Giáo trình độc chất học part 6 docx

Độc tính và độc lực Khoảng cách giữa liều gây ngộ độc và liều chết của các hợp chất carbamat lớn hơn các hợp chất phosphor hữu cơ.. - Cho than hoạt tính để hấp phụ chất độc và dùng thuố

Tuy vậy nó vẫn có thể gây nên ngộ độc cấp tính Carbamat ức chế các enzym microsom ở trong gan Nếu cho carbamat kéo dài và tăng dần liều lượng lên thì các enzym sau đây bị giảm hoạt lực: NADPH - cytocromC reductase; aldolase, phosphofructokinase, glucozo - 6 - phosphatase… Đồng thời số lượng cytocrom P450 trong gan tăng lên

d Độc tính và độc lực

Khoảng cách giữa liều gây ngộ độc và liều chết của các hợp chất carbamat lớn hơn các hợp chất phosphor hữu cơ LD50 của carbaril ở chuột, cho uống là 500 - 800 mg/kg thể trọng;

ở bò cho ăn 200 ppm trong thức ăn, liên tục trong 30 ngày, không thấy những biểu hiện lâm sàng thể hiện độc Cho ăn 400 ppm trong 2 tuần cũng không độc Những các carbamat khác độc hơn carbaril nhiều lần Ví dụ pyrolan có chứa hoạt chất là dimetyl - carbamat, nếu cho bê đực ăn thức ăn có chứa 0,1 - 0,05% sau 10 phút đã ngộ độc nặng và sau 20 phút có thể chết

LD50 cấp tính của alkylsevin ở gia cầm là 942 mg/kg thể trọng; của carbofuran ở loài nhai lại là: cừu 2,5 mg/kg thể trọng, bê 0,25 mg/kg thể trọng Carbamat rất độc với côn trùng, cá và các động vật sông trong đất, ong mật cũng rất mẫn cảm với

e Chẩn đoán ngộ độc

* Các triệu chứng lâm sàng

Tương tự ngộ độc phosphor hữu cơ nhưng nhẹ hơn Súc vật bị ngộ độc các hợp chất

carbamat thường có các triệu chứng: lông xơ xác, chảy rãi (tăng tiết nước bọt), chảy nước

mắt, toát mồ hôi, nôn, bỏ ăn, ỉa chảy, co đồng tử, rối loạn thị giác, thở khó, suy cơ, loạn nhịp tim, run cơ, co giật Nặng hơn nữa là phù phổi cấp Trước khi chết, con vật mất hết nhận biết Ngộ độc xảy ra nhanh, các trường hợp qua khỏi cũng hồi phục nhanh …

Các thuốc trừ sâu loại carbamat có tác dụng nhẹ đến sự phát triển của thai Có thể thấy carbamat có mặt trong nhau thai, trong thai, trong sữa và trong động vật sơ sinh Ngoài ra, carbamat còn kích thích niêm mạc

- Nhiều tác giả cho rằng, hợp chất carbamat còn có tác dụng: Gây tổn thương cơ quan nội tiết; Có khả năng gây ung thư; ảnh hưởng đến di truyền

* Tổn thương bệnh lý

Các tổn thương bệnh lý thường không điển hình Có thể phát hiện thấy tụ huyết ở niêm mạc dạ dày, ruột, các mạch máu nội tạng giãn to Có các biểu hiện chết do ngạt Ngộ độc trường diễn có hiện tượng hoại tử các ống tiết niệu (có thể giải thích là do ATPase và

succinyldehydrogenase bị giảm hoạt tính)

Thực nghiệm cho thấy: định lượng hoạt tính ChE thật không có giá trị trong chẩn đoán nhiễm độc carbamat

f Điều trị ngộ độc

*Phơi nhiễm chất độc qua da: rửa bằng nước xà phòng Chất độc vào mắt thì rửa bằng nước

*Phơi nhiễm chất độc qua đường tiêu hoá: - Gây nôn đối với lợn, chó, mèo để thải trừ

chất độc trong dạ dày

- Cho than hoạt tính để hấp phụ chất độc và dùng thuốc tẩy sulfat (trừ trường hợp súc

vật bị ỉa chảy không dùng thuốc tẩy)

- Điều trị bằng thuốc kháng độc là atropin sulfat Cấm sử dụng các thuốc có tác dụng khôi phục cholinesterase như toxogonin, TMB-4, PAM… vì những thuốc này làm tăng tác dụng gây độc của carbamat Thường tiêm atropin là đủ, rất ít khi dùng đến Pralidoxim

