Các phế quản bị viêm mạn tính trở nên dễ nhạy cảm với các tác nhân gây dị ứng đặc hiệu hoặc những tác nhân kích thích không đặc hiệu.. Những người bị hen phế quản hoặc dị ứng thì thường
Trang 1Hen phế quản – Phần 1
Trang 2Hen phế quản là gì?
Hen phế quản là tình trạng viêm mạn tính của phế quản gây nên phù
và hẹp đường thở Kết quả là khó thở Hiện tượng hẹp phế quản thường hồi phục hoàn toàn hoặc ít nhất một phần với điều trị
Các phế quản bị viêm mạn tính trở nên dễ nhạy cảm với các tác nhân gây dị ứng (đặc hiệu) hoặc những tác nhân kích thích (không đặc hiệu) Đường hô hấp trở nên "bối rối" và vẫn ở trong trạng thái nhạy cảm cao Hiện tượng này được gọi là "phản ứng quá mức của phế quản" (BHR-Bronchial Hyperreactivity) Những người bị hen phế quản hoặc dị ứng thì thường có hiện tượng phản ứng quá mức của phế quản mạnh hơn so với những người không bị hen phế quản hoặc không bị dị ứng Ở những người nhạy cảm, phế quản dễ bị phù (sưng) và hẹp khi tiếp xúc với các tác nhân như chất gây dị ứng, khói thuốc lá, hoặc tập thể dục Trong số những người bị hen phế quản thì một số người có phản ứng quá mức của phế quản ở mức độ nhẹ và không
có triệu chứng trong khi một số khác thì có phản ứng quá mức của phế quản
ở mức độ nặng và có các triệu chứng mạn tính
Thế nào là phế quản bình thường?
Trang 3Trước khi đánh giá hen phế quản ảnh hưởng như thế nào lên đường hô hấp thì chúng ta cần xem qua cấu trúc và chức năng của phế quản bình thường
Không khí chúng ta thở qua mũi, miệng để vào thanh quản rồi vào khí quản Không khí sau đó vào phổi bằng một trong hai phế quản chính (mỗi phổi có một phế quản chính) Phế quản tiếp tục phân nhánh trong phổi thành những ống nhỏ hơn và nhỏ hơn nữa được gọi là tiểu phế quản Không khí hít vào sẽ đi qua hệ thống các khí đạo (đường thở) này để đến hàng triệu túi khí nhỏ trong phổi được gọi là phế nang Ôxy (O2) từ phế nang vào dòng máu thông qua hệ thống mạch máu rất nhỏ được gọi là mao mạch Tương tự, các sản phẩm phế thải của cơ thể như khí carbonic (CO2) sẽ từ dòng máu vào trong phế nang và từ đó sẽ được thở ra ngoài
Các phế quản bình thường cho phép không khí đi vào và đi ra phổi thật nhanh chóng, giúp đảm bảo nồng độ O2 và CO2 ổn định trong máu Thành của các phế quản được bao quanh bởi lớp cơ trơn có thể co và dãn một cách tự động khi chúng ta thở Sự co thắt và dãn nỡ của các phế quản được điều khiển bởi hai hệ thần kinh khác nhau, cùng hòa hợp hoạt động để giúp cho đường thở luôn mở
Trang 4Lớp lót bên trong của phế quản còn được gọi là lớp niêm mạc, nó chứa: (1) tuyến nhầy (tiết ra đủ chất nhầy để giúp bôi trơn đường thở); (2) các tế bào viêm như tế bào mast, tế bào lympho, bạch cầu ái toan Các tế bào này giúp bảo vệ niêm mạc của phế quản đối với vi khuẩn, tác nhân dị ứng, chất kích thích khi được hít vào bên trong, và các tế bào này có thể làm cho
mô phế quản bị sưng phù Tuy nhiên, cần phải nhớ rằng các các tế bào viêm này đóng vai trò rất quan trọng trong phản ứng dị ứng
Hen phế quản ảnh hưởng đến sự hô hấp như thế nào?
