Khi nào cốc khí biến thành tân dịch đã được vận hành thì khí doanh vệ sẽ được thông 1 cách rộng rãi, sau đó phần còn lại biến thành chất cặn bã, theo thứ tự từ trên chạy xuống dưới ra ng
Trang 1SÁCH LINH KHU
THIÊN 56: NGŨ VỊ
Hoàng Đế hỏi: "Ta mong được nghe về vấn đề cốc khí gồm có ngũ vị
để nhập ngũ tạng, sự phân biệt ấy như thế nào ?”[1]
Bá Cao đáp : “Vị là biển của ngũ tạng lục phủ, thủy cốc đều nhập vào
Vị[2] Ngũ tạng lục phủ đều bẩm thụ khí ở Vị[3] Ngũ vị đều chạy về nơi
thích ứng của mình[4] Loại cốc nào có vị chuathì trước hết chạy về Can[5],
loại cốc nào có vị đắng thì trước hết chạy về Tâm[6], loại cốc nào có vị ngọt
chạy về Tỳ[7], loại cốc nào vị cay chạy về Phế[8], loại cốc nào vị mặn chạy
về Thận[9] Khi nào cốc khí biến thành tân dịch đã được vận hành thì khí
doanh vệ sẽ được thông 1 cách rộng rãi, sau đó phần còn lại biến thành chất
cặn bã, theo thứ tự từ trên chạy xuống dưới ra ngoài”[10]
Hoàng Đế hỏi: "Khí doanh vệ vận hành như thế nào ?”[11]
Bá Cao đáp : “Thủy cốc khi bắt đầu vào Vị, khí tinh vi trước hết xuất
ra từ Vị tức từ Trung tiêu, sau đó lên đến lưỡng tiêu (Thượng và Hạ tiêu)
Trang 2nhằm tưới thắm ngũ tạng, nó lại tách rời đi theo 2 con đường, đó là đường
của doanh (doanh vận hành trong mạch), và của vệ (vệ vận hành ngoài
mạch)[12] Phần đại khí (tông khí) chỉ đoàn tụ lại mà không vận hành thì
tích lại ở trong lồng ngực, mệnh danh là Khí hải[13] Khí này xuất ra từ Phế,
đi dọc theo cuống họng (gồm thực quản và khí quản), nhờ đó mà khi hô thì
khí xuất ra, khi hấp thì khí nhập vào[14] Đại số (số đại cương) của tinh khí
của Thiên Địa thường là xuất ra 3 phần, nhập vào có 1 phần, vì thế nếu
không có cốc khí nhập vào trong nửa ngày thì khí bị suy, trọn 1 ngày thì khí
bị kém vậy”[15]
Hoàng Đế hỏi: "Ta có thể nghe giải thích về ngũ vị của cốc được
không ?”[16]
Bá Cao đáp : “Thần xin nói tường tận hơn: Ngũ cốc gồm: canh mễ
vịngọt, chi ma vị chua, đại đậu vị mặn, lúa mạch vị đắng, hoàng tất vị
cay[17] Ngũ quả (trái cây) gồm: táo vị ngọt, lý vị chua, lật vị mặn, hạnh vị
đắng, đào vị cay[18] Ngũ súc (vật) gồm: trâu bò vị ngọt, chó vị chua, heo vị
mặn, dê vị đắng, gà vị cay[19] Ngũ thái (rau cải) gồm: rau qùy vị ngọt, rau
hẹ vị chua, rau hoắc (lá đậu) vị mặn, rau kiệu vị đắng, hành vị cay[20]
Trong ngũ sắc, khi nào sắc vàng nên ăn vị ngọt, sắc xanh nên ăn vị chua, sắc
đen nên ăn vị mặn, sắc đỏ nên ăn vị đắng, sắc trắng nên ăn vị cay[21] Tất
Trang 3cả ngũ sắc này đều có những thức ăn thích hợp của nó[22] Điều mà ta gọi là
ngũ nghi: năm loại thích hợp, đó là ngũ sắc (kết hợp với ngũ vị): Tỳ bệnh thì
nên ăn cơm canh mễ, thịt bò, trái táo, rau qùy[23] Tâm bệnh nên ăn lúa
mạch, thịt dê, trái hạnh, rau kiệu[24] Thận bệnh nên ăn đại đậu hoàng quyển
(giá đậu nành), thịt heo, trái lật, lá đậu[25] Can bệnh nên ăn chi ma (mè),
thịt chó, trái lý, rau hẹ[26] Phế bệnh nên ăn lúa hoàng tắc, thịt gà, trái đào,
hành[27] Ngũ cấm gồm: Can bệnh cấm ăn vị cay[28], Tâm bệnh cấm ăn vị
mặn[29], Tỳ bệnh cấm ăn vị chua[30], Thận bệnh cấm ăn vị ngọt[31], Phế
bệnh cấm ăn vị đắng[32] Can hợp với sắc xanh, nên ăn vị ngọt như cơm
