bai tho hay doc nho mai

ĐÔI ĐIỀU VỀ VAI TRÒ CỦA NHO GIÁO TRONG THẾ GIỚIHIỆN ĐẠI NGUYỄN TÀI THƯ * Vấn đề vai trò của Nho giáo ở Việt Nam và ở các nước Đông Nam Á khác trong thế giới hiện đại đã được thảo luận nh

ĐÔI ĐIỀU VỀ VAI TRÒ CỦA NHO GIÁO TRONG THẾ GIỚI

HIỆN ĐẠI

NGUYỄN TÀI THƯ *

Vấn đề vai trò của Nho giáo ở Việt Nam và ở các nước Đông Nam Á khác trong thế giới hiện đại đã được thảo luận nhiều ở Việt Nam cũng như trên thế giới, song cho đến nay quan điểm của các nhà nghiên cứu vẫn còn

có sự khác nhau Cuộc Hội thảo quốc tế này là dịp để vấn đề trên được đặt lại và tiếp tục đi sâu Ở đây tôi xin phát biểu một số ý kiến về vai trò của Nho học trong thế giới hiện đại

1 Một kinh nghiệm đối xử với Nho học trong thế giới hiện đại

Cứ mỗi lần xảy ra bước ngoặt của lịch sử, các dân tộc đầu phải xét lại mình để có cơ sở xác định bước đường phải đi tiếp, những nguồn lực phải tính tới, những biện pháp thực hiện Chiến tranh thế giới lần thứ II là một bước ngoặt lớn của loài người, trong đó có lịch sử của các nước Đông Á Chiến tranh đó đã làm đảo lộn nền tảng kinh tế, chính trị và văn hoá tư tưởng của các nước ở khu vực này, buộc con người ở đây phải xét lại cách nghĩ, cách làm sao cho thiết thực, sao cho phù hợp với thời đại

Từ sau chiến tranh thế giới lần thứ II, các nước ở Đông Á đều đấu tranh khắc phục những khó khăn do lịch sử để lại, đều tổ chức lại sinh hoạt

xã hội theo quan niệm của mình và đều có ý thức ra sức phấn đấu để hoặc là thoát khỏi ách thống trị của phương Tây thực dân, hoặc là đuổi kịp các nước phương Tây tiên tiến

Một trong những sự chú ý của họ là giải quyết mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại Bên cạnh truyền thống riêng của từng dân tộc, ở khu vực này có truyền thống chung là Nho, Phật, Lão Đạo Nho cung cấp cho con người lý thuyết về nhập thế, về hoạt động chính trị xã hội Đạo Phật giúp cho con người lý thuyết về kiếp sống, về sự giải thoát ra khỏi các cảnh khổ đau Đạo Lão làm chỗ dựa tinh thần cho con người mỗi khi thất thế trước bước đường công danh Trong ba đạo trên thì đạo Nho là truyền thống

cơ bản hơn cả Giải quyết mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại ở khu vực này trước hết là giải quyết mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại ở khu vực này trước hết là giải quyết mối quan hệ giữa truyền thống Nho học với hiện đại hoá

Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, các nước Đông Á hình thành hai khối nước với hai chế độ kinh tế, chính trị, xã hội khác nhau Mỗi nước đều xuất phát từ yêu cầu của nền kinh tế, chính trị của mình mà co chính sách riêng đối với truyền thống, đối với Nho học Trên thực tế đã hình thành hai đường lối, hai chính sách khác nhau Học giả có điều kiện nhìn nhận và so sánh

Các nước xây dựng và phát triển chủ nghĩa tư bản không phê phán, không đối lập truyền thống Nho học với hiện đại, trái lại còn xem giá trị quan Nho học như là một lợi thế, một nguồn lực để xây dựng xã hội hiện đại Họ đã ra sức khai thác những gì của Nho học còn có ý nghĩa hiện đại để phục vụ cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Các nước xã hội chủ nghĩa thì có thái độ khác đối với Nho học Về mặt lý luận, họ chủ trương phê phán có kế thừa truyền thống, phê phán những gì đã lỗi thời, kế thừa những gì còn có giá trị của Nho học và trên cơ

