Định hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn ở tỉnh bắc ninh giai đoạn 2003 2010

Nhưng ngày nay với sự phát triển cao của kinh tế xã hội đặc biệt là sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội thì nông thôn không chỉ đơn thuần là khu vực chỉ có

LỜI NÓI ĐẦU

Nông thôn nước ta có một địa bàn rất rộng lớn và chiếm một vị trí

rất quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước Trong

những năm qua nhờ có những chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước,

nền kinh tế nông thôn không ngừng được phát triển, đời sống người dân

nông thôn được nâng lên rõ rệt, tuy nhiên so với các nước trong khu vực và

trên thế giới thì đời sống nông dân của nước ta còn thấp Trong kinh tế nông

thôn ngành nông nghiệp vẫn chiếm tỷ lệ cao Trong nông nghiệp sản xuất

chủ yếu vẫn tập trung vào trồng trọt, chăn nuôi chưa phát triển, ngành công

nghiệp và dịch vụ phát triển còn chưa vững chắc, quy mô nhỏ bé Như vậy,

để nhanh chóng làm thay đổi bộ mặt nông thôn đòi hỏi phải có sự chuyển

dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Đây là một vấn đề quan trọng và có tính cấp

thiết trong điều kiện hiện nay ở nước ta.

Cũng như hầu hết các tỉnh khác, khu vực nông thôn Bắc Ninh là một

bộ phận trọng yếu trong tổng thể kinh tế xã hội chung của tỉnh, chiếm 93,5%

tổng số đơn vị hành chính xã, phường với 93,7% dân số và lực lượng lao

động toàn tỉnh Trong những năm qua Bắc Ninh đã chú trọng tới phát triển

và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, nhưng đã gặp phải một số khó

khăn Mặc dù cơ cấu kinh tế nông thôn trong mấy năm qua đã có chuyển

biến tiến bộ, song còn chậm, đời sống người nông dân vẫn ở mức thấp Các

tiềm năng kinh tế của khu vực nông thôn, đặc biệt là tiềm năng về lao động,

đất đai, vốn trong nông thôn chưa được khai thác đầy đủ Bởi vậy, việc

chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở Bắc Ninh theo hướng công nghiệp

hoá, hiện đại hoá nhằm khai thác tối đa các tiềm năng kinh tế ở khu vực

nông thôn là điều kiện quyết định sự phát triển nông thôn Bắc Ninh và là

một đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn Vì vậy, trong thời gian thực tập tại Bắc

Ninh, cùng với sự hướng dẫn kịp thời của thầy giáo Ngô Thắng Lợi tôi đã

chọn đề tài "Định hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy quá

trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn ở tỉnh Bắc Ninh giai

đoạn 2003 - 2010" làm đề tài nghiên cứu.

Mục tiêu của đề tài là nhằm hệ thống lớn một số vấn đề lý luận về cơ

cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, đánh giá thực trạng về chuyển

dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn ở Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2002, từ

đó đưa ra các định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu

ngành kinh tế nông thôn ở Bắc Ninh từ nay đến năm 2010.

Kết cấu của đề tài gồm 3 chương:

CHƯƠNG I: Cơ cấu ngành kinh tế nông thôn và sự cần thiết phải

chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn.

CHƯƠNG II: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn

ở Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2002

CHƯƠNG III : Định hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm

thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn ở Bắc Ninh từ nay đến năm 2010

CHƯƠNG I

CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ NÔNG THÔN VÀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ NÔNG THÔN

-I -TỔNG QUAN K -INH TẾ NÔNG THÔN VÀ CƠ CẤU K -INH TẾ NÔNG

THÔN:

1- Kinh tế nông thôn và vai trò của nó trong phát triển kinh tế:

1.1 - Khái niệm kinh tế nông thôn:

Kinh tế nông thôn là một trong hai khu vực kinh tế đặc trưng của nền

kinh tế quốc dân đó là: Khu vực kinh tế nông thôn và khu vực kinh tế thành

thị Kinh tế nông thôn được phân biệt với kinh tế thành thị không đơn thuần

ở tính đặc trưng của các ngành hoặc phân ngành Sự phân biệt cụ thể về khu

vực địa lý gắn với sự phát triển của lực lượng sản xuất, của sự phân công lao

động xã hội Do vậy kinh tế nông thôn là một khái niệm dùng để biểu đạt

một tổng thể các hoạt động kinh tế – xã hội diễn ra trên địa bàn nông thôn

Nó bao gồm: Nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và cả công nghiệp,

thương mại dịch vụ trên địa bàn đó

Khi nói đến kinh tế nông thôn, chúng ta thường liên tưởng tới một

địa bàn mà ở đó hoạt động sản xuất nông nghiệp được coi là chủ yếu ( nông

nghiệp ở đây được coi là nông nghiệp theo nghĩa rộng, nó bao gồm cả

nông-lâm – ngư nghiệp) Nhưng ngày nay với sự phát triển cao của kinh tế xã hội

đặc biệt là sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội

thì nông thôn không chỉ đơn thuần là khu vực chỉ có hoạt động nông nghiệp,

mà còn phát triển cả hoạt động sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp

và dịch vụ

Như vậy, kinh tế nông thôn là tổng hoà tất cả các ngành kinh tế diễn

ra trên địa bàn nông thôn Nó tồn tại và phát triển luôn gắn liền với tổng thể

các quan hệ kinh tế nhất định

1.2 - Vai trò của kinh tế nông thôn:

