TBC (37)

Nghị quyết khẳng định những giá trị mới của nền kinh tế thị trờng cùng với các giá trị truyền thống đã đợc kết tinh trong mục tiêu giáo dục phổ thông nêu trong Luật giáo dục, cần thể hiệ

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368

Đại học quốc gia Hà Nội Trờng Đại học khoa học x hội và nhân văn ã

Khoa báo chí

-niên luận Vấn đề đổi mới sách giáo khoa trên giáo dục hiện đại

PHầN I Lời mở đầu

Sau gần 5 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần 2 – Ban chấp hành Trung ơng Đảng (khoá VIII), ngành giáo dục Việt Nam có những chuyển biến quan trọng và đang bớc vào thời kỳ phát triển mới Mạng lới trờng lớp tiếp tục đợc duy trì, phát triển với hình thức đa dạng hơn, ngày càng nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu học tập của con em trong nhân dân

Quy mô giáo dục không ngừng đợc điều chỉnh cho phù hợp với các

điều kiện thực tiễn, đồng thời đảm bảo cho việc nâng cao chất lợng đào tạo trong mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ Từ những cố gắng, nỗ lực của ngành giáo dục đào tạo, đến nay ở Việt Nam đã dần khắc phục tình trạng mất cân đối về cơ cấu cấp học, bậc học, hoàn thành kế hoạch xoá mù chữ trong cả nớc, gắn liền với phổ cập giáo dục tiểu học và đẩy mạnh phổ cập trung học cơ sở

Nhằm xây dựng một nền giáo dục phát triển toàn diện, phù hợp với thực tiễn cũng nh phù hợp với trình độ dân trí, ngành giáo dục đào tạo Việt Nam dới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nớc luôn đa ra những chính sách phù hợp và cần thiết đối với sự phát triển chung của nền giáo dục nớc nhà Nằm trong xu thế đó, việc đổi mới sách giáo khoa đợc xem nh một tất yếu Bởi tr-

ớc hết nó mang tính lịch sử - đã đến lúc sách giáo khoa phổ thông phải đợc

đổi mới nhằm bám sát sự phát triển chung về kinh tế – xã hội của đất nớc Thứ hai, sách giáo khoa phải đổi mới bởi đây là thời điểm sách giáo khoa phổ thông cũ bộc lộ những bất cập về cả nội dung, hình thức, lẫn cách phân bố chơng trình

Mặc dù đợc xem nh một tất yếu nhng vấn đề đổi mới sách giáo khoa không dễ dàng đợc chấp nhận, vì trong d luận xã hội có rất nhiều ý kiến khác nhau Nói một cách khác, vấn đề đổi mới sách giáo khoa đã làm thay đổi và

ảnh hởng rất lớn đến nhịp độ phát triển chung của nền giáo dục; do vậy, không phải dễ dàng đặt ra và cũng không dễ dàng thực hiện Nó phải trải qua

một thời kỳ đấu tranh giữa mặt yếu và mặt mạnh; giữa cái tích cực, tiến bộ và cái tiêu cực, lạc hậu; giữa cái thuận lợi và cái khó khăn để rồi đi đến quyết

định “đổi mới hay không đổi mới?”

Đứng trớc câu hỏi này, báo Giáo dục và Thời đại - tiếng nói của ngành Giáo dục và Đào tạo Việt Nam; diễn đàn toàn xã hội vì sự nghiệp giáo dục -

đã tham gia vào quá trình đi tìm lời giải đáp Là một cơ quan báo chí, báo Giáo dục và Thời đại thể hiện rõ chức năng nhiệm vụ của mình Trớc hết, tờ báo không chỉ truyền đạt các thông tin của cơ quan lãnh đạo nhằm phổ biến, giải thích đờng lối chính sách mà còn làm tốt chức năng diễn đàn của nhân dân Từ khi đặt ra vấn đề đổi mới sách giáo khoa phổ thông, tờ báo càng trở nên sinh động, hấp dẫn ngời đọc, bởi nó thực sự là khâu trung gian truyền tải thông tin hai chiều: từ các cơ quan chức năng đến công chúng và ngợc lại