- Điều trị bổ sung: tượng tự như ngộ độc các hợp chất PPHC

2.3 Ngộ độc các hợp chất clo hữu cơ

Clo hữu cơ là những hợp chất được dùng đầu tiên để diệt sâu bọ sau chiến tranh thế giới thứ 2 Trong hai thập kỷ 50 và 60 nhiều chất được sử dụng phổ biến, điển hình là DDT Clo hữu cơ có tính tích lũy sinh học, tồn tại rất lâu trong môi trường gây ô nhiễm đất và

nguồn nước (thời gian bán huỷ dài) Vì vậy, từ những năm 90, nhiều chất đã bị cấm sử dụng

như DDT, Lindan, Toxaphene, một số ít chất khác được sử dụng hạn chế Dựa theo cấu trúc clo hữu cơ chia thành các nhóm sau:

- Hợp chất diphenyl alphatic: DDT, methoxyclor, Perthane, difocol

- Nhóm aryl hydrocarbon: lindan (tictak), mirex, kepone, paradichlorobenzen

- Nhóm cyclodiene: Aldrin, Endrin, Dieldrin c lordan, Heptaclor, toxaphene

Dichlorodiphenyl trichloroethane (DDT) là một clo hữu cơ được sử dụng rất phổ biến

trong những năm 60 - 70 sau đó bị cấm dùng ở Mỹ và Tây Âu nhưng đến nay nó vẫn được tiếp tục sử dụng ở các nước nông nghiệp nghèo

ở Việt Nam DDT và các clo hữu cơ khác được sử dụng ở một số vùng nông nghiệp dưới nhiều dạng như: dạng bột, dung dịch, phun mù Clo hữu cơ có thể thâm nhập vào cơ thể qua da, qua đường hít, đặc biệt là đường uống gây ngộ độc cấp hoặc mạn tính Ngộ độc cấp thường được chẩn đoán và xử trí, ngộ độc mãn thường ít được phát hiện do thương tổn thường tiến triển mãn tính nhưng có thể dẫn đến các thương tổn trầm trọng như suy giảm chức năng các cơ quan, ung thư

Hiện nay một số clo hữu cơ đặc biệt nguy hiểm độc tính cao đã bị cấm sử dụng như: Aldrin, Diedrin, Endoufungal, Kepone, Các clo hữu cơ khác có độc tính thấp hơn vẫn còn được sử dụng như DDT và các sản phẩm có cấu trúc liên quan với DDT nhưng ít độc hơn như Dicofol, Methocyclo, đặc biệt là Chlordane được sử dụng thông dụng trong diệt kiến, mối,

Trong nhóm này có các chất phổ biến sau đây: DDT, hexaclorbenzol, dieldrin và aldrin là những chất độc tích lũy mạnh, heptalclor tích lũy ở mức độ trung bình, g- HCN và metoxiclor thì ít tích lũy hơn

Do sử dụng nhiều, rộng rãi các thuốc nhóm này nên dư lượng của nó tồn tại trong đất, trong cây trồng khá cao và lâu từ đó gây nhiễm độc cho người và gia súc

Trong cơ thể gia súc, tồn dư của DDT cao nhất ở tổ chức mỡ, thận, buồng trứng, não Người ta đã chứng minh rằng việc dùng DDT làm ảnh hưởng đến sự sinh sản của các loài chim Trong động vật có vú, nó phá hoại khả năng dự trữ vitamin A của gan Cho chuột

ăn thức ăn có chứa các chất này, thấy gan bị nhiễm độc, bạch cầu tăng và một số bệnh khác Trong mỡ có 7- 11 ppm DDT Mức nhiễm này cũng gần với mức ở người bị nhiễm nói trên

Theo kết quả nghiên cứu của Koil J.E và cộng sự, giữa hàm lượng DDT trong máu và

hoạt lực của enzym gluco-6-phosphat-dehydrogenase (G6PD) có tương quan rõ rệt G6PD là

một yếu tố di truyền Hoạt động của nó có tác dụng cản trở hàm lượng DDT trong huyết thanh Như vậy, sự tích lũy DDT, khả năng chịu đựng DDT của mỗi loài động vật mang tính di truyền

Trong đất, DDT phân hủy rất chậm, dẫn đến gây ô nhiễm các nguồn nước Vì thế

nhiều nước đã cấm sử dụng DDT từ lâu (Hungari cấm sử dụng từ 1/1/1968) DDT bị cấm

dùng còn vì tính quen thuốc, kháng thuốc của sâu bọ đối với hợp chất này ở nhiều nơi, phải

tăng thật cao liều lượng DDT mới diệt được sâu Liều cao gây ngộ độc dễ dàng cho các động vật khác và tích lũy nhiều, lâu trong đất