Nước ta là nước đi lên từ một nền nông nghiệp lạc hậu,vì vậy nông

thôn có vai trò, vị trí rất quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội của

đất nước

-Nông thôn là nơi sản xuất và cung cấp các sản phẩm bao gồm lương

thực - thực phẩm cho người tiêu dùng, cung cấp nông sản nguyên liệu cho

công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến Trong nhiều năm nông

nghiệp sản xuất ra khoảng 40% thu nhập quốc dân và trên 40% giá trị xuất

khẩu góp phần tạo nguồn tích luỹ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại

hoá đất nước

-Khu vực nông thôn chiếm trên 70% lực lượng lao động toàn xã hội,

vì vậy đây là nơi cung cấp nguồn lao động dồi dào cho xã hội Trong quá

trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá, lao động nông nghiệp chuyển dần sang

làm công nghiệp, dịch vụ, chuyển dần lao động nông thôn vào các đô thị,

các khu công nghiệp

-Dân số ở khu vực nông thôn chiếm 80% dân số của cả nước Vì vậy,

đây sẽ là thị trường rộng lớn tiêu thụ các sản phẩm của công nghiệp và

dịch vụ

-Ở nông thôn có trên 50 dân tộc khác nhau sinh sống, bao gồm nhiều

thành phần, nhiều tầng lớp có các tôn giáo và tín ngưỡng khác nhau, là nền

tảng quan trọng để đảm bảo ổn định tình hình kinh tế xã hội của đất nước, để

tăng cường sự đoàn kết của các dân tộc

-Nông thôn nằm trên địa bàn rộng lớn của đất nước có điều kiện tự

nhiên, kinh tế xã hội khác nhau Đó là tiềm lực to lớn về tài nguyên đất đai,

khoáng sản, thuỷ sản để phát triển bền vững đất nước

2 - Cơ cấu kinh tế nông thôn:

2.1 - Khái niệm cơ cấu kinh tế nông thôn:

Trong khu vực kinh tế nông thôn nó bao gồm tổng thể tất cả các hoạt

động kinh tế của các ngành, các thành phần kinh tế diễn ra trên địa bàn nông

thôn Các ngành, các thành phần kinh tế luôn có mối quan hệ tỷ lệ với nhau

về mặt lượng cũng như về mặt chất từ đó hình thành nên một cơ cấu kinh tế

nông thôn Quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, các phân ngành trong cơ cấu kinh

tế nông thôn luôn tồn tại một cách khách quan không mang tính bất biến mà

luôn thay đổi thích ứng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân

công lao động xã hội trong từng thời kỳ Hiểu đầy đủ khái niệm về cơ cấu

kinh tế nông thôn để có nhận thức đúng đắn nhằm định hướng cho cơ cấu

kinh tế hợp lý tạo cho khu vực kinh tế nông thôn đạt hiệu quả cao

Như vậy, cơ cấu kinh tế nông thôn là cấu trúc bên trong của kinh tế

nông thôn Nó bao gồm các bộ phận cấu thành lên cơ cấu kinh tế nông thôn,

các bộ phận dó có mối quan hệ hữu cơ với nhau tỷ lệ nhất định về mặt số

lượng, liên quan chặt chẽ về mặt chất lượng, chúng tác động qua lại lẫn nhau

trong điều kiện thời gian và không gian nhất định, trong những điều kiện

kinh tế xã hội nhất định tạo thành một hệ thống kinh tế nông thôn

Cơ cấu kinh tế nông thôn không chỉ giới hạn về các mối quan hệ tỷ lệ

giữa các ngành mà nó còn bao gồm cả mối quan hệ tỷ lệ giữa các vùng, giữa

các thành phần kinh tế và mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau giữa các

yếu tố đó

Cơ cấu kinh tế nông thôn có tính chất cố định mà luôn luôn vận

động, thay đổi để phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế trong từng

thời kỳ, nhằm mục tiêu tăng trưởng kinh tế nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội

Chỉ có cơ cấu hợp lý mới cho phép khai thác và phát huy tối nhất các

nguồn lực bên trong và bên ngoài để phát triển kinh tế nhằm đẩy nhanh quá

trình tái sản xuất mở rộng nền kinh tế tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá đáp