Tờ báo hớng đến sự hình thành d luận xã hội, đồng thời là kênh thể hiện d luận xã hội, từ đó thúc đẩy sự phát triển của vấn đề đặt ra Đặc biệt, báo Giáo dục và Thời đại đã tạo nên mối quan tâm của công chúng khi vấn đề đổi mới sách giáo khoa là vấn đề cấp bách và có ý nghĩa chiến lợc lâu dài của nền giáo dục Việt Nam hiện đại

Để làm rõ những đóng góp của tờ báo trong việc đổi mới sách giáo

khoa phổ thông, chúng tôi tiến hành xây dựng tiểu luận: “Vấn đề đổi mới sách giáo khoa trên báo Giáo dục& Thời đại” Tiểu luận này đợc thực hiện

dới sự hớng dẫn của Giáo viên hớng dẫn với bố cục nh sau:

 Phần I: Lời mở đầu.

 Phần II: Hoàn cảnh thực tiễn đổi mới sách giáo khoa.

 Phần III: Vai trò, ý nghĩa của báo Giáo dục và Thời đại trong việc

đổi mới sách giáo khoa

 Phần IV: Kết luận.

 Mục lục.

 Phụ lục

 Tài liệu tham khảo.

Mặc dù đợc sự hớng dẫn tận tình của Giáo viên hớng dẫn, nhng do thời gian còn hạn chế, lại trong một dung lợng nhỏ (19 trang), chắc chắn niên luận cuối khóa này cha thể khảo sát hết những vấn đề xung quanh việc đổi mới sách giáo khoa Ngời thực hiện rất mong nhận đợc sự đóng góp ý kiến của các thầy, cô giáo, các bạn sinh viên nhằm hoàn thiện hơn nữa tiểu luận này

Xin trân trọng cảm ơn!

Phần II Hoàn cảnh thực tiễn đổi mới sách giáo khoa.

I Sự cần thiết phải đổi mới sách giáo khoa.

1 Cơ sở văn hoá của sự đổi mới.

Đợc sự đồng ý của Uỷ ban Thờng vụ Quốc hội và sự uỷ quyền của Thủ tớng Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có tờ trình Quốc hội về “Chủ tr -

trình, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đa ra những lý do cơ bản dẫn đến sự cần thiết phải soạn thảo chơng trình và sách giáo khoa mới của giáo dục phổ thông Nội dung tờ trình nêu rõ: “Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá

đất nớc đặt ra mục tiêu phát triển nguồn lực con ngời Việt Nam cả về số ợng và chất lợng trên cơ sở mặt bằng dân trí đợc nâng cao Có nh vậy mới

l-đảm bảo sự tăng trởng kinh tế xã hội, ổn định an ninh quốc phòng Tuy nhiên để đạt đợc mục tiêu đó trớc hết Việt Nam phải chăm lo phát triển nguồn lực con ngời, chuẩn bị lớp ngời lao động có phẩm chất và năng lực phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nớc trong giai đoạn mới Điều này làm đợc chỉ có thể bắt đầu từ giáo dục phổ thông.”

Cơ sở của việc đổi mới còn đợc thể hiện trong Nghị quyết Trung ơng lần thứ II (khoá VIII) của Đảng cộng sản Việt Nam Nghị quyết khẳng định những giá trị mới của nền kinh tế thị trờng cùng với các giá trị truyền thống

đã đợc kết tinh trong mục tiêu giáo dục phổ thông nêu trong Luật giáo dục, cần thể hiện trớc hết trong chơng trình và sách giáo khoa phổ thông Vì vậy xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chơng trình, kế hoạch, nội dung, phơng pháp giáo dục và đào tạo cụ thể của từng bậc học, cấp học, ngành học là một trong những chủ trơng, chính sách biện pháp lớn để tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo

Không những thế xu hớng phát triển chơng trình và đổi mới quan niệm

về sách giáo khoa của giáo dục phổ thông trong khu vực và trên thế giới đã trở thành đòi hỏi bức xúc buộc ngành giáo dục Việt Nam phải khẩn trơng

điều chỉnh cách soạn thảo chơng trình và cách biên soạn sách giáo khoa cho phù hợp với điều kiện Việt Nam Có thể nói, trong điều kiện phát triển kinh

tế xã hội ngày càng đổi mới đã làm thay đổi quan niệm và cách biên soạn, cách sử dụng sách giáo khoa Sách giáo khoa trở thành tài liệu định hớng và

hỗ trợ cho sự tự học, tự phát hiện, tự chiếm lĩnh tri thức mới và thực hành theo năng lực của ngời học Các thông tin trong sách giáo khoa thờng đa dạng và phong phú, đợc đa ra qua các dạng gợi mở, đòi hỏi ngời học phải có

t duy linh hoạt, có óc phê phán mới có thể phát hiện và giải quyết đợc những vấn đề đặt ra Mặt khác, trớc những thách thức của xu thế toàn cầu hoá, ch-

ơng trình phổ thông của các nớc trong khu vực đều rất coi trọng các môn ngoại ngữ, tin học, các kỹ năng giao tiếp Do vậy, tất cả những yếu tố trên

đây đã tác động mạnh mẽ đến quá trình đổi mới, biên soạn mới sách giáo khoa cho các cấp học phổ thông ở nớc ta

Một lý do khác không thể không kể đến khi nói đến sự cần thiết phải

đổi mới sách giáo khoa, đó là: chơng trình và sách giáo khoa hiện hành đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của chúng trong giai đoạn thống nhất hệ thống giáo dục phổ thông trong phạm vi cả nớc, góp phần quan trọng vào quá trình phổ cập và nâng cao chất lợng giáo dục phổ thông mà bắt đầu từ giáo dục tiểu học Để đáp ứng những yêu cầu đổi mới về mục tiêu, nội dung, phơng pháp giáo dục nêu trong các Nghị quyết Trung ơng lần thứ t (khoá VII), lần thứ hai (khoá VIII) và nêu trong Luật giáo dục, cần phải khẩn trơng đổi mới chơng trình và sách giáo khoa phổ thông, coi đây là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện phổ cập trung học cơ sở và tiếp tục nâng cao chất lợng giáo dục phổ thông

2 Mục tiêu của việc đổi mới sách giáo khoa.

Đổi mới sách giáo khoa cùng với việc đổi mới chơng trình, phơng pháp giáo dục phổ thông nhằm nâng cao chất lợng giáo dục toàn diện cho thế

hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam; tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nớc phát triển trong khu vực và trên thế giới

Từ mục tiêu đề ra nh trên, cộng với tờ trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Quốc hội đã xem xét, thông qua các ý kiến và đa ra “Nghị quyết về đổi

hành tại kỳ họp Quốc hội thứ 8 – khoá X) Nghị quyết khẳng định: “Việc

đổi mới chơng trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu, yêu cầu nội dung, phơng pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trong Luật giáo dục; khắc phục những mặt còn hạn chế của chơng trình, sách giáo khoa hiện hành; tăng cờng tính thực tiễn, kỹ năng thực hành, năng lực

tự học; coi trọng kiến thức khoa học xã hội và nhân văn; bổ sung những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh Không những thế phải đảm bảo sự thống nhất về chuẩn kiến thức và kỹ năng, có phơng án vận dụng chơng trình sách giáo khoa phù hợp

Trên cơ sở mục tiêu đề ra, các cơ quan chức năng mà trớc hết là Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng với Nhà xuất bản Giáo dục đã xây dựng những ch-

ơng trình hành động cụ thể Tại cuộc họp báo “Giới thiệu về sách giáo khoa

và sách tham khảo phục vụ năm học mới” ngày 26/5/2000 tại Thành phố

Hồ Chí Minh, Ông Lê Vũ Hùng - Thứ trởng Bộ giáo dục và Đào tạo cho biết:

