Và, tất nhiên, xét về trực quan, cái hiện đại được ưa thích hơn thời Trung cổ, xã hội nô lệ hay xã hội dã man

Những triệu chứng đầu tiên báo hiệu sai sót nghiêm trọng của sự phát triển hiện đại xuất hiện trong lĩnh vực nghệ thuật

Thương mại hoá đã gây nhiều tổn thất cho nghệ thuật Những món tiền lớn đóng vai trò như sự tàn phá sáng tạo nghệ thuật Quả thực, tiền đã tạo nên những thiết chế nghệ thuật vĩ đại: những triển lãm và bảo tàng bất hủ, những nhà hát opera tráng lệ, những dàn nhạc giao hưởng và nhà hát đầy say mê