ứng nhu cầu vật chất cũng như tinh thần Cơ cấu kinh tế hợp lý là một cơ

cấu kinh tế phù hợp với các quy luật khách quan, phản ánh được khả năng

khai thác, sử dụng nguồn lực kinh tế trong nước, đáp ứng được nhu cầu cần

hội nhập với quốc tế và khu vực nhằm tạo ra sự cân đối, phát triển bền vững

và phải phù hợp với xu thế kinh tế - chính trị trong khu vực và trên thế giới

Sự thay đổi, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhanh hay chậm phải dựa vào sự

biến động của điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội để cơ cấu kinh tế đó luôn là

cơ cấu kinh tế hợp lý trong từng thời kỳ, của từng địa phương cụ thể

2.2 - Các dạng cơ cấu kinh tế nông thôn:

Xét dưới giác độ khác nhau, thì cơ cấu kinh tế nông thôn được phân

thành các dạng sau:

-Cơ cấu ngành - xét dưới giác độ phân công sản xuất

-Cơ cấu vùng lãnh thổ - xét dưới giác độ hoạt động kinh tế xã hội

-Cơ cấu thành phần kinh tế xã hội - xét hoạt động kinh tế theo quan hệ

sở hữu

*Cơ cấu ngành:

Cơ cấu ngành kinh tế nông thôn là mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành

trong hệ thống kinh tế nông thôn, mối quan hệ này bao hàm cả về số lượng

và chất lượng, chúng thường xuyên biến động và hướng vào những mục tiêu

nhất định Các ngành và cơ cấu ngành kinh tế nông thôn được hình thành và

phát triển luôn gắn liền với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân

công lao động xã hội Lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội càng

phát triển thì việc phân chia các ngành càng đa dạng và chi tiết hơn, từ đó

làm cho cơ cấu ngành kinh tế nông thôn ngày càng hoàn thiện và hợp lý hơn

Trong cơ cấu ngành kinh tế nông thôn bao gồm các ngành lớn là:

Nông nghiệp( Nông-Lâm-Ngư nghiệp), Công nghiệp và dịch vụ nông thôn

Nội dung cụ thể của cơ cấu ngành kinh tế nông thôn sẽ được phân tích ở

phần sau

*Cơ cấu vùng lãnh thổ:

Sự phân công lao động theo ngành kéo theo sự phân công theo lãnh

thổ, đó là 2 mặt của quá trình gắn bó hữu cơ với nhau, thúc đẩy quá trình

tiến hoá của nhân loại Sự phân công lao động theo ngành bao giờ cũng diễn

ra trên vũng lãnh thổ nhất định, như vậy cơ cấu các vùng lãnh thổ chính là

bố trí các ngành sản xuất và dịch vụ theo không gian cụ thể nhằm khai thác

mọi ưu thế, tiềm năng sẵn có ở đây

Xu thế chuyển dịch cơ cấu vùng lãnh thổ theo hướng đi vào chuyên

môn hoá và tập trung hoá sản xuất và dịch vụ, hình thành những vùng sản

xuất hàng hoá lớn, tập trung có hiệu quả cao, mở rộng mối quan hệ với các

vùng chuyên môn hoá khác, gắn với cơ cấu kinh tế của từng khu vực với cả

nước Trong từng vùng lãnh thổ cần coi trọng chuyên môn hoá kết hợp với

phát triển tổng hợp và đa dạng Theo kinh nghiệm lịch sử để hình thành cơ

cấu vùng lãnh thổ hợp lý, trước hết cần hướng vào các khu vực có lợi thế So

sánh, đó là những khu vực có điều kiện đất đai, khí hậu tốt, có vị trí địa lý,

giao thông thuận lợi - là nhiều vùng gần với các trục đường giao thông,

huyết mạch, cửa sông, cửa biển gần các thành phố và khu công nghiệp lớn,

sôi động có điều kiện phát triển và mở rộng giao lưu kinh tế với các vùng

bên trong và bên ngoài, có khả năng tiếp cận và hoà nhập nhanh chóng vào

các thị trường hàng hoá và dịch vụ Tuy nhiên, so với cơ cấu ngành, cơ cấu

vùng lãnh thổ có tính trì trệ hơn, có sức ì hơn cho việc xây dựng các vùng

chuyên môn hoá nông lâm nghiệp cần được nghiên cứu và xem xét cụ thể,

thận trọng nếu phạm sai lầm sẽ khó khắc phục và chịu sự tổn thất lớn

Trên phạm vi cả nước, cũng như từng địa phương trong quá trình sản

xuất hàng hoá đã từng bước hình thành các vùng và tiểu vùng sản xuất

chuyên môn hoá, sản xuất ra những nông sản hàng hoá ngày một lớn với

chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu Cơ cấu

kinh tế nông thôn của mỗi vùng thường có những đặc trưng rất khác nhau

phụ thuộc vào 2 nhóm nhân tố

-Thứ nhất: Yêu cầu của thị trường tác động đến cơ cấu của vùng

-Thứ hai: Khả năng, điều kiện riêng của từng vùng, nhằm tìm kiếm

những lợi thế trong sản xuất kinh doanh để thoả mãn, đáp ứng nhu cầu của

thị trường Đương nhiên, việc xác định cơ cấu kinh tế vũng lãnh thổ không

hoàn toàn thụ động chỉ biết lệ thuộc vào điều kiện tự nhiên, điều kiện đặc

thù mà dẫn đến sự khiếm khuyết trong việc xây dựng cơ cấu kinh tế, mà

phải kết hợp lợi dụng tổng thể các yếu tố để khắc phục những mặt hạn chế,

lấy mục tiêu hiệu quả tổng hợp làm định hướng cho cơ cấu kinh tế mới

*Cơ cấu thành phần kinh tế:

Cơ cấu thành phần kinh tế là nội dung là nội dung quan trọng của qúa

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói

riêng ở nước ta Trong một thời gian tương đối dài, chúng ta xây dựng chủ

nghĩa xã hội theo mô hình Xô Viết Hướng vào nền kinh tế thuần nhất với 2

loại hình kinh tế: Kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể Từ Đại hội Đảng lần

thứ VI đã khẳng định việc chuyển nền kinh tế nước ta từ nền kinh tế chỉ huy

bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước và coi trọng

phát triển nhiều thành phần kinh tế Thực ra các thành phần kinh tế được

hiểu như thế nào cũng đang là vấn đề được tiếp tục làm rõ thêm, vì vấn đề sở

hữu cho đến nay chưa đủ lý giải toàn bộ bức tranh phức tạp của nền kinh tế

Điều đáng chú ý trong quá trình chuyển dịch cơ cấu các thành phần kinh tế

trong đó nổi lên các xu thế sau: Đó là sự tham gia của nhiều thành phần kinh

tế trong đó kinh tế hộ tự chủ là đơn vị sản xuất kinh doanh, lực lượng chủ

yếu, trực tiếp tạo ra các sản phẩm nông, lâm, thuỷ sản cho nền kinh tế quốc

dân Trong quá trình đó diễn ra xu thế chuyển dịch kinh tế hộ tự cung cấp

sang sản xuất hàng hoá, từng bước giảm tỷ lệ hộ thuần nông, tăng tỷ lệ số hộ

kiêm và các hộ chuyên làm nghề thủ công dịch vụ Để có sản xuất nông

nghiệp hàng hoá nhỏ mà phải tiến lên xây dựng kinh tế nông trại với quy mô

liên hộ, đặc trưng của kinh tế nông trại là sản xuất hàng hoá lớn Tỷ trọng

khu vực quốc doanh trong nông nghiệp là nông thôn có xu thế giảm, cần rà

soát lại, sắp xếp và củng cố để các đơn vị kinh tế nhà nước trong nông

nghiệp phát triển có hiệu quả

Những đơn vị yếu kém cần phải có giải pháp tích cực hoặc có thể

chuyển sang hình thức sở hữu khác phù hợp Đối với khu vực kinh tế hợp

tác, cần thiết đổi mới cơ bản các hợp tác xã kiểu cũ chuyển từ chức năng

điều hành sản xuất sang hoạt động dịch vụ Trên cơ sở nguồn vốn và quỹ

hiện có Ban quản lý hợp tác xã điều hành hoạt động nay có hiệu quả, coi đó

là thước đo của việc đổi mới và hợp tác xã nông nghiệp kiểu cũ Đồng thời

khuyến khích mở rộng và phát triển các hình thức hợp tác xã kiểu mới, đó là

các hợp tác xã có hình thức và tính chất đa dạng, quy mô và trình độ khác

nhau, hợp tác xã và hộ nông dân cùng tồn tại và phát triển trên cơ sở tự

nguyện của các hộ thành viên và đảm bảo lợi ích thiết thực

Cơ cấu ngành, cơ cấu vùng lãnh thổ, cơ cấu thành phần kinh tế nông

thôn là ba bộ phận hợp thành kinh tế nông thôn.Trong đó, cơ cấu ngành kinh

tế có vai trò quan trọng nhất, nó trực tiếp giải quyết mối quan hệ Cung-Cầu

trên thị trường, đảm bảo sự phát triển cân đối của nền kinh tế Vì vậy, đề tài

chỉ đi sâu nghiên cứu cơ cấu ngành và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

nông thôn

2.3 - Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông thôn:

Từ khái niệm của cơ cấu kinh tế nông thôn, có thể rút ra các đặc

trưng chủ yếu cơ cấu kinh tế nông thôn như sau:

*Cơ cấu kinh tế nông thôn mang tính khách quan, được hình thành

trên cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội chi

phối, ở mỗi một trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất Sẽ có

một cơ cấu kinh tế cụ thể tương ứng trong nông thôn Điều đó khẳng định

rằng việc xác lập cơ cấu kinh tế nông thôn cần tôn trọng tính khách quan của

nó và cũng không thể áp đặt một cách chủ quan duy ý trí Quá trình phát

triển của lực lượng sản xuất và phân công công lao động xã hội Tự nó các

mối quan hệ kinh tế đã có thể xác lập những tỷ lệ nhất định mà ta gọi là cơ

cấu Các Mác viết " Trong sự phân công lao động xã hội thì con số tỷ lệ là

một con số tất yếu, không sao tránh khỏi Một tất yếu thầm kín yên lặng" Vì

thế một cơ cấu kinh tế cụ thể trong nông thôn như thế nào và xu hướng

chuyển dịch của nó ra sao là phù thuộc và chịu sự chi phối của điều kiện tự

nhiên kinh tế xã hội nhất định chứ không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của

con người

Tuy nhiên, không giống các quy luận tự nhiên, các quy luật kinh tế

nó được biểu hiện và vận động thông qua hoạt động của con người Vì vậy,

quá trình xác lập và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn ở mỗi thời kỳ khác

nhau, ít nhiều đều chịu sự tác động của con người Con người có thể tác

động góp phần thúc đẩy hay hạn chế quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

theo hướng ngày càng hợp lý hoặc ngược lại Để có hiệu quả thiết thực,

đúng mục tiêu thì sự tác động của con người phải tôn trọng tính khách quan

của cơ cấu kinh tế và quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

*Cơ cấu kinh tế nông thôn bao giờ cũng mang tính lịch sử và xã hội

nhất định Cơ cấu kinh tế nông thôn như đã phân tích ở trên là tổng thể các

mối quan hệ kinh tế được xác lập theo những tỷ lệ nhất định về mặt lượng

trong những thời gian, cụ thể nhất định Tại thời điểm đó, do những điều

kiện cụ thể về kinh tế, xã hội và tự nhiên Song một khi có những biến đổi

trong các điều kiện nói trên thì lập tức các mối quan hệ này cũng thay đổi và

hình thành một cơ cấu kinh tế mới thích ứng Do cơ cấu kinh tế nông thôn

phản ánh tính quy luật chung của quá trình phát triển kinh tế - xã hội nông

thôn và nó được biểu hiện cụ thể trong những không gian và thời gian không

hoàn toàn giống nhau

Tuỳ hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của mỗi vùng quốc gia trong mỗi

thời kỳ nhất định mà cơ cấu kinh tế nông thôn có những đặc trưng nhất định

Không thể có một cơ cấu kinh tế mẫu làm chuẩn mực cho mọi vùng nông

thôn Mỗi một quốc gia, mỗi một vùng phải lựa chọn cho mình một cơ cấu

kinh tế phù hợp với từng giai đoạn lịch sử nhất định Có như vậy mới xác

định được một cơ cấu kinh tế hợp lý và hiệu quả

*Cơ cấu kinh tế nông thôn không những vận động biến đổi và phát

triển theo hướng ngày càng tiến bộ và hiệu quả Như chúng ta đã biết một cơ

cấu kinh tế hợp lý là một cơ cấu kinh tế luôn phù hợp với điều kiện tự nhiên

kinh tế xã hội ở mọi thời kỳ và nó là một cơ cấu kinh tế hiệu quả nhất Sự

biến đổi và phát triển của cơ cấu kinh tế nói chung, cơ cấu kinh tế nông thôn

nói riêng luôn phụ thuộc vào sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân

công lao động xã hội, mà lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, phân công

lao động ngày càng phức tạp Vì vậy, tất yếu sẽ dẫn tới sự biến đổi của cơ

cấu kinh tế nông thôn theo hướng ngày càng hoàn thiện để phù hợp với trình

độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội

Tóm lại, sự vận động và biến đổi của cơ cấu kinh tế nông thôn là một

tất yếu, phản ánh sự phát triển không ngừng của nền văn minh nhân loại

*Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là một qúa trình và cũng

không thể có cơ cấu nào hoàn thiện và bất biến Cơ cấu kinh tế nói chung và

cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng sẽ vận động phát triển từ cơ cấu kinh tế

cũ sang cơ cấu kinh tế mới đòi hỏi phải có thời gian và phải qua những bậc

thang nhất định của sự phát triển Đầu tiên là sự thay đổi về lượng, khi

lượng đã được tích luỹ đến độ nhất định tất yếu sẽ dẫn đến sự thay đổi về

chất Đó là quá trình chuyển hoá dần cơ cấu kinh tế cũ thành cơ cấu kinh tế

mới phù hợp và có hiệu quả hơn Tất nhiên quá trình chuyển dịch cơ cấu

kinh tế nông thôn nhanh hay chậm còn tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó

sự tác động của con người có ý nghĩa quan trọng Đặc biệt là phải có được

các giải pháp, chính sách và cơ chế quản lý thích ứng để định hướng cho quá

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Mọi sự nóng vội hoặc bảo thủ trì

trệ trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn đều gây phương hại

đến sự phát triển của nền kinh tế quốc dân nói chung và nền kinh tế nông

thôn nói riêng

Ngoài những đặc chung của cơ cấu kinh tế, cơ cấu kinh tế nông thôn

có những đặc trưng riêng chủ yếu sau:

Một là: Cơ cấu kinh tế nông thôn được hình thành và vận động trên

cơ sở điều kiện tự nhiên và mức độ khai thác cải tạo điều kiện tự nhiên ( đất

đai, thời tiết, khí hậu )

Hai là: Cơ cấu kinh tế nông thôn biến đổi theo xu hướng có tính quy

luật là giảm tương đối và tuyệt đối số người lao động trong khu vực nông

thôn

Ba là: Cơ cấu kinh tế nông thôn hình thành và biến đổi gắn liền với

sự ra đời và phát triển của nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá

II CƠ CẤU NGÀNH VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ NÔNG

THÔN:

1- Cơ cấu ngành kinh tế nông thôn:

1.1- Thực chất và ý nghĩa của cơ cấu ngành kinh tế nông thôn.

Ngành là một tổng thể các đơn vị kinh tế cùng thực hiện một loại

chức năng trong hệ thống phân công lao động xã hội Ngành phản ánh một

loại hoạt động nhất định của con người trong quá trình sản xuất xã hội, nó

được phân biệt theo tính chất và đặc điểm của quá trình công nghệ, đặc tính

của sản phẩm sản xuất ra và chức năng của nó trong quá trình tái sản xuất

Các ngành trong cơ cấu kinh tế nông thôn ra đời và phát triển gắn liền với sự

phát triển của phân công lao động xã hội Quá trình phát triển của loài người

đã trải qua ba cuộc phân công lao động xã hội: Phân công lao động xã hội

lần thứ nhất, tách chăn nuôi ra khỏi ngành trồng trọt Phân công lao động xã

hội lần thứ hai, tách thủ công nghiệp ( tiền thân của ngành công nghiệp ngày

nay) khỏi nông nghiệp Phân công lao động xã hội lần thứ ba, tách dịch vụ

lưu thông ra khỏi khu vực sản xuất vật chất

Như vậy phân công lao động theo ngành là cơ sở hình thành các

ngành và cơ cấu ngành Phân công lao động càng phát triển ở trình độ cao

thì sự phân chia các ngành càng đa dạng, sâu sắc và chi tiết

Các ngành trong cơ cấu kinh tế nông thôn bao gồm:

- Trước hết là ngành nông nghiệp ( theo nghĩa rộng ) bao gồm: nông

nghiệp ( trồng trọt, chăn nuôi), lâm nghiệp và thuỷ sản Nông nghiệp là

ngành sản xuất vật chất và sớm nhất, tồn tại và phát triển như một ngành chủ

yếu trong khu vực nông thôn Ngành nông nghiệp phát triển gắn liền với sự

phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội Từ sản xuất

mang tính chất tự cung, tự cấp, với những ngành rộng, đến chuyên môn và

sản xuất hàng hoá tạo ra nhiều sản phẩm cung cấp cho xã hội và từ đó phân

ra các ngành hẹp hơn và chi tiết hơn

- Các ngành công nghiệp nông thôn bao gồm: Sản xuất vật liệu xây

dựng, khai thác, dệt may, chế biến, thủ công nghiệp và ngành nghề truyền

thống Xu hướng của sự phát triển các ngành công nghiệp nông thôn là ngày

càng phát triển nhanh và chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế nông thôn

- Các ngành dịch vụ nông thôn bao gồm: Dịch vụ tài chính, dịch vụ

thương mại, dịch vụ kỹ thuật và dịch vụ đời sống Các ngành dịch vụ trong

nông thôn ngày càng phát triển để đáp ứng yêu cầu sản xuất và đời sống

trong nông thôn và tỷ trọng của ngành dịch vụ ngày càng lớn trong cơ cấu

kinh tế nông thôn

Cơ cấu ngành trong cơ cấu kinh tế nông thôn là tập hợp các bộ phận:

các ngành sản xuất và dịch vụ trong nông thôn - cơ cấu tổng thể các ngành

trong kinh tế nông thôn và mối tương quan tỷ lệ giữa các bộ phận cấu thành

so với tổng thể Mối quan hệ tỷ lệ này do yêu cầu phát triển cân đối giữa các

ngành chi phối

Cơ cấu ngành là một nội dung chủ yếu của chiến lược phát triển các

ngành và là hạt nhân của cơ câú kinh tế Việc xác lập cơ cấu ngành hợp lý,

thích ứng với từng giai đoạn phát triển có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với

sự phát triển của các ngành kinh tế:

+ Tạo điều kiện thực hiện thành công các mục tiêu phát triển kinh tế

xã hội trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của cả nứoc và khu vực

nông thôn

+ Đảm bảo đáp ứng tốt nhất nhu cầu thị trường và khai thác sử dụng

có hiệu quả tiềm năng của một vùng và cả nước

+ Tạo điều kiện thúc đẩy quá trình tiến bộ khoa học công nghệ trong

các ngành sản xuất và dịch vụ ở nông thôn

1.2- Các chỉ tiêu đánh giá cơ cấu ngành kinh tế nông thôn:

Để phản ánh tỷ trọng của từng ngành so với tổng thể nền kinh tế

người ta sử dụng hệ thống các chỉ tiêu sau:

- Chỉ tiêu cơ cấu giá trị sản xuất: chỉ tiêu này cho biết giá trị sản xuất

của một ngành chiếm bao nhiêu % trong tổng giá trị sản xuất của toàn ngành

kinh tế Chỉ tiêu này được sử dụng để đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu ngành

kinh tế theo giá trị sản xuất

- Chỉ tiêu cơ cấu GDP: chỉ tiêu này cho biết tỷ trọng GDP của mỗi

ngành so với GDP của toàn ngành kinh tế và nó được dùng để đánh giá sự

chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo GDP

- Chỉ tiêu cơ cấu lao động: chỉ tiêu này cho biết nguồn lao động được

phân bổ cho từng ngành kinh tế chiếm bao nhiêu % so với tổng nguồn lao

động Nó cho phép nghiên cứu quá trình phân phối và sử dụng nguồn lao

động theo từng ngành kinh tế và toàn bộ nền kinh tế

- Chỉ tiêu cơ cấu vốn đầu tư: chỉ tiêu này cho biết vốn đầu tư vào mỗi

ngành chiếm bao nhiêu % trong tổng số vốn đầu tư vào toàn ngành kinh tế

Các chỉ tiêu trên chỉ mang tính thời điểm Còn xét theo thời gian cơ

cấu ngành kinh tế luôn có sự vận động và biến đổi, do nó phụ thuộc vào

nhiều nhân tố tự nhiên-kinh tế-xã hội

2 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn.

2.1 - Khái niệm và mục đích của chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

nông thôn:

Chuyển dịch cơ cấu ngành trong cơ cấu kinh tế nông thôn là một quá

trình chuyển từ trạng thái cơ cấu cũ sang cơ cấu mới phù hợp với sự phát

triển tiến bộ của khoa học công nghệ, nhu cầu thị trường và nhằm sử dụng

hiệu quả mọi yếu tố nguồn lực của đất nước

Sự chuyển dịch cơ cấu biểu hiện dưới mặt lượng là sự thay đổi mối

tương quan tỷ lệ của mỗi ngành so với tổng thể ngành trong cơ cấu kinh tế

nông thôn Còn về mặt chất sự chuyển dịch cơ cấu ngành thể hiện ở sự thay

đổi phương án bố trí các ngành trong chiến lược phát triển và ví trí của từng

ngành trong cơ cấu với sự thay đổi tính cân đối để chuyển sang trạng thái

cân đối cao hơn.Thực chất chuyển dịch cơ cấu ngành là thực hiện phân công

lại lao động giữa các ngành cho phù hợp với yêu cầu khách quan

Như vậy, chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn là việc thay

đổi tỷ lệ của các ngành sản xuất vật chất và dịch vụ trong kinh tế nông thôn

và các mối quan hệ của hệ thống kinh tế nông thôn theo chủ đích và mục

đích đã định nhằm đạt trạng thái phát triển tối ưu và hiệu quả mong muốn

Mục đích của chuyển dịch cơ cấu ngành và nội bộ ngành trong cơ

cấu kinh tế nông thôn là phải hướng tới một cơ cấu ngành hợp lý, đa dạng

khai thác tối đã các tiềm năng sẵn có chưa được khai thác ở vùng nông thôn,

giải quyết được việc làm cho lao động nhàn rỗi ở khu vực nông thôn, tạo ra

ngày càng nhiều sản phẩm hàng hoá cho nền kinh tế, thúc đẩy sự giao lưu

kinh tế, tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho người nông dân, góp phần

xứng đáng vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

2.2 - Những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu ngành

kinh tế nông thôn :

Có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông

thôn theo ngành, nhưng tựu chung lại thì có 3 nhóm nhân tố ảnh hưởng chủ

yếu sau:

2.2.1 - Nhóm các nhân tố thuộc về điều kiện tự nhiên:

Nhóm này gồm: Vị trí địa lý của các vũng lãnh thổ, điều kiện đất đai

các vùng, điều kiện khí hậu thời tiết, các nguồn tài nguyên khác của các

cùng lãnh thổ như: Nguồn nước rừng, biển, quỹ gen, khoáng sản các nhân

tố tự nhiên trên có tác động trực tiếp tới sự hình thành, vận động và biến đổi

của cơ cấu kinh tế nông thôn đặc biệt là cơ cấu theo ngành Bởi vì các điều

kiện về đất đai, khí hậu thời tiết, những vị trí địa lý, tài nguyên là những

nhân tố có ảnh hưởng trực tiếp tới nông nghiệp ( theo nghĩa rộng) và qua

nông nghiệp nó ảnh hưởng gián tiếp tới các ngành khác, do đó nó ảnh hưởng

tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành

Trong cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành thì tỷ trọng ngành nông

nghiệp thường lớn và ảnh hưởng lớn tới các ngành khác Trong mỗi quốc gia

các vũng lãnh thổ với vị trí địa lý khác nhau có điều kiện khí hậu ( chế độ

mưa ẩm độ, chế độ nhiệt, chế độ gió, ánh sáng ) điều kiện đất đai ( nông

hoá thổ nhưỡng địa chất ) các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác ( nguồn

nước biển, rừng, quỹ gen, khoáng sản ) và hệ sinh thái khác nhau làm cho

quá trình phát triển các ngành nông, lâm, ngư nghiệp theo các hướng chuyên

sâu khác nhau, số lượng và quy mô của các phân ngành, chuyên ngành giữa

các vùng cũng khác nhau dẫn tới sự khác nhau về cơ cấu ngành Điều này

được thể hiện rõ nét trong sự phân biệt về cơ cấu ngành kinh tế trong nông

thôn giữa các vùng trung du, miền núi, đồng bằng Hay giữa các vùng đồng

bằng với nhau cũng có sự khác nhau về cơ cấu kinh tế các ngành Do sự

phong phú đa dạng về điều kiện tự nhiên mà một số vùng được thiên nhiêu

ưu đãi nên có điều kiện đặc biệt thuận lợi để phát triển một số ngành sản

xuất tạo ra những lợi thế so với những vùng khác, chẳng hạn như ở vùng ven

biển thì thuận lợi cho việc nuôi trồng và đánh bắt thuỷ hải sản nước mặn từ

đó trong cơ cấu ngành nông nghiệp ( theo nghĩa rộng ) thì thuỷ sản ở ngành

lâm nghiệp sẽ phát triển hơn và chiếm tỷ trọng cao hơn vùng có ít rừng

Các điều kiện tự nhiên về vị trí địa lý, các nguồn tài nguyên Không

những có ảnh hưởng gián tiếp tới các ngành công nghiệp và dịch vụ thông

qua ngành nông nghiệp mà còn có ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của

chúng Bởi vì nếu một vùng có vị trí địa lý thuận lợi gần các khu đô thị các

thành phố lớn là điều kiện thuận lợi để phát triển sản xuất và tiêu thụ sản

phẩm công nghiệp Từ đó các dịch vụ cho sản xuất được phát triển và khi

đời sống của nhân dân ở vùng đó được nâng lên nhanh thì dịch vụ cho đời

sống ở đó cũng phát triển nhanh Ở những vũng có nguồn tài nguyên làm

nguyên liệu cho việc sản xuất công nghiệp như than, đá, quặng, gỗ quỹ là

điều kiện thuận lợi để phát triển các ngành công nghiệp khai thác, chế biến

và sản xuất ra các sản phẩm hàng hoá đáp ứng nhu cầu của nhân dân trong

vùng và tiêu thụ ra các vùng khác khi đó tỷ trọng ngành công nghiệp ở đó

cũng lớn hơn các vùng không có lợi thế đó

Tóm lại, những nhân tố thuộc về điều kiện tự nhiên là nhóm các nhân

có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành, vận động và biến đổi của cơ cấu kinh

tế theo ngành nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành nói riêng

hay nói cách khác nó có ảnh hưởng lớn tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông

thôn theo ngành Thông thường nếu có sự tác động như nhau của con người

thì ở vùng nào có điều kiện tự nhiên thuận lợi sẽ có tốc độ chuyển dịch cơ

cấu kinh tế nhanh hơn, đời sống của nông dân ở đây cũng được cải thiện hơn

so với các vùng khác

2.2.2 - Nhóm các nhân tố kinh tế xã hội:

Nhóm các nhân tố này luôn tác động mạnh mẽ tới sự hình thành và

phát triển của cơ cấu kinh tế nông thôn Nhóm này bao gồm các nhân tố sau:

*Nhân tố dân cư và kinh nghiệm tập quán:

Trình độ của người lao động và người quản lý cũng là nhân tố ảnh

hưởng quan trọng tới việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Giá như ở

vùng có mật độ dân số cao, lao động dư thừa, song họ lại có trình độ và tay

nghề khá cao thì mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn liền với giải quyết

công ăn việc làm, sử dụng hợp lý tay nghề của người lao động thì việc mở

rộng phát triển các ngành nghề công nghiệp, tiểu thủ công nghệ và dịch vụ

cần những lao động như trên là rất phù hợp Hoặc trình độ của người lao

động và năng lực của người quản lý ảnh hưởng rất lớn đến tốc độ chuyển

dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Kinh nghiệm tập quán và truyền thống là những đúc kết từ thực tế lao

động trải qua nhiều thế hệ và được truyền từ đời này qua đời khác Ở mỗi

một vùng thường có những tập quán, những truyền thống riêng Theo sự

phát triển của kinh tế xã hội có những tập quán nó trở nên lạc hậu không còn

phù hợp với điều kiện sản xuất hiện đại nhưng do nó tồn tại lâu đời trong các