Qua 3 lần cải cách giáo dục năm 1951, 1959, và 1980, ch

sách giáo khoa đều đợc biên soạn mới; hàng năm lúc tái bản đều có những

điều chỉnh, thay đổi nhỏ nhng cơ bản là ổn định Sách giáo khoa đang sử

dụng thể hiện rõ quan điểm giáo dục toàn diện, định hớng t tởng chính trị tốt, cung cấp hệ thống tri thức chặt chẽ, đầy đủ, đảm bảo đủ sách tuy cũng

có những trục trặc khi chuyển hớng từ cấp phát sang kinh doanh Nhng thiếu sót là sách ba cấp học thiếu đồng bộ, thiếu nối kết thông dẫn đến những chồng chéo, trùng lắp, cha quan tâm đến điều kiện thực hiện, cha phục vụ tốt cho cải cách phơng pháp giảng dạy, chơng trình cha thực hiện

đầy đủ định tính, định lợng Đội ngũ tác giả không chuyên nghiệp, biên soạn sách chỉ là tay trái, tập trung vào các nhà khoa học, giáo s đại học

mà sự am hiểu phổ thông có những hạn chế Mặt khác, chúng ta cha coi sách giáo khoa là một công trình khoa học; loại sách tham khảo bổ sung,

bổ trợ cho sách giáo khoa cha đợc quản lý tốt, rất dễ lẫn lộn với sách giáo khoa và cũng còn nặng xu thế thơng mại hoá” Từ những bất cập trên Bộ

Giáo dục và Đào tạo đề ra mục tiêu xây dựng một chơng trình mới liên thông các cấp học, tổ chức biên soạn sách giáo khoa theo một quy trình nghiêm ngặt Tác giả sách giáo khoa ngoài các nhà khoa học, các giáo s đại học còn có các thầy giáo giỏi, có trình độ, kinh nghiệm trực tiếp giảng dạy các cấp học; quy trình thẩm định đầy đủ và chặt chẽ có sự tham gia của chuyên gia nớc ngoài, phụ huynh học sinh và trớc khi phát hành sẽ tổ chức “trại đọc sách” mời một số giáo viên ở địa phơng phát sách cho đọc trớc ở nhà, đến trại đọc lại rồi góp ý kiến cụ thể, nếu cần dạy thử một vài tiết cần thiết (Theo Lê Khắc Hân – Phơng hớng biên soạn sách giáo khoa và sách tham khảo mới – Báo Giáo dục và Thời đại số 65 ngày 30/5/2000)

II Quá trình đổi mới sách giáo khoa.

1.Tiến độ thực hiện việc đổi mới.

Trớc những vấn đề cấp bách về sự cần thiết phải đổi mới sách giáo khoa phổ thông, các cấp, các ngành cũng nhanh chóng triển khai kế hoạch

đổi mới mang tính đồng bộ Quốc hội đã ra Nghị quyết chỉ đạo quá trình đổi

mới Trớc hết việc xây dựng chơng trình, triển khai thí điểm, tổng kết thí

điểm, tổng kết rút kinh nghiệm phải chu đáo, khẩn trơng để đạt đợc mục tiêu

đề ra Sau đó Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ có kế hoạch triển khai đại trà việc áp dụng chơng trình: sách giáo khoa phải đợc đổi mới theo đúng tiến độ để đảm bảo đa vào áp dụng bắt đầu ở lớp 1 và lớp 6 từ năm học 2002 – 2003; bắt

đầu ở lớp 10 từ năm học 2004 – 2005; đến năm học 2006 – 2007 tất cả các lớp cuối cấp đều đợc thực hiện chơng trình và sách giáo khoa mới