sở đó phát huy lên Đó là quan điểm đúng đắn, tích cực Và họ cũng đã khắc phục được một số di hại của tư tưởng phong kiến thể hiện trong Nho học Nhưng điều đáng nói ở đây là có lúc họ có thái độ hư vô đối với truyền thống, đối với Nho học Ở Việt Nam là một thí dụ Nhân có người nêu lên phải dùng phương châm “Tiên học lễ, hậu học văn” của Nho học để giáo dục thanh niên, học sinh đang sa sút phẩm chất đạo đức thì lập tức bị một số người phê phán cho rằng đó là ý thức phục hồi lễ giáo phong kiến, cần phải phấn đấu càn quét sạch nó đi Họ không quản “Lễ” được dùng ở đây đã mang một nội dung mới Quan điểm đó đã gây lên một tâm lý hoang mang nhất định đối với truyền thống Ở Trung Hoa lục địa có lúc nhập cục phê phán Nho học với phê phán các nhà chính trị hiện đại Khoảng cách khá xa giữa lý luận và thực tiễn đó, cộng với phê phán Nho học nhằm mục đích thiển cận nhất thời gây nên những tổn thất đáng tiếc

Mấy chục năm sau Chiến tranh thế giới lần thứ II, Nhật Bản trở nên một cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới, các nước và khu vực khác ở Đông Á như Nam Triều Tiên, Đài Loan, Hồng Công, Singapore thì trở thành những nước công nghiệp mới, được gọi là bốn con rồng mới ở Châu Á Nhật Bản và các nước trên đã làm nên sự thần kỳ về kinh tế Nguyên nhân làm nên sự kiện đó thì nhiều, trong đó có nguyên nhân biết vận dụng và phát huy các giá trị của Nho học, biết biến giá trị đó thành một lợi thế thúc đẩy kinh tế phát triển Việc làm đó là thông minh, khôn khéo, là phù hợp với đặc trưng khu vực và xu thế phát triển của thời đại mới: Không cắt đứt truyền thống với hiện đại Đó là một kinh nghiệm lịch sử mang nhiều ý nghĩa

Nhưng hiện tượng thần kỳ của những nước Đông Á trên vẫn bị một số người Việt Nam hoài nghi, cảnh giác về vai trò của Nho học trong đó Có thừa nhận rằng kinh tế của các nước trên phát triển được là do họ sử dụng được ý thức cộng đồng của Nho học, nhưng lại cho rằng ý thức này chỉ gây được tác dụng tích cực nhất thời; có người cho rằng sử dụng quan hệ dòng

họ của Nho học vào việc sản xuất đang là sự cản trở xu thế hiện đại hoá, phương Tây hoá ở các nước trên và đang bị tầng lớp thanh niên trong nước

họ vượt qua; có người cho rằng sự thần kỳ kinh tế ở những nước đó không liên quan gì đến Nho học, đó chẳng qua là các nước đó được Mỹ tập trung

tài trợ, đầu tư vốn lớn và chuyển giao công nghệ mới để mong có sức mạnh chống lại các nước xã hội chủ nghĩa, v.v Họ giải thích về hiện tượng đã qua

đó ở nước ngoài, nhưng cũng là để nhắc nhở thái độ hiện tại của người trong nước Vậy Nho học đã quá lỗi thời chưa? Vai trò của nó hiện nay ở các nước Đông Á như thế nào? Ở Việt Nam như thế nào? Vấn đề tuy cũ song ý nghĩa vẫn còn rất mới

2 Xã hội Đông Á ngày nay cần đến Nho học

Nền kinh tế ở các nước Đông Á ngày nay tuy phát triển ở những trình

độ khác nhau, song đều trong phạm trù của kinh tế hiện đại Tổ chức chính trị ở các nước Đông Á ngày nay tuy không phải cùng một chính thể, song đều thuộc về thể chế chính trị hiện đại Chế độ kinh tế và chính trị đó không còn là nền tảng cho sự hình thành phát triển Nho học, song Nho học vẫn còn tồn tại ở các nước trên với nhiều hình thức và mức độ khác nhau