Hen phế quản làm hẹp đường thở, và ảnh hưởng đến việc di chuyển không khí vào và ra phổi Hen phế quản chỉ ảnh hưởng đến phế quản mà không ảnh hưởng đến phế nang và mô phổi Hiện tượng chích hẹp phế quản
là do ba yếu tố chính: viêm, co thắt phế quản và phản ứng quá mức
Viêm: Yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất của hẹp lòng
phế quản là hiện tượng viêm Phế quản sẽ bị đỏ, kích thích, phù Phản ứng viêm xuất hiện là để đáp ứng đối với sự hiện diện của các tác nhân dị ứng hoặc chất kích thích Phản ứng viêm là do tác động của các hóa chất trung gian như histamine, leukotrienes, và các chất khác Các mô bị viêm sẽ tiết ra quá mức các chất nhầy vào trong lòng phế quản Các chất nhầy sẽ kết hợp với nhau để tạo thành những nút nhầy
Trang 5có thể làm nghẹt các phế quản nhỏ (tiểu phế quản) Các tế bào viêm sẽ đến tích tụ và làm tổn thương mô tế bào Các tế bào bị tổn thương sau
đó sẽ bị bong tróc vào bên trong và góp phần gây nên hiện tượng hẹp đường thở
co thắt trong cơn hen phế quản Hiện tượng co thắt các cơ ở đường thở được gọi là co thắt phế quản Hiện tượng co thắt phế quản làm cho đường thở càng bị hẹp hơn Các hóa chất trung gian và dây thần kinh
đã làm cho các cơ này co thắt lại
Phản ứng quá mức (Quá mẫn cảm): Ở bệnh nhân bị
hen phế quản, đường thở bị co thắt và viêm mạn tính trở nên nhạy cảm hơn, phản ứng mạnh hơn đối với các tác nhân gây dị ứng, chất kích thích, nhiễm trùng Việc tiếp xúc với các tác nhân này có thể làm cho đường thở bị viêm và hẹp nhiều hơn
Sự phối hợp của các yếu tố trên gây nên hiện tượng khó thở ở thì thở
ra Kết quả là không khí cần phải được thở ra thật mạnh để có thể đi qua chổ hẹp, do đó tạo nên tiếng khò khè hay tiếng rít Người bị hen phế quản thường bị ho để có thể tống các nút nhầy trong phế quản ra ngoài Sự suy
Trang 6giảm lưu thông không khí làm cho ít ôxy đi vào trong máu, và nếu nặng thì
có thể khí carbonic (CO2) sẽ tích tụ nguy hiểm trong máu
Tầm quan trọng của hiện tượng viêm?
Viêm hay phù là một đáp ứng bình thường của cơ thể đối với hiện tượng chấn thương hoặc nhiễm trùng Dòng máu và các tế bào viêm đổ dồn
về vùng đang bị ảnh hưởng Quá trình chữa lành vết thương bắt đầu Khi quá trình chữa lành vết thương hoàn tất thì phản ứng viêm sẽ lắng xuống Đôi khi quá trình chữa lành vết thương gây nên sẹo Tuy nhiên, vấn đề trung tâm trong hen phế quản là quá trình viêm không thể tự nó giải quyết được vấn
đề Trong khoảng thời gian ngắn thì nó sẽ gây ra các cơn hen phế quản tái diễn Về lâu dài thì quá trình viêm có thể làm cho thành phế quản bị dầy lên
và được gọi là hiện tượng tái cấu trúc phế quản Nếu điều này xuất hiện thì hiện tượng hẹp lòng phế quản sẽ trở nên không hồi phục và kém đáp ứng với thuốc Do đó, mục đích điều trị hen phế quản là: (1) Về ngắn hạn là kiểm soát hiện tượng viêm để làm giảm phản ứng của phế quản và (2) Về lâu dài
là ngăn chặn hiện tượng tái cấu trúc ở phế quản
Trang 7Tác nhân kích thích nào gây nên cơn hen phế quản?
