10 vệ tinh lạ lùng nhất hệ mặttrời P5 Mặt trăng Cho đến khi Simon Marius vàgalileoGalilei phát hiện ra bốn trong số những vệ tinh của Mộc tinh cách đây 400 năm, vệ tinh duy nhất mà người
Trang 110 vệ tinh lạ lùng nhất hệ mặt
trời (P5)
Mặt trăng
Cho đến khi Simon Marius vàgalileoGalilei phát hiện ra bốn trong số những
vệ tinh của Mộc tinh cách đây 400 năm, vệ tinh duy nhất mà người ta biết đến là một vật thể khá nổi bật trong bầu trời đêm củatrái đất– vật thể quen thuộc với cả những cư dân thành thị ngập tràn ánh đèn ngày nay Kể từ đó, rất nhiều vệ tinh đã được phát hiện ra tronghệ mặt trờicủa chúng ta, nhưng người bạn đồng hành
củatrái đấtvẫn là trụ vững là một trong thành viên sáng giá nhất của bộ tộc này
Trước hết, nó là một con cá lớn trong một cái hồ nhỏ Các vệ tinh hiếm có
tronghệ mặt trờinhóm trong: Kim tinh và Thủy tinh không có vệ tinh nào, còn hai
vệ tinh của Hỏa tinh thì quá bé nhỏ khi so sánh với chị hằng của chúng ta Thật vậy, mặt trăng của chúng ta đúng ra phải có nhà ở hệ mặt trời nhóm ngoài, thuộc về số những vệ tinh to nặng quay xung quanh những quả cầu khí khổng lồ
Trang 2Căn bản, tuy nhiên, vẫn lạ lùng nhất (Ảnh: NASA / JPL) Kích cỡ to lớn của mặt trăng có lẽ là một sự phản ánh nguồn gốc độc đáo của
nó Các vệ tinh thường được cho là hình thành theo một trong hai cách – hoặc là kết tụ từ cùng đám mây bụi đã hình thành nên hành tinh bố mẹ của chúng, hoặc là những vật thể đi lạc bị bắt giữ bởi lực hút hấp dẫn của hành tinh bố mẹ Mặt trăng của chúng ta có một sự ra đời ‘đẫm máu’ hơn, khi một tiền hành tinh to lớn va chạm với Trái đất non trẻ cách đây 4,5 tỉ năm và tống ra một vành đai đá tan chảy
và bốc hơi, một phần trong số này kết tụ lại hình thành nên vệ tinh của chúng ta Cơn hồng thủy cổ xưa đó có lẽ thật may mắn cho chúng ta, vì mặt trăng đã giúp làm cân bằng trục nghiêng của Trái đất, loại bỏ một nguồn gốc gây biến đổi khí hậu cực đoan nếu không thì đã làm đày đọa hành tinh của chúng ta
Tình hình trông có vẻ như nước Mĩ sẽ từ bỏ những sứ mệnh có con người lên mặt trăng trong tương lai trước mắt Tuy nhiên, viễn cảnh lâu dài của sự xâm lấn của loài người đã được tăng cường vào năm ngoái, khi phi thuyền LCROSS của
Trang 3NASA tìm thấy bằng chứng xác thực nhất từ trước đến nay cho nước đóng băng chôn vùi tại cực nam mặt trăng
Các vệ tinh ngoài hệ mặt trời
Nếu hệ mặt trời của chúng ta chứa trong nó nhiều vệ tinh đáng chú ý như vậy, thì chúng ta còn có thể tìm thấy những thế giới vệ tinh kì lạ thế nào nữa trong hàng tỉ hệ hành tinh trong Dải Ngân hà? Có lẽ có những vệ tinh điều độ, có thể ở được đang quay xung quanh một số hành tinh ngoại khổng lồ Chúng ta không nên
trông đợi tìm thấy chúng thích hợp cho sự sống thông minh như trong phimStar Wars (Cuộc chiến giữa các vì sao), nhưng những vệ tinh như thế có thể thuộc về
trong số những nơi có khả năng thích hợp nhất cho sự sống trong vũ trụ
Liệu chúng ta có thể tìm thấy một vệ tinh xung quanh một hành tinh đang quay xung quanh một ngôi sao xa xôi nào đó hay không? (Ảnh:
Đại học Keele) Xét trên một phương diện nào đó, việc phát hiện ra một vệ tinh xung quanh một hành tinh đang quay xung quanh một ngôi sao xa xôi trông như là một nhiệm
vụ cực kì khó khăn, nhưng với một chút may mắn, công nghệ ngày nay có lẽ có thể làm được việc đó Phương pháp tốt nhất là tìm những sự đi qua, trong đó một hành tinh đang quay xung quanh đi qua phía trước ngôi sao của nó, làm mờ đi lượng ánh sáng chúng ta phát hiện trên Trái đất Phương pháp này đã được sử dụng để tìm thấy một vài hành tinh, và nó có thể gián tiếp làm hé lộ những vệ tinh ngoại Khi