Theo nh ý kiến của Bộ Giáo dục và Đào tạo trả lời kiến nghị của cử tri

về ổn định sách giáo khoa tại kỳ họp thứ 9 quốc hội khoá X thì đến thời điểm này (tức là thời điểm diễn ra kỳ họp Quốc hội), Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có

kế hoạch chỉ đạo việc soạn thảo bộ sách giáo khoa mới của giáo dục phổ thông Bộ sách này dự kiến sẽ giữ ổn định ít nhất trong 8 năm (từ 2002 đến 2010) Bộ cũng đang phối hợp với các Bộ, Ban, Ngành của Chính phủ để trình Chính phủ cho phép thực hiện mở rộng việc cho mợn, cho thuê sách giáo khoa, nâng thời hạn sử dụng mỗi cuốn sách tới 5 năm để giữ vững ổn

định về sách giáo khoa vừa tiết kiệm cho nhà nớc và nhân dân

Nh vậy, khi đa ra sách giáo khoa mới vào áp dụng đại trà, chủ thể đổi mới phải tính đến sự vận dụng phù hợp với đặc điểm của từng vùng, từng dân tộc, từng loại đối tợng học sinh để làm sao phát huy tối đa hiệu quả của nó sau khi đổi mới, cải tiến

2 Chủ thể thực hiện chơng trình đổi mới.

Trên cơ sở Tờ trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì Quốc hội giao Chính phủ chỉ đạo việc thực hiện đổi mới chơng trình giáo dục phổ thông (trong đó có đổi mới sách giáo khoa); hàng năm báo cáo với Uỷ ban Thờng

vụ Quốc hội về kết quả và tiến độ thực hiện Riêng Bộ Giáo dục và Đào tạo

có trách nhiệm huy động, tập hợp các nhà khoa học, các nhà s phạm, các cán

bộ quản lý giáo dục am hiểu, có kinh nghiệm về giáo dục phổ thông và các

giáo viên giỏi tham gia biên soạn, thí điểm, thẩm định chơng trình sách giáo khoa mới, trên cơ sở đó hớng dẫn áp dụng đối với các địa bàn khác nhau.

Để sách giáo khoa phổ thông góp phần đáp ứng yêu cầu chuẩn bị nguồn nhân lực cho công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc và sớm đạt đợc trình độ phát triển chung của sách giáo khoa phổ thông trong khu vực và trên thế giới, Chính phủ có kế hoạch thực hiện trong 10 năm nhằm chuẩn bị điều kiện để sách giáo khoa đổi mới thực hiện có hiệu quả Vì vậy, khi tổ chức triển khai xây dựng chơng trình biên soạn sách giáo khoa (cụ thể là sách THCS), Bộ sẽ thành lập ban chỉ đạo do Bộ trởng Bộ Giáo dục và Đào tạo làm trởng ban Bộ phận thờng trực gồm đại diện lãnh đạo của Viện Khoa học giáo dục, các Vụ chức năng, Ban điều hành dự án, các chủ tịch các hội đồng bộ môn là uỷ viên Khi tổ chức biên soạn sách giáo khoa hiện hành, căn cứ vào danh sách giới thiệu của các cơ quan có trách nhiệm (Nhà xuất bản giáo dục,

Vụ trung học phổ thông, Vụ giáo viên, Viện Khoa học giáo dục và các thờng trực hội đồng bộ môn), Bộ trởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ra quyết định cử các tác giả biên soạn sách giáo khoa, kể cả sách giáo viên theo chơng trình đã ban hành Tập thể tác giả bao gồm các tổng chủ biên bộ sách từng bộ môn, chủ biên quyển sách của từng lớp, tác giả từng quyển đối với mỗi môn học Các tác giả sách là các nhà khoa học, các nhà giáo ở các trờng đại học, cao

đẳng s phạm, các trờng trung học cơ sở, các cán bộ chỉ đạo giỏi đối với các môn học

3 Nội dung đổi mới sách giáo khoa phổ thông.

Sách giáo khoa đợc đổi mới phải đảm bảo đem lại chất lợng mới cho giáo dục phổ thông nói riêng, cho giáo dục và đào tạo nói chung Sách giáo khoa mới sẽ đợc thể chế hoá theo Luật giáo dục và đợc quản lý chỉ đạo, đánh giá theo yêu cầu cụ thể của từng giai đoạn phát triển của đất nớc, cố gắng giữ vững sự ổn định để góp phần nâng cao chất lợng giáo dục phổ thông