ở nước ta, từ năm 1993 đã có văn bản chính thức của Nhà nước cấm sử dụng DDT trong bảo vệ thực vật vì tính chất độc hại của nó

a Cấu trúc hóa học và tính chất

Sau dây là lý hóa tính của một số hợp chất clo hữu cơ

* DDT: Tên khoa học: 4, 4 diclodiphenyltriclorometymetan

Tính chất

DDT là chất kết tinh trắng không mùi, không vị Nhiệt độ nóng chảy 108,5 - 1090C Hầu như không tan trong nước, trong các acid và trong kiềm Tan tốt trong nhiều dung môi hữu cơ và mỡ Sản phẩm công nghệ có chứa 75 - 76% đồng phân 4,4 và 24 - 25% các đồng phân khác Chỉ có đồng phân 4,4 mới có tác dụng diệt sâu

*Hexaxyclohexan (666 hexancloran) C 6 H 6 Cl 6

Tính chất

Hexaxyclohexan sản xuất trong kỹ nghệ là hỗn hợp tương đối phức tạp của các đồng phân của xyclohexan đều là những chất kết tinh, chúng khác nhau về nhiệt độ chảy và độ hòa tan trong dung môi hữu cơ Nói chung các đồng phân đều hòa tan tốt trong một số dung môi: benzen, toluen, metanol, etanol, ete… Chúng bền vững với các acid đặc như H2SO4, HNO3, HCl và các chất oxy hóa

Trong số các đồng phân chỉ có đồng phân g của hexaxyclohexan gọi là lindan có giá trị nhất Trong nông nghiệp lindan được dùng chủ yếu để diệt những cây có hại, trong y tế lindan được dùng để trừ chấy, rận ở người

*Lindan là chất kết tinh, nhiệt độc nóng chảy là 112,80C Không tan trong nước, tan trong các dung môi hữu cơ Có mùi khó chịu

* Thiodan: Tên gọi khác: Endoufan

- Tên hóa học: 6, 7, 8, 9, 10, 10a - hexaclo1, 5, 5a, 6, 9, 9a - hexahydro - 6, 9 - metano

- 2, 4, 3 - benzodioxathiopin - 3 - oxit

- Công thức hóa học: C9H6Cl6O3S

- Đặc tính: Endoufan nguyên chất khong tan trong nước, tan nhiều trong dung môi hữu

cơ như clorofoc, xylen, bền khi bảo quản, thuộc nhóm độc I Thuốc ít gây hại ký sinh có ích, nhưng rất độc đối với ong mật, cá và chim

Endoufan là loại thuốc trừ sâu vị độc và tiếp xúc, dùng để trừ côn trùng và nhên đỏ hại bông, ngô, lúa mỳ, khoai tây, cây ăn quả

* Chlordan: (octachlor, C 10 H 6 Cl 3 )

- Là chất lỏng sáng màu, không mùi, độc hơn DDT 4 - 5 lần

* Aldrin: (C 12 H 8 Cl 6 ), Dildrin (C 12 H 8 Cl 6 0)

- Là chất bột trắng hoặc màu ghi nhạt, có mùi của naphtalein và chloroform

Hình 4.4: Cấu trúc hoá hoc của một số thuốc trừ sâu clo hữu cơ

b Đường phơi nhiễm

- Qua đường tiêu hoá: do súc vật ăn phải thức ăn (cây, cỏ) có phun thuốc sâu

- Qua da: Dùng thuốc Clor hữu cơ diệt ngoại ký sinh trùng cho gia súc

c Động học

- Hấp thu: Các hợp chất này do tan trong dầu mỡ nên hấp thu dễ dàng qua da và niêm

mạc Hấp thu qua đường hô hấp ít có ý nghĩa vì các hợp chất này không bay hơi

- Phân bố: Có thể tìm thấy OC trong gan, thận và não Các chất này hấp thu rất nhanh vào trong các tổ chức mỡ Có khả năng xâm nhập qua màng tế bào nên tích tụ nhiều trong các

tổ chức mỡ và tổ chức thần kinh của cơ thể, dễ gây ra nhiễm độc mạn tính với các triệu trứng thần kinh là chủ yếu Trong gan và trong thận cũng có một lượng đáng kể