Tình hình tư tưởng và văn hoá của một số nước Đông Á ngày nay đã khác nhiều so với trước khi cải cách ở Trung Quốc hoặc đổi mới ở Việt Nam Các quốc gia này đang xây dựng đất nước mình theo định hướng xã hội chủ nghĩa, tuy lất chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng của Đảng lãnh đạo nước mình làm nền tảng, song không loại trừ các học thuyết triết học và chính trị xã hội khác trong đó có Nho học, miễn là chúng có lợi cho sự ổn định và phát triển đất nước Còn các nước tư bản chủ nghĩa thì từ trước đến nay vẫn chủ trương đa nguyên lý luận đa nguyên văn hoá tư tưởng Do đó Nho học vẫn có lý do để tiếp tục tác động đến xã hội và con người ở khu vực này

Sự tồn tại của Nho học ở các nước Đông Á ngày nay không phải chỉ

là do điều kiện khách quan tạo nên mà còn do ý thức chủ quan, do sự tự giác của con người ở trong và ngoài khu vực thấy cần thiết phải phát huy tính tích cực của Nho học

Con người bình thường ở các nước Đông Á ngày nay bao gồm cả Việt Nam, tuy mức sống vật chất cao hơn, tuy đời sống tinh thần phong phú hơn,

đa dạng hơn mấy chục trước nhiều, song đối mặt với xã hội hiện đại, họ vẫn nhớ tới tư tưởng, đạo đức, lối sống của Nho học Họ không quen lên diễn đàn để phát biểu ý kiến, cũng không quen viết lách để thể hiện trên báo chí, song giữa họ vẫn có sự lan truyền quan điểm Họ giả dụ một cục diện kết hợp được hiện đại với giá trị truyền thồng thì xã hội sẽ bớt đi nhiều tiêu cực

Nhiều nhà hoạt động chính trị xã hội ở châu Á hiện nay, nhiều nhà triết học, xã hội học, văn hoá học của cả phương Đông và phương Tây đều thấy tầm quan trọng của Nho học ở phương Đông hiện đại Thậm chí nhiều người còn cho rằng nó cũng có giá trị đối với cả phương Tây Có nhà triết học phương Tây ở Hội nghị triết học thế giới lần thứ 19 tổ chức ở Mátxcova năm 1994 còn nêu lên rằng cần phải phổ biến Nho học cho phương Tây ở

thế kỷ sau Tiếp theo đó, Hội nghị quốc tế về Nho học diễn ra ở Bắc Kinh tháng 10 năm 1994 với chủ đề “Gía trị quan Nho học và thế kỷ XXI”, nhiều nhà nghiên cứu quốc tế và Trung Quốc trong hội nghị đều nêu lên tầm quan trọng của giá trị quan Nho học đối với thế kỷ tới Như vậy, vai trò cần có của Nho học ở hiện tại và tương lai ở các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, không còn là điều phải nghi ngờ

Vì sao một học thuyết ra đời cách đây mấy nghìn năm, đã từng có lúc giữ vai trò ngăn cản sự phát triển của lịch sử, đã từng có lúc bị phê phán kiệt liệt mà ngày nay vẫn còn thấy cần thiết? Vì sao xã hội ngày nay đã khác xa với xã hội thời phong kiến mà vẫn chấp nhận một học thuyết vốn là cơ sở tư tưởng, tinh thần cho xã hội của chế độ vua quan? Các câu hỏi trên rất có ý nghĩa Tìm hiểu chúng không những là để hiểu nguyên nhân làm nên sức sống kỳ diệu của Nho học mà còn để hiểu được mối quan hệ phức tạp giữa ý thức xã hội và tồn tại xã hội

Nho học đã để lại cho các nước Đông Á một di sản tinh thần đồ sộ, bao gồm thơ văn, kinh dịch, sử liệu, tư tưởng, nghi thức, tập tục, thói quenv.v… thể hiện lên trình độ văn hoá phát triển mà các dân tộc ấy phải tích luỹ trong mấy nghìn năm Trong di sản đó có phần mang tính giai cấp, tính giai đoạn, song cũng có phần mang tính nhân văn, tính lịch sử lâu dài