Với mỗi cấp học, bậc học, Bộ đa ra từng nội dung đổi mới cụ thể cho phù hợp với tính chất, mức độ của từng cấp học cũng nh phù hợp với từng loại đối tợng phục vụ Cụ thể nh sau:

+ Đối với Tiểu học: Thực hiện tích hợp nội dung để giảm số môn học (các lớp 1, 2, 3 có 6 môn học; lớp 4, 5 có 9 môn học ) Đối với bậc tiểu học tập trung chú ý vào 2 môn công cụ chính là Tiếng Việt và Toán, tuy nhiên vẫn phải đảm bảo nội dung giáo dục toàn diện, đảm bảo cân đối giữa dạy chữ

và dạy ngời, chú trọng hình thành và phát triển các kỹ năng cơ bản

+ Đối với trung học cơ sở : Tiếp tục quán triệt các quan điểm tích hợp qua việc xây dựng các môn học với nhiều phân môn tách biệt nh môn Ngữ văn đợc xây dựng thành môn học thống nhất từ 3 phân môn : Tiếng Việt, Văn học, Tập làm văn hoặc hình thành các nhóm, môn học có liên quan chặt chẽ ( nhóm khoa học tự nhiên), nhằm trớc hết bảo đảm yêu cầu chống chồng chéo, trùng lặp, tạo sự phối hợp và hỗ trợ có hiệu quả trong quá trình học tập từng môn học thuộc nhóm Môn tự chọn ( Tin học) và các chủ đề tự chọn thuộc các môn học, đợc bắt đầu thực hiện từ lớp 8 nhằm giúp các học sinh có khả năng, nguyện vọng khác nhau trong việc bồi dỡng để nâng cao hoặc mở rộng kiến thức Tăng tính hớng nghiệp trong chơng trình để góp phần định hớng phân luồng học sinh sau khi tốt nghiệp Trung học cơ sở

+ Đối với trung học phổ thông : Sách giáo khoa sẽ đợc đổi mới phù hợp với chơng trình phân ban mới với các yêu cầu: phổ thông, cơ bản, toàn diện

và phân hoá Vì vậy, khi tiến hành đổi mới, chủ thể biên soạn phải chú ý đến

đặc trng của từng ban để bám sát yêu cầu phân ban đã đề ra

4 Kết quả của quá trình đổi mới.

Theo báo Giáo dục & Thời đại số 86 ngày 19/7/2001, Bộ trởng bộ Giáo dục & Đào tạo cho biết “Dự án phát triển giáo dục Trung học cơ sở đã

đạt đợc một số kết quả ban đầu hết sức cơ bản và toàn diện” Bộ đã ban

hành sách giáo khoa lớp 6 gồm 13 môn học và nhóm học, 15 đầu sách với trên 38 vạn cuốn cho năm thí điểm lớp 6 Đến tháng 6/2001, bộ sách giáo khoa lớp 7 đã hoàn thành việc thẩm định và hoàn thiện đa in Về quy mô, Bộ

đã tổ chức thí điểm trơng trình và sách giáo khoa mới ở 11 huyện thuộc 11 tỉnh nằm trên các địa bàn khác nhau: thành thị, nông thôn, miền núi, trên cả 3 miền Bắc, Trung, Nam Mỗi lớp sẽ đợc triển khai thí điểm 2 vòng, 2 lần chỉnh lý trớc khi triển khai đại trà Theo Thứ trởng Nguyễn Văn Vọng, đây sẽ

là kết quả tốt, là cơ sở vững chắc cho giai đoạn thực hiện dự án sau này (giai

đoạn 2003-2008)

PHầN III vai trò và ý nghĩa của báo Giáo dục & Thời

đại trong việc đổi mới sách giáo khoa