- Chuyển hóa: Các hợp chất clo hữu cơ thuộc nhóm cyclodien chuyển hóa thành dạng

epoxide bởi các men MFOs

Các chất chuyển hóa giải phóng chậm từ các kho dự trữ mỡ đến khi đạt được hàm lượng cân bằng trong máu Các chất chuyển hóa thường độc hơn chất mẹ

Từ đường tiêu hoá clo hữu cơ được hấp thụ rất mạnh vào máu rồi phân phối vào các

mô cơ thể đặc biệt là mô mỡ, não và các mô cơ quan khác như: thận, cơ, phổi, tim, gan, để rồi từ đó lại tái phân bố vào máu gây ngộ độc kéo dài Thời gian bán huỷ có thể thay đổi từ vài ngày tới vài tháng tuỳ loại Clo hữu cơ được chuyển hoá qua gan thông qua quá trình ôxy hoá như: Chlordane chuyển thành Oxychlordane, Aldrin chuyển thành Dieldrin vẫn giữ

nguyên độc tính rồi được thải tiết chủ yếu qua mật nên nó có chu kỳ gan ruột Sản phảm biến

đổi cuối cùng của DDT trong cơ thể là acid 4, diclorodiphenylacetic (DDA)

- Thải trừ: Đường đào thải chính là qua mật Có thấy chu kỳ gan ruột Clo hữu cơ đào

thải chậm qua thận Thời gian bán thải của diphenyl aliphatics (DDT) và cyclodien dao động

trong khoảng vài ngày đến hàng tuần Sự đào thải dư lượng của OC có thể được miêu tả bằng

mô hình 2 ngăn, pha 1 rất nhanh, pha 2 là rất lâu Những con vật đang cho sữa thải OC vào

trong mỡ sữa

+ DDT (diclorodiphenyl tricloro etan) được dùng rộng rãi trên thế giới từ 1939, thải

trừ qua nước tiểu dưới dạng DDA DDT đào thải ra khỏi cơ thể động vật qua phân, nước tiểu

và sữa Thuốc tích lũy trong mỡ và thải trừ rất chậm

+ Các dẫn xuất của indan: aldrin, clodan được chuyển hóa trong cơ thể dưới dạng

epoxide (độc hơn) rồi được hydroxyde hóa và thải trừ qua nước tiểu

+ Các dẫn xuất của cyclohexan: hexaclorocyclorohexan (HCH, 666), lindan tích lũy

trong mỡ rất lâu và thải trừ rất chậm

+ Các dẫn chất clor của tinh dầu terebenthin và của long não (toxaphen) ít tích lũy

hơn, và thải trừ nhanh Các thuốc BVTV nhóm này có thể hấp thu qua đường tiêu hóa, qua da

và qua đường hô hấp Các thuốc này ít tan trong nước nên ở trong ruột nó ít được hấp thu;

nhưng nếu có mỡ hòa tan hoặc có các dung môi hòa tan sẵn (ở dạng sử dụng trong sản xuất

đã có dung môi sẵn), nó sẽ được hấp thu rất nhanh và nhiều Trên da cũng tương tự như vậy

Lipoit và lipofil giúp cho thuốc hấp thu qua da nhanh chóng

Thải trừ qua phân (dạng không biến đổi) và qua thận (dạng đã biến đổi) Một phần

thải qua sữa, qua mật, một phần nhỏ qua các tuyến Sự thải trừ diễn ra qua 2 bước: đầu tiên thải trừ khá nhanh, sau đó là giai đoạn thải trừ rất chậm

+ Phần lớn lượng DDT, chloran, Dildrrin, một phần HCH và tocxaphran thải qua sữa + Tích lũy trong mỡ, gan, thận và tủy xương DDT và HCH giữ trong cơ thể 3 tháng, chúng gây tổn thương gan và thận

d Cơ chế gây độc

Với thần kinh động vật: Cơ chế gây độc của clo hữu cơ do làm thay đổi hoạt động của kênh Na+, K+, qua màng tế bào Dưới tác động của DDT Na+ được vận chuyển dễ dàng qua màng tế bào trong khi đó K+ bị chặn lại làm ức chế hệ thống bơm Na+ K+ ATPase và Calmoduline làm giảm tái khử cực của tế bào dẫn đến các biểu hiện thần kinh, co giật Cyclodine, hexachloro, cyclohexan gây ngộ độc thần kinh do kích thích receptor - aminobutyric acid (GABA) của hệ thần kinh trung ương Trong hệ thống lymbic, lindane có

thể kích thích trực tiếp neuron và gây các cơn co giật

Với thần kinh thực vật: Sự chuyển hóa của các amin sinh học ở não cũng rối loạn, dẫn tới hàm lượng acetylcholin và serotonin ở não thay đổi, không còn ở mức độ sinh lý bình thường, do đó gây những rối loạn thần kinh