Xã hội ngày nay có phần lặp lại các vấn đề mà xã hội trong các thời kỳ trước

đã trải qua Khi gặp những vấn đề như thế, người ta dễ hướng vào quá khứ

để tìm lấy bài học cho hiện tại Những yếu tố mang tính nhân văn, lịch sử lâu dài của di sản thường có sức hấp dẫn đối với con người hiện đại và được

ho kế thừa, phát huy

Di sản Nho học có những giá trị không những cần cho ngày xưa mà còn cần cho cả ngay nay do khả năng bù đắp vào chỗ mà các học thuyết hiện đại thiếu Thời nào cũng vậy, con người sống trong xã hội là có nhiều mối quan hệ, việc họ xử lý các mối quan hệ đó đều có liên quan tới lẽ sống và bước đường sống của họ Những nghĩa vụ đạo đức mà Nho học đã xác định cho con người là cơ sở để đảm bảo cho sự gắn giữa người này với người khác, giữa mỗi người với xã hội và giữa xã hội với mỗi người, làm cho con người luôn có chỗ dựa, luôn được sự động viên để sống Những rèn luyện đạo đức mà Nho học yêu cầu, khiến con người luôn giữ được trạng thái cân bằng trong đầu óc, tránh được những hành vi cực đoan hay trạng tháo sống

lẻ loi, cô đơn trong một lúc nào đó Các học thuyết hiện đại thiếu những điều này nên con người đến một lúc nào đó dễ rơi vào khủng hoảng tinh thần Khả năng khắc phục được các hiện tượng trên của Nho học là thế mạnh để

nó có ý nghĩa đối với ngày nay

Con người hiện đại từ truyền thống đến, dù muốn hay không họ vẫn mang dấu dấn của truyền thống Trong đó có truyền thống xấu song cũng có

truyền thống tốt, nếu họ ý thức được vai trò của truyền thống tốt đối với xã hội hiện đại và phát huy lên thì sẽ là một thuận lợi , một nguồn lực thúc đẩy

sự phát triển xã hội hiện đại

Bấy nhiêu những lý do trên khiến Nho học vượt qua được những thăng trầm của lịch sử, đương đầu được với những thách thức của hiện tại và chắc sẽ còn sức sống ở mai sau Nhưng vấn đề còn đặt ra là làm thế nào để phát huy được tiềm năng đó

3 Vấn đề kế thừa và vận dụng giá trị quan Nho học trong thế giới hiện đại

Di sản Nho học của quá khứ để lại cho hiện tại ở các nước Đông Á không thể không tính tới hai loại : những di sản đã quá thời và những di sản còn có giá trị Những di sản đã quá thời như ở Việt Nam là thái độ gia trưởng, ý thức đẳng cấp trong cuộc sống cộng đồng, tư tưởng địa phương chủ nghĩa, cục bộ, bản vị, quan điểm trọng nam khinh nữ, tâm lý danh lợi, tư duy hoài niệm quá khứ, nệ cổ, không dám thay đổi lời nói của thánh hiền v.v của Nho học đang tồn tại và gây tác hại cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới, con người mới, cho sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá ở Việt Nam Lẽ tất nhiên là phải đấu tranh để bài trừ Nhưng trọng tâm của bài này

là nói tới giá trị quan Nho học trong thế giới hiện đại

Nói đến việc phát huy giá trị quan của Nho học là nói tới vấn đề kế thừa và vận dụng Nho học của con người hiện đại, là đề cập đến việc phải kế thừa và vận dụng giá trị quan đó như thế nào để khỏi sa vào chủ nghĩa phục

cổ, để khỏi phải quay đầu về quá khứ mà thoát ly hiện đại

Ở xã hội Việt Nam hiện đại, nhiều giá trị quan Nho học vẫn còn có ý nghĩa Những phẩm chất nhân, nghĩa trung, hiếu của kẻ sĩ, những cách thức

tu thân, tề gia, trị quốc… của bậc “đại học”, những cốt cách cứng cáp của kẻ đại trượng phu, những phong thái ung dung của người quân tử, những nguyên tắc xử lý trước “nghĩa” và “lợi” của người có học, v.v là những giá trị mà con người hiện đại có thể kế thừa, miễn là sự kế thừa đó có phương pháp thích hợp