Trang 4một vệ tinh quay xung quanh một hành tinh, lực hấp dẫn làm cho hành tinh dịch chuyển, tăng tốc nó lên và làm nó chậm xuống, vì thế làm thay đổi chu kì và thời gian kéo dài của những lần đi qua
Vệ tinh càng lớn so với hành tinh, thì hiệu ứng này càng lớn Trong một mô phỏng, một hành tinh với khối lượng bằng Hải vương tinh nằm trong vùng ở được của một ngôi sao – không quá nóng, không quá lạnh – được cho có một vệ tinh cỡ Trái đất Vệ tinh nặng nề này sẽ làm biến đổi chu kì và thời gian kéo dài của những lần đi qua của hành tinh của nó đủ để có thể phát hiện ra bởi kính thiên văn tìm kiếm hành tinh Kepler, hay bởi các kính thiên văn trên mặt đất Một vệ tinh lớn
như vậy cũng sẽ có thể giữ lấy một bầu khí quyển dày, khiến nó là nơi thích hợp cho sự sống
10 vệ tinh lạ lùng nhất hệ mặt
trời (P4)
Nereid
Trong khi đa số các vệ tinh quay tròn xung quanh hành tinh của chúng, thì Nereid lại lao lượn đến chóng mặt Vệ tinh nếu không thì đã chẳng nhận ra này của Hải vương tinh, lổn nhổn đều khắp và trung bình về kích thước, chuyển động trong quỹ đạo lệch tâm nhất trong bất kì vệ tinh nào thuộchệ mặt trời– đường đi gập
Trang 5khúc cho nó sớt qua cách hành tinh có 9 km và rồi lao trở lại vào khoảng cách 1,4 triệu km đến hành tinh
Vệ tinh boomerang này có quỹ đạo lệch tâm nhất trong bất kì vệ tinh thuộchệ mặt trờicủa chúng ta (Ảnh:
NASA)
Đa số những vệ tinh có quỹ đạo bất bình thường như thế được cho là những cựu sao chổi hay tiểu hành tinh bị bắt giữ bởi lực hấp dẫn của hành tinh bố mẹ của chúng, và điều đó có lẽ cũng là câu chuyện của Nereid Nhưng thành phần của nó không giống với thành phần của những vật thể lỏng lẻo khác trong vành đai Kuiper, khu vực phía ngoài của hệ mặt trời có khả năng nhất từng là quê hương xứ sở của chúng Thay vào đó, nó có khả năng hình thành từ đĩa vật chất còn lại đã từng quay xung quanh Hải vương tinh Những vệ tinh như vậy thường đi theo một quỹ đạo tròn xung quanh hành tinh của chúng, tuy nhiên quỹ đạo tinh nghịch của Nereid vẫn là một bí ẩn
Câu trả lời có thể xuất phát từ người anh em họ của Nereid, Triton Vệ tinh khổng lồ này quay xung quanh Hải vương tinh theo hướng ngược với chuyển động quay riêng của Hải vương tinh, làm tăng thêm khả năng là nó đã từ đâu đó đến và
bị bắt giữ bởi lực hấp dẫn của Hải vương tinh Sự kiện đó có thể đã ném đa số
những cái nôi vệ tinh nguyên thủy của Hải vương tinh hoàn toàn ra khỏi hệ, và đẩy Nereid vào quỹ đạo điên dại của nó
Xem lạiPhần 1|Phần 2|Phần 3
Trang 6Có lẽ Titan là vệ tinh kì lạ nhất trong số mọi vệ tinh vì nó trông quen thuộc đến kì quái Bộ mặt mới hé lộ gần đây của Titan có những đặc điểm bị thời tiết xâm thực giống như trêntrái đất: ao hồ, đồi núi và hang động; những thung lũng sông chia nhánh; những đồng bằng lầy lội và những đụn cát sa mạc Bầu khí quyển nitơ dày đặc giữ trong nó sương mù, những lớp mờ sương, những lớp bụi mờ và những đám mây mưa Như một nhà khoa học đã từng nhận xét khi nhữnghình ảnh đầu tiên được gửi về từ phi thuyền Huygens hồi năm 2005, nó trông y hệt như nước Anh vậy
Trông như quê nhà nhưng không giống quê nhà (Ảnh: NASA / JPL / Đại học Arizona)
Tuy nhiên, nhìn qua có thể bị đánh lừa Titan quay xung quanh sao Thổ, cách mặt trời xa gấp 10 lần so vớitrái đất Dưới ánh sáng mặt trời yếu ớt như vậy, bề mặt của nó chỉ đạt tới nhiệt độ -180 °C Bất kì chút nước nào trên đó đều biến thành băng hết nên khó mà có đủ nước để bào mòn địa hình núi non
Trang 7Cơn mưa, sông hồ mà Huygens nhìn thấy thật ra là hydrocacbon lỏng sẽ ở dạng khí ở nhiệt độ ấm cúng hơn của Trái đất Những ước tính gần đây cho rằng các ao hồ ấy gồm 80% là êtan, với một ít propan, mêtan, và acetylen, chúng có thể
là nguồn thức ăn cho sự sống trên Titan, theo đề xuất của một số nhà nghiên cứu