Các thương tổn tim mạch thường là loạn nhịp do clo hữu cơ làm halogene hoá hydrocacbon làm tăng tính nhạy cảm của cơ tim với catecholamin gây loạn nhịp đặc biệt khi dùng catecholamin ngoại sinh

Gan là nơi chuyển hoá clo hữu cơ, các thương tổn tại gan tuỳ theo mức độ ngộ độc có thể tăng men gan đơn thuần đến hoại tử tế bào gan

Clo hữu cơ trước hết là chất độc thần kinh, ngoài ra nó ức chế men carboanhydrase (có

trong hồng cầu, tủy sống, thận, tuyến nước bọt, dạ dày) có vai trò trong các quá trình trao đổi

khi tạo HCl trong dạ dày Có ý kiến cho rằng hiện tượng co giật là do kết quả của sự ức chế men carboanhydrase

e Độc tính và độc lực

Ngộ độc clo hữu cơ chủ yếu qua đường tiêu hoá, ngộ độc qua da hoặc qua đường hô hấp gặp ít hơn và cũng ít trầm trọng hơn Trong ngộ độc cấp, clo hữu cơ tác dụng chủ yếu lên

thần kinh trung ương (tiểu não và vỏ não vùng vận động)

- Nhóm cyclodien là độc nhất LD50 ở chó là 15- 65 mg/kg thể trọng, ở lợn và trâu bò

là 20- 100 mg/kg thể trọng Mèo là loài vật mẫn cảm nhất: ví dụ LD50 của endrin là 3- 6 mg/kg thể trọng

- DDT là chất độc đối với hệ thần kinh trung ương LD50 đối với một vài động vật khoảng 250 - 400 mg/kg

- Độc tính của hexaxyclohexan tương tự như của DDT nhưng ít độc hơn DDT 4 - 5 lần

do nó được đào thải ra khỏi cơ thể động vật máu nóng nhanh hơn DDT Cũng như DDT và các dẫn xuất có chứa clor khác, hexacloran cũng bền vững trong thiên nhiên và có tác dụng tích lũy trong cơ thể động vật máu nóng và người Đó là nguyên nhân gây ngộ độc trường diễn của hexacloran Hiện nay ít được dùng trong nông nghiệp cũng như trong y tế

- Các dẫn xuất của indan và cyclohexan độc hơn DDT

Sau đây là liều gây độc và liều chết của một số hợp chất clo hữu cơ

* Lindan (Hexaclor - Cyclorhexax): liều gây chết ở chuột qua đường tiêu hóa là 125 -

200 mg/kg thể trọng, ở thỏ là 60 - 200 mg/kg thể trọng, ở chó 40 - 200 mg/kg thể trọng, ở ngựa khoảng 50 mg/kg thể trọng Động vật non mẫn cảm với lindan hơn động vật trưởng thành Lindan pha trong nước nồng độ 0,05% tắm cho bê dưới 2 tháng tuổi để diệt ký sinh trùng gây ngộ độc và chết Nếu dùng lindan ở dạng xông khói, nồng độ trong không khí 0,0002%, sau khi xông khói 30 phút - 2 giờ, gia cầm ngộ độc và chết

Lindan thải trừ rất chậm khỏi cơ thể 54% thải qua nước tiểu, 13% thải qua phân

* Toxaphen policlorcamphen (C 10 H 10 Cl 8 ):

Liều chết per.os: ở chuột 40- 125 mg/kg, mèo 60 mg/kg, chó 15- 60 mg/kg, dê 100- 200 mg/kg,

bê 50 mg/kg thể trọng Liều tối thiểu gây độc ở bê dưới 2 tháng tuổi là 5 - 40 mg/kg, ở bò 35

mg/kg, dê trưởng thành 25 mg/kg thể trọng

* Metoxiclor (p - p , - dimetoxi - diphenyl - trychloretylen):

Liều chết per.os ở chuột 5000 - 7000 mg/kg thể trọng

Bê đang bú mẹ 500 - 1000 mg/kg thể trọng gây ngộ độc nặng

Cừu có thể chịu được liều 1000 mg/kg thể trọng không gây ngộ độc

- Ngựa mẫn cảm nhất với hexacloran:

+ Liều gây độc 10 mg/kgP; Liều gây chết 20 mg/kgP

* Lindan: liều gây chết ở chó là 10 - 100 mg/kgP per os

* Hexacloran:

+ Cừu: 100 mg/kgP per os, 35 ngày gây chết

PPHC tích lũy trong mô mỡ 8 tháng khi cho trâu, bò, lợn, thỏ PPHC Liều 0,01 - 0,5 g/kgP

* DDT:

- Liều gây chết per os: trâu, bò: 0,2 g/kg; bê 0,44 g/kgP; cừu 0,1 g/kgP; thỏ (mẫn cảm

nhất) 0,05 g/kgP; gà 0,5 g/kgP gây độc và 1 g/kgP gây chết Lợn ít mẫn cảm hơn các loài vật

khác với DDT và HCH, chịu được liều 0,5 g/kgP per os mà không gây độc Nếu phun trừ kí sinh trùng DDT 1,5% và HCH 5% nhắc lại nhiều lần sẽ gây độc

- Nếu bôi ngoài da Tocophen, cloran và kcylol 1,5% gây chết cừu non, dê và bê

- Liều chết per os ở chó:

+ Aldrin 59 - 105 mg/kgP;

+ Dildrin 65 - 95 mg/kgP

Súc vật béo mẫn cảm hơn với Clor hữu cơ so với con gầy vì những chất này tích lũy nhiều trong mỡ và rất chậm thải trừ Súc vật non và bị đói mẫn cảm hơn những con lớn và no

Dung dịch DDT và HCH trong dầu và mỡ độc hơn nhiều so với dùng dạng bột bôi ngoài da

f Chẩn đoán ngộ độc

* Triệu chứng lâm sàng

- Ngộ độc qua đường tiêu hoá

+ Các triệu chứng sớm tại đường tiêu hoá:

Tiết nước bọt, nôn mửa, đau bụng, ỉa chảy

+ Các biểu hiện thần kinh, cơ: Bồn chồn, sợ hãi, run rẩy, run cơ, kích thích quá mức, mất điều hòa Yếu cơ, giảm vận động, giảm động tác thể lực Làm động tác khó và dễ mệt cơ

(trường hợp điển hình) do rối loạn bơm Na+ K+ ATPase

+ Biểu hiện hệ thần kinh trung ương: Rối loạn ý thức: vật vã, kích động Nặng: hôn

mê Co giật: co giật kiểu cơn động kinh toàn thể

+ Biểu hiện tim mạch: Ngoại tâm thu thất Tổn thương nặng gây cơn nhịp nhanh, rung thất, truỵ mạch là dấu hiệu tiên lượng nặng

+ Biểu hiện tại gan: Tổn thương nặng biểu hiện của bệnh cảnh viêm gan nhiễm độc:

vàng da, gan to (gan là nơi chuyển hoá chủ yếu của clo hữu cơ)

Sau đây là triệu chứng ngộ độc các hợp chất clo hữu cơ ở các loài gia súc, gia cầm:

Trâu, bò

Ngộ độc HCH:

Xảy ra vài giờ sau khi ăn phải thức ăn có độc; thân nhiệt tăng (0,7-1,20C) tim đập mạnh và nhanh, tăng nhịp thở, giảm ăn, không nhai lại, chảy nhiều nước dãi, nghiến răng, ấn vào vùng dạ cỏ gây đau Sau 1-2 ngày quan sát thấy con vật bị liệt dạ cỏ hoàn toàn, viêm dạ dày - ruột, tăng nhu động ruột dẫn đến bị ỉa chảy, phân lỏng lẫn chất nhày, con vật bị suy sụp

- Con vật bồn chồn, run rẩy, co giật đến co cứng cơ, trước khi chết đồng tử mắt giãn

- Xét nghiệm máu: số lượng bạch cầu tăng và nghiêng tả, lympho giảm, lượng Hb giảm, tiểu cầu tăng, fibrinogen tăng, thời gian máu đông giảm 50%, nước tiểu có đường và albumin

Ngộ độc DDT:

Triệu chứng xuất hiện sau 12-24 giờ bị nhiễm độc

- Con vật bồn chồn không yên, run cơ đặc biệt là cơ vùng lưng và chân sau

- Bê và cừu co giật, mất thăng bằng sau đó bị liệt chân, bỏ ăn, ỉa chảy, chết sau khi suy sụp do co giật