Giáo sư Tu Weiming nói: “Một cách nghịch lý, những lý tưởng nhân cách của Nho giáo như người quân tử, hiền nhân hay thánh nhân lại có có thể được thực hiện hoá dễ dàng và đầy đủ trong xã hội dân chủ khai phóng hiện đại hơn là trong chế độc tài, phong kiến” (1) Đó là một nhận định đúng

vì lý tưởng nhân cách của nhà nho có phần phù hợp với lý tưởng nhân cách của con người hiện đại, vì thế chế độ dân chủ là môi trường thuận lợi để cho

lý tưởng đó phát triển lên và trở thành hiện thực Nhưng nhận định đó của giáo sư Tu đúng mà chưa đủ Vì những nhân cách lý tưởng của nhà nho là sản phẩm của chế độ phong kiến, bản thân chúng mang dấu vết của ý thức

hệ phong kiến, bản thân chúng mang dấu hết của ý thức hệ phong kiến, có điều chúng không phù hợp với xã hội hiện đại

Nguyên thủ tướng Singapore, ông Lý Quang Diệu cũng đã từng nói:

“Từ kinh nghiệm quản lý nước Singapore, đặc biệt là trong những ngày gian khổ của giai đoạn từ năm 1959 đến năm 1969 khiến tôi tin tưởng một cách sâu sắc rằng, nếu đại bộ phận nhân dân Singapore không được đào luyện bởi giá trị quan Nho học thì chúng tôi không có gì khắc phục được những khó khăn và trở ngại lúc đó” (2) Lời nói của ông Lý là có cơ sở thực tế Nhưng

đó mới là một phía của vấn đề phát triển, còn phía khác thì chắc rằng đã phát huy tác dụng song không được đề cập Đó là các nhà lãnh đạo Singapore lúc bấy giờ đã sử dụng cách quản lý và hệ thống công nghệ tiên tiến của các nước phát triển vào việc quản lý nền kinh tế xã hội của đất nước họ Chính cách quản lý và hệ thống công nghệ này đã làm nền tảng quy định hướng phát triển hiện đại của giá trị quan Nho học, làm cơ sở tuyển lựa các yếu tố tích cực của giá trị quan đó Không thấy phía thứ hai của vấn đề phát triển ở thế giới hiện đại trong các nước Đông Á thì không thể phát huy được vai tròtích cực của Nho học Lịch sử cho thấy xã hội Đông Á lúc chuyển từ chế

độ phong kiến lên chế độ tư bản, Nho học đã từng giữ vai trò là lực cản chứ không phải là lực đẩy đối với sự phát triển xã hội Lịch sử cũng cho thấy lúc

đó quốc gia nào duy tân thành công thì quốc gia đó phát triển nhanh Duy tân có nghĩa là từ bỏ cái cũ để làm theo cái mới Duy tân đây không phải chỉ diễn ra trên lĩnh vực kinh tế, chính trị mà có diễn ra cả trong lĩnh vực tư tưởng, học thuyết, không những thế, duy tân trong lĩnh vực tư tưởng còn là tiền đề cho duy tân trong lĩnh vực kinh tế, chính trị

Tựu trung lại vẫn là vấn đề kế thừa và phương pháp kế thừa truyền thống Về vấn đề này đã có nhiều người nói tới Có người nêu lên là phải vứt

bỏ cặn bã, tiếp thụ tinh hoa, có người nêu chỉ chấp nhận cái tốt, còn phải loại trừ cái xấu, có người chủ trương kế thừa cái trừu tượng, vứt bỏ cái cụ thể,… của truyền thống Các chủ trương trên đều đúng, song chưa cho thấy cách vận dụng phải như thế nào cho thích hợp với xã hội hiện đại