Các triệu chứng của hen phế quản có thể được kích hoạt và trở nên nặng nề hơn bởi nhiều tác nhân Không phải tất cả những người bị hen phế quản đều bị phản ứng với cùng một tác nhân Ngoài ra, ảnh hưởng của các tác nhân này lên phổi cũng khác nhau ở mỗi người Nói chung, độ nặng của các triệu chứng hen phế quản phụ thuộc vào việc có bao nhiêu tác nhân kích hoạt nên các triệu chứng và phổi của bạn nhạy cảm như thế nào đối với chúng
Các tác nhân có thể được chia làm 2 nhóm:
Tác nhân dị ứng: Loại tác nhân này là đặc hiệu
thích: Loại tác nhân này là không đặc hiệu
Trang 8Một khi phế quản (hay mũi và mắt) bị viêm do tiếp xúc với tác nhân
dị ứng thì việc tái tiếp xúc với những tác nhân dị ứng này thường gây nên các triệu chứng Và những phế quản phản úng quá mức này cũng có thể đáp ứng với những tác nhân kích thích khác như tập thể dục, nhiễm trùng Sau đây là liệt kê 2 loại tác nhân thường gặp:
o Phấn hoa theo mùa
o Bụi, nấm mốc, vật nuôi, các thành phần của côn trùng
o Thực phẩm như cá, trứng, đậu phộng, sữa bò, đậu nành
o Các chất phụ gia như sulfite
o Các tác nhân có liên quan đến công việc như chất latex
Khoảng 80% trẻ em và 50% người lớn bị hen phế quản đều có
dị ứng
Trang 9o Nhiễm trùng hô hấp: chẳng hạn như cảm cúm, viêm phế quản, viêm xoang
o Thuốc: Như aspirin, các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) khác, thuốc ức chế thụ thể beta (thường được dùng để điều trị cao huyết áp và một số bệnh tim)
o Hút thuốc lá
o Các yếu tố ngoài môi trường như khói, thay đổi thời tiết, mùi diesel
o Các yếu tố trong nhà như nước sơn, bột giặt, khử mùi, hóa chất, nước hoa
o Ban đêm
o Bệnh lý trào ngược dạ dày - thực quản (GERD)
o Tập thể dục: ví dụ như trong điều kiện lạnh và khô
o Các yếu tố liên quan đến công việc như hóa chất, bụi, gas, kim loại
o Các yếu tố cảm xúc: cười, khóc, hò hét, đau buồn
Trang 10o Các yếu tố liên quan đến nội tiết tố (hormon): VD như hội chứng tiền mãn kinh
Việc có nhiều tác nhân tiềm ẩn giải thích vì sao hen phế quản
có thể khởi phát theo nhiều cách khác nhau Nhưng trong đa số các trường hợp thì nó thường khởi phát trong độ tuổi từ 2 đến 6 Trong độ tuổi này thì thì hen phế quản thường có liên quan đến việc tiếp xúc với các tác nhân dị ứng như bụi, khói thuốc và nhiễm siêu vi đường
hô hấp Ở những trẻ dưới 2 tuổi thì khó chẩn đoán hen phế quản một cách chắc chắn Thở khò khè ở độ tuổi này có thể theo sau tình trạng nhiễm siêu vi đường hô hấp và thường biến mất sau đó mà không dẫn đến bệnh hen phế quản Tuy nhiên hen phế quản có thể khởi phát trở lại vào độ tuổi trưởng thành Hen phế quản khởi phát ở người lớn thì thường gặp ở phụ nữ nhiều hơn, hầu hết vào độ tuổi trung niên và thường theo sau một tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp Tác nhân kích thích đối với nhóm này về bản chất là thường không phải do dị ứng