Ngựa

Ngộ độc HCH: Bồn chồn, đau bụng do co thắt, co giật kiểu tetanos, sợ hãi, thở nông

và nhanh, nhu động ruột tăng, vã mồ hôi và tăng xúc giác

Lợn

Ngộ độc HCH: ủ rũ, đi đứng siêu vẹo (mất điều hòa), co giật và chết

Ngộ độc DDT: Kích thích vỏ não, nhịp thở giảm và rối loạn, run cơ và chết

- Dạng mãn tính: tổn thương gan ở các mức độ khác nhau

Gia cầm

Bỏ ăn, run cơ dẫn đến co giật, liệt và chết

Ngộ độc mãn:

Là giai đoạn sau ngộ độc cấp nặng hoặc do thường xuyên tiếp xúc với clo hữu cơ Sau nhiều ngày mới xuất hiện các triệu chứng ngộ độc Con vật lúc đầu run nhẹ, sau mới co giật Gia cầm bị ngộ độc mạn tính không có triệu chứng thần kinh, thường bỏ ăn, nằm gục một chỗ, lông

xơ xác, rụng Thymus và tuyến giáp trạng phì đại Nhiều trường hợp có thấp khớp cấp

Một số chất gây hiện tượng porfirin có nhiều trong máu (Delta-ALA-sylterase bị kích

hoạt) Trong nước tiểu và trong phân có nhiều sản phẩm chuyển hóa của porfirin

* Tổn thương bệnh lý

Ngộ độc HCH: Xuất huyết dưới da, phổi và màng phổi, loạn dưỡng (distrophia) gan,

thận, phổi, mỡ xung quanh thận có mùi HCH

Ngộ độc DDT: Gan sưng nhiễm mỡ, hoại tử phần giữa tiểu thùy Hoại thư thận và cơ

chân sau Mỡ nhuộm màu vàng ở trâu, bò còn thấy bị xuất huyết lan tràn ở niêm mạc dạ dày,

ruột và cơ tim

* Tiên lượng: Súc vật bị ngộ độc DDT thường bị chết sau 24 - 36 gìơ Súc vật bị ngộ độc các loại Clo hữu cơ khác thường bị chết sau 4 - 10 ngày

Có thể bị nhầm lẫn với ngộ độc muối ăn, phospho hữu cơ, viêm não virus ở gia cầm

* Chẩn đoán qua các xét nghiệm:

- Trong truờng hợp gia súc bị ngộ độc cấp: Định lượng clo hữu cơ trong máu và nước tiểu bằng phương pháp sắc ký Định lượng chất chuyển hoá của clo hữu cơ trong máu để xác định chẩn đoán

- Trong truờng hợp gia súc bị ngộ độc mãn: Tìm clo hữu cơ trong mô mỡ, sữa

- Kết quả xét nghiệm các chỉ tiêu huyết học cho thấy: Hàm lượng các men SGOT, SGPT tăng, Bilirubin máu tăng và CPK máu tăng

g Điều trị ngộ đôc

* Các biện pháp hạn chế hấp thu:

+ Phơi nhiễm chất độc qua da: Tắm rửa bằng xà phòng, nước hoặc chất tẩy rửa Các con

vật lông dài cần được cắt bớt Người chăm sóc bệnh súc cần mặc áo mưa bảo hộ

+ Phơi nhiễm chất độc qua đường tiêu hóa: Ngừng sử dụng thức ăn có độc

- Rửa dạ dày (ngựa), diều (gia cầm); Cho ăn than hoạt tính (500 - 1000 g/ngày) đối

với đại gia súc

- Lợn: tiêm thuốc gây nôn (veratrin 0,02 - 0,03 trong 5 - 10 ml cồn hoặc 1 - 3 ml

chormotonin 0,1%) Sau đó dùng thuốc tẩy (Natri hay Magie sulphat)

- Chống tổn thương gan: Truyền dung dịch glucose 30% từ 500 - 800 ml cho ĐGS, cho ĐGS và 30 - 80 mg cho TGS Tiêm thêm vitaminB1 600 mg

Ngộ độc DDT: bắt buộc tiêm VitaminB2 5 - 10 mg cho lợn, chó Nếu không có VitaminB2 thì cho men bia hoặc men bánh mỳ 0,4 - 1 kg/ngày cho ĐGS Cho polyvitamin B1,

B2, C, A, E, K Canxigluconat 40-80 g pha trong dung dịch glucoza 10% cho ĐGS

- Chống run cơ và co giật: chườm lạnh vào mùa hè, tiêm chậm tĩnh mạch Natribromid 10%, liều 30 ml/100 kgP và 1% Novocain cho ĐGS Uretan 0,1 mg/kgP cho tiểu gia súc