Để Nho học phát huy được vai trò tích cực cần có ở các nước Đông Á hiện nay, nhất là đối với các nước đang phát triển như Việt Nam thì phải nâng giá trị quan Nho học lên bình diện hiện đại, lấy yêu cầu của xã hội hiện đại để yêu cầu Nho học, tạo cho giá trị quan đó tính chất hiện đại rồi tác động trở lại đối với con người và xã hội hiện đại Bởi vì Nho học truyền thống, kể cả giá trị quan của nó đều mang tính hai mặt: mặt hạn chế do bản thân nó mang dấu ấn của xã hội phong kiến, mặt nhân văn do lý tưởng về một xã hội và con người tốt đẹp mà có Lấy yêu cầu của xã hội hiện đại để yêu cầu Nho học nghĩa là vứt bỏ mặt hạn chế, phát huy mặt nhân văn của nó trên cơ sở đã được thực hiện hoá Không làm được điều đó thì sẽ có nguy cơ

từ bỏ hiện đại mà quay về truyền thống Đã có biết bao hiện tượng diễn ra trong lịch sử là phần tử bảo thủ đã dựa vào truyền thống để chống đối hiện đại, là hiện tượng “người chết níu áo người sống” làm cho xã hội không phát triển lên được Nói cách khác là có hiện đại hoá Nho học thì Nho học đó mới phục vụ được xã hội hiện đại Nếu nói rằng cần phải xây dựng và phát triển Nho học trong giai đoạn hiện đại thì trước hết phải đảm bảo được tiền đề của hiện đại hoá nó

Hiện đại hoá Nho học không phải là tuỳ tiện gán ghép cho Nho học những nội dung mà nó không có, mà bổ sung cho nó những yếu tố mới trên

cơ sở của nội dung cũ Các khái niệm, các mệnh đề của Nho học vốn được

sử dụng trong xã hội phong kiến, nay bổ sung tư tưởng mới cho chúng thì sẽ trở nên thích hợp, không những thế còn được xã hội hiện đại chấp nhận một cách thích thú vì tư tưởng mới đó có một phần của tư tưởng cũ và được hình thức cũ thân thuộc chuyển tải Chẳng hạn khái niệm “trung” và “hiếu” của Nho học vốn có nghĩa là trung với vua và hiếu với cha mẹ mình, nhưng ngày nay thì không còn vua để trung nữa, còn hiếu trên tinh thần nhân văn cao cả thì chẳng lẽ chỉ hiếu với cha mẹ mình mà không hiếu với bậc cha mẹ khác, cha mẹ nói chung, tức là hiếu với nhân dân Phải biến đổi nội dung của chúng đi thì mới sử dụng được Ở đây trung và hiếu có mang một nội dung mới thì mới phát huy được tác dụng Hồ Chí Minh đã thực hiện được yêu cầu một cách tự nhiên và khéo léo Người nói:

“Người cán bộ cách mạng phải:

Nhận rõ phải trái Giữ đúng lập trường

Tận trung với nước, tận hiếu với dân” (3)

Trung ở đây là trung với đất nước, hiếu ở đây không chỉ là hiếu với cha mẹ mình mà còn hiếu với cả nhân dân Đối tượng của trung và hiếu đó

đã được mở rộng và do đó tính chất đã được nâng lên một bước cao hơn, đáp ứng được yêu cầu của xã hội mới Cách vận dụng của Người vừa mang tính chất truyền thống vừa mang tính chất hiện đại nên nó vừa là truyền thống vừa là hiện đại, dễ đi vào lòng đã quen với quần chúng

Xã hội hiện đại thị trường làm cơ chế vận hành, lấy lợi nhuận làm động lực phát triển, lấy tự do cá nhân làm điều kiện cho sự sáng tạo, v.v đã

và đang là động lực tạo nên sự tăng trưởng kinh tế nhanh, xã hội giàu lên nhanh, nhưng mặt trái của chúng sẽ có lúc bộc lộ ra gây nên phản tác dụng,