canh mễ, thịt bò, trái táo, rau qùy, tất cả đều thuộc vị ngọt[33] Tâm hợp với
sắc đỏ, nên ăn vị chua như thịt chó, mè, trái lý, rau hẹ, tất cả đều thuộc vị
chua[34] Tỳ hợp với sắc vàng, nên ăn vị mặn như đại đậu, thịt heo, trái lật,
lá đậu, tất cả đều thuộc vị mặn[35] Phế hợp với sắc trắng nên ăn vị đắng
như lúa mạch, thịt dê, trái hạnh, rau kiệu, tất cả đều thuộc vị đắng[36] Thận
hợp với sắc đen, nên ăn vị cay như lúa hoàng tắc, thịt gà, trái đào, hành, tất
cả đều thuộc vị cay”[37]
Trang 4THIÊN 57: THỦY TRƯỚNG
Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá: "Làm thế nào phân biệt được thủy trướng, phu
trướng, cổ trướng, trường đàm, thạch hà, thạch thủy ?”[1]
Kỳ Bá đáp : "Bệnh thủy (trướng ở bụng) khi phát lên thì mí mắt dưới
hơi sưng lên, hình trạng như người vừa mới thức dậy, mạch cổ động lên,
thường bị ho, mép trong đùi bị lạnh, cẳng chân bị sưng thũng lên[2] Khi nào
bụng to lên đó là lúc mà chứng thủy trướng đã thành[3] Ta dùng tay đè lên
bụng, (khi dở tay lên) nó sẽ theo với ngón tay để nổi lên, dường như là bên
trong có bọc nước, đó là sự biểu hiện của chứng thủy trướng vậy”[4]
Hoàng Đế hỏi: "Chứng phu trướng biểu hiện như thế nào ?”[5]
Kỳ Bá đáp : "Chứng phu trướng do hàn khí ở khách tại trong khoảng
bì phu, khi sờ ấn lên thấy không cứng nhưng bên trong có tiếng kêu lùng
bùng, bụng to, toàn thân đều sưng thũng, da dầy lên, khi ta ấn lên da bụng,
nó sẽ lõm xuống mà không nổi trở lên, màu sắc của bụng không thay đổi, đó
là sự biểu hiện của chứng phu trướng vậy”[6]
Hoàng Đế hỏi: "Chứng cổ trướng như thế nào ?”[7]
Trang 5Kỳ Bá đáp : "Bụng trướng to lên, thân hình trở nên to hơn, to như là
chứng phu trướng vậy, sắc mầu xanh vàng, gân ở bụng nổi lên, đó là sự biểu
hiện của cổ trướng vậy”[8]
“Chứng Trường đàm như thế nào ?”[9]
Kỳ Bá đáp : "Hàn khí ở khách bên ngoài trường (ruột), cùng đánh
nhau với vệ khí, làm cho khí không còn vinh nữa, nhân vì sự vận hành có bị
trì trệ do đó bị tích lại bên trong và hiện rõ ra, ác khí gây ra bệnh cũng theo
đó mà dấy lên, thế là sinh ra khối “tứ nhục”[10] Khi nó mới sinh ra, to bằng
quả trứng gà, ngày càng to hơn lên, cho đến khi thành hình hẳn, nó như hình
trạng của người mang thai[11] Cách qua chừng vài năm sau ta dùng tay đè
lên thấy cứng, đẩy nó, nó sẽ dời chỗ, nhưng đường kinh nguyệt vẫn chảy
đến bình thường, đó là sự biểu hiện của chứng Trường đàm vậy”[12]
“Chứng thạch hà như thế nào ?”[13]
Kỳ Bá đáp : " Thạch hà sinh ra trong bào cung[14] Hàn khí ở khách
tại cửa của tử cung làm cho cửa của tử cung bị bế tắc, khí không thông, ác
huyết đáng lẽ phải tả ra lại không được tả, làm cho huyết bị ứ lại bên trong,
ngày càng to ra, hình trạng như mang thai, kinh nguyệt không chảy đến đúng
Trang 6kỳ[15] Chứng này đều sinh ra ở người con gái[16] Ta có thể áp dụng
phương pháp trục ra để chảy xuống dưới”[17]
Hoàng Đế hỏi: "Chứng phu trướng và cổ trướng có thể châm để trị
được không ?”[18]
Kỳ Bá đáp : "Trước hết dùng kim để tả những nơi có huyết lạc của ứ
huyết, sau đó mới tùy theo hư thực để điều hòa kinh mạch, dù sao vẫn dùng
phương pháp châm xuất huyết ở các huyết lạc là chính”[19]