- Chống co giật: Uretan, muối bromid, luminal natri: 0,06 - 0,07 g/kgP: s.c hoặc i.v cho chó Pentotal natri 13 - 17 mg/kgP pha loãng thành dung dịch 2% tiêm tĩnh mạch cho ĐGS và TGS Chloralhydrat 4 - 6 gam, cồn etynic 330

100 ml tiêm tĩnh mạch cho ĐGS

Không có chất kháng độc đặc hiệu

* Phòng bệnh:

Chú ý khi cho súc vật ăn thức ăn là cỏ, cây sau khi ngừng phun thuốc ít nhất 20-30 ngày, đặc biệt trong trường hợp trời mưa nhỏ Cho ăn thức ăn ủ chua an toàn hơn

2.4 Đề phòng người và gia súc nhiễm độc hoá chất bảo vệ thực vật

Để đề phòng nhiễm độc các thuốc BVTV cần thực hiện nhiều biện pháp đồng bộ Người phun thuốc trừ sâu phải tuân theo các quy định: Không được dùng tay trực tiếp khuấy trộn thuốc trừ sâu khi pha dung dịch để phun Cần phải sử dụng các phương tiện phòng

hộ lao động trong quá trình phun: đeo găng tay cao su, đeo khẩu trang Khi phun phải đi giật lùi, ngược theo chiều gió Thay quần áo và tắm sau khi phun

* Yêu cầu vệ sinh khâu bảo quản và vận chuyển thuốc trừ sâu

- Kho chứa thuốc trừ sâu phải xa điểm dân cư, xa khu chăn nuôi và xa nguồn nước ít nhất là 200 m

- Kho chứa thuốc phải có khóa Thuốc trừ sâu phải đựng trong các bao bì đặc biệt, có dán nhãn Phải xử lý bao bì cẩn thận để chúng trở thành vô hại: đun bao bì bằng kim loại hoặc thủy tinh với nước vôi, bao bì bằng giấy hoặc gỗ thì đem đốt

- Trong kho không được để thực phẩm, thức ăn chăn nuôi

- Vận chuyển thuốc trừ sâu trên những xe riêng Nghiêm cấm dùng xe chuyên chở thuốc trừ sâu để chở người, súc vật, thực phẩm, thức ăn chăn nuôi Sau khi chuyên chở xong phải rửa xe bằng nước vôi, nước javel rồi rửa sạch bằng nước

Bảo vệ không khí khỏi bị nhiễm độc bởi các thuốc trừ sâu có ý nghĩa quan trọng trong

đề phòng nhiễm độc Nồng độ thuốc trừ sâu trong không khí không được vượt quá nồng độ cho phép với từng chất ở nơi làm việc, chuồng trại

Người lao động phải được trang bị đầy đủ các phương tiện bảo hộ lao động Phương tiện phòng hộ đường hô hấp là quan trọng nhất: dùng mặt nạ phòng độc, nếu không có mặt nạ phòng độc thì phải dùng khẩu trang

Bảng 4.2: Dư lượng cho phép của một số hóa chất bảo vệ thực vật

(mg/kg)

- Thực phẩm khác

0,0 1,0

2 Clorofot (Diptrex) - Sản phẩm thực vật

- Sản phẩm động vật

1,0 0,0

- Các loại khác

0,0 0,3

* Dư lượng HCBVTV trong đất: chưa có chỉ tiêu cho phép

Bảng 4.3: Tốc độ phân huỷ một số hợp chất phospho hữu cơ trong đất

Hóa chất Thời gian phân huỷ (ngày) Tỷ lệ % bị phân huỷ

Cacbafot DDVP

Metafot (Volfatox)

Thiofot

1

1

7

14

97

87

95

35

* Dư lượng HCBVTV trong nước: Dư lượng HCBVTV trong nước rất nguy hiểm đối

với sức khoẻ của người và gia súc đặc biệt là ở khu vực nhà máy sản xuất thuốc trừ sâu Nước thải nhà máy đổ vào cống rãnh ra sông ngòi làm ô nhiễm nguồn nước

3 Thuốc diệt chuột

Thuốc diệt chuột (Rodenticide, Rat poison) là một hoá chất, hay bất kỳ sản phẩm nào có

tác dụng diệt chuột bao gồm: Chuột nhà, chuột cống, chuột túi vàng, squirrels Thuốc chuột theo đúng nghĩa của nó là chỉ diệt chuột mà không độc với người và súc vật, tuy nhiên loại này hiện nay vẫn chưa nghiên cứu sản xuất được