đó là chủ nghĩa cá nhân ích kỷ làm lợi cho mình nhưng lại hại đến lợi ích của cộng đồng, là tâm trạng cô đơn, chán nản vừa hại cho mình vừa hại cho

xã hội, là hiện tượng chà đạp lên mọi giá trị văn hoá mà loài người cũng như từng dân tộc phải mất bao nhiêu thời gian và sức lực mới tạo dựng được Tất nhiên đó không phải là tượng sẽ có ở tất cả mọi người, mà là chỉ có ở một số người, nhưng không khỏi gây nên những trục trặc cho cỗ xe lịch sử, không

khỏi làm cho cả xã hội phải đau xót, nhức nhối tâm can Kế thừa những giá trị Nho học truyền thống, nâng chúng lên trình độ hiện đại, bổ sung thêm giá trị mới cho chúng, kết hợp giá trị đã được nâng lên đó với giá trị hiện đại thì

sẽ tạo ra được sự phát triển bền vững, vừa có lợi cho mỗi người, vừa có lợi cho xã hội

10-1998

SOME REMARKS ABOUT THE ROLE OF CONFUCIANISM

IN THE MODERN WORLD

NGUYEN TAI NHU

After World War II, the countries of the East Asia region all had to devote their attention to settling the relation between tradition and modernity Besides the particular traditions of each country, the whole region shares the common traditions of Confucianism, Buddhism and Daoism, the most fundamental among which being Confucianism To settle the relation between tradition and modernity here means first of all settling the relation betweeb traditional Confucianism and modernization

Also after World War II, there took shape in the East Asian region two blocs of countries: socialist and capitalist Each of the two blocs had its own attitude of response toward traditional Confucianism Capitalist countries did not oppose tradition with modernity, and on the contrary considered Confucianism as an advantage, a strength with which to build a modern society That strategy has helped create the economic miracles in Japan and the “Four little dragons” [ NICS] of Asia That was an experience

of many valuable meanings Nonetheless there remain different assessments

of the role of Confucianism in East Asian development which requires further study in greater depth

There is such a reality that in spite of their different economic and political regimes, Confucianism continues to exist in the East Asian countries of today (including Vietnam) Many political and social activists, scientific researchers, and lay people in this region all see the necessity of promoting the traditional Confuncian value system in modern society

The miraculous vitality of Confucianism has its own reason Confucianism has bequeathed to the countries of East Asia a momentous spiritual heritage, therein expressing a fairly developed level of cultural development for which these nations have had to accumulate over thousand

of years Some elements of this heritage are classed- based and epochal, but others are humaist and age- old historical in nature It is the second nature of Confucianism which appeals to modern people

The Confucian heritage possesses values that supplement the shorfalls

of modern theories The moral imperative specified by Confucianism can serve as a basis to warrant the bonds between people, to provide them with constant support and motivation to live The moral discipline required by Confucianism keeps people in constant balance of mind and can help them avoid extreme actions or the occasional feelings of solitude and loneliness This advantage of Confucianism has made modern people see the need for its preservation and promotion

The Confucian legacies bequeathed by he past to the present in the countries of East Asia belongs to two categories: Those that are outmoded and lose that remain valuable Outmoded legacies of Confucianism such as its partriarchal attitude, class consciousness, localism parochialism, self-centeredness, male – biased sexism, etc remain in scattered existence and make for no small disastrous effects on the construction of new people and just and equal, and civilized society in Vietnam Needless to say, we must struggle to eliminate them This paper focus, however, on the value system

of Confucianism in the modern world

The promotion of the Confucian value system in the modern world requires a suitable approach of inheritance It means to elevate these values

to a modern level, to take the needs of modern society to demand Confucianism to throw off its limitations, at the same time to promote its values on already omdernized basis In other words, it means to supplement Confucianims with new ideas to make it adaptable to the world of today

To inherit tradition Confucian value, to elevate them to a modern level, to supplement them with new values, and to integrate these elevated values with modern values, then it will be possible to create a kind of sustained development that benefits each and every individuals as well as society as a whole

CHÚ THÍCH:

(1) Theo Dương Ngọc Dũng “Tu Weiming: học để làm người” Báo Tuổi Trẻ chủ nhật Tiếng nói của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, TP Hồ Chí Minh Số 27- 97, tr.12

(2) Nho học dữ 21 thế kỷ (Thượng) Hoa Hạ xuất bản xã, Bắc Kinh,

1996, tr.7

(3) Hồ Chí Minh toàn tập Bộ 12 tập Tập 7, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr 480

• Về mặt gia đình, Nho giáo tạo nên mặt tích cực là trật tự trong gia đình rõ ràng, làm con phải báo hiếu cha mẹ; nhưng đồng thời cũng tạo nên mặt tiêu cực như: tính cách gia trưởng của người cha, người chồng trong gia đình.

Về mặt xã hội, Nho giáo tạo nên mặt tích cực của xã hội ở tính "nhập thế": "Đã sinh ra ở trong trời đất, Phải có danh gì với núi sông" Nhưng Nho giáo cũng tạo nên mặt tiêu cực, đó là lòng tin vào số phận của con người khiến cho ai nấy an phận thủ thường.

Nói chung, Nho giáo đã tạo nên trong văn hóa, xã hội Việt Nam cả mặt tích cực lễn tiêu cực Vấn đề là bản thân của mỗi người sẽ tiếp thu, vận dụng như thế nào.

Nho giáo và văn hóa Việt Nam

Trần Quốc Vượng

Khi tiếp xúc cưỡng bức với văn minh Pháp dưới dạng thực dân ở cuối thế kỷ XIX, nền văn minh Việt Nam truyền thống - mà “sợi dây liên kết” (để dùng lại một từ và một ý niệm của Ăng-ghen) là nhà nước quân chủ Nho giáo - đã tỏ ra bất lực Thực ra, nói như Ức Trai:

Họa phúc hữu môi phi nhất nhật

Anh hùng di hận kỷ thiên niên.

(Họa phúc mối mầm không một chốc

Anh hùng để hận mấy ngàn năm).

Nền quân chủ Nho giáo cuối mùa từ lâu đã tỏ rõ là một mô hình chính trị - xã hội - văn hóa lỗi thời, kìm kẹp sự phát triển của sức sản xuất xã hội, cơ chế quan liêu ăn bám vào xã hội tiểu nông khư khư giữ lấy những giáo điều Tống Nho, vừa mang tính ngoại sinh, vừa mang tính lạc hậu.

Nếu ở Trung Hoa – Tổ quốc của Nho giáo - qua những biến thiên lịch sử và biến động

xã hội; hệ tư tưởng Nho cũng còn có những triển chuyển về hình thức (và cả nội dung nữa) từ Nho Khổng cuối Xuân Thu, Nho Mạnh thời Chiến quốc, rồi Hán Nho, rồi Tống Nho (mà phương Tây hay gọi là “Nho giáo mới” (néo-confucianisme) vượt qua triều đại ngoại tộc “Mông-nguyên” cũng còn chút sức lực để lột xác một lần nữa thành Minh Nho (với Vương Dương Minh chẳng hạn), thì cái hệ tư tưởng Nho giáo mà tầng lớp thống trị Đại Việt qua các triều đại đã vay mượn của Trung Hoa ấy đã tỏ ra trì trệ ở Tống Nho, ít ra cũng từ thế kỷ XV

Theo ý tôi, cái bi kịch tảng nền của xã hội Việt Nam cổ truyền là chưa bao giờ tầng lớp thống trị - mà trước đây giới sử học cứ tạm gán cho nó cái nhãn “phong kiến - địa chủ” - có đủ sức mạnh tinh thần để sáng tạo nổi một hệ tư tưởng riêng, độc lập, xứng hợp với tầm vóc của một nhân dân - dân tộc (Nation-peuple) rất đỗi anh hùng

và thích sống riêng ngoài cõi bờ - nhưng luôn luôn ở bên rìa - của một đế chế Trung Hoa rộng lớn

Cứ lấy cái mốc lịch sử thế kỷ XV cho tiện bình giải Nếu sức mạnh toàn dân, toàn dân tộc hội đủ và kết tinh ở cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và phát triển thành chiến tranh giải phóng dân tộc, sau 10 năm (1418-1427) đủ quật đổ ách thống trị Minh thuộc, trung hưng lại quốc gia Đại Việt một lần nữa (ông tổ dựng nước: các Vua Hùng; ông tổ trung hưng I: Ngô Quyền (938); ông tổ trung hưng II: Lê Lợi (1427);) thì bộ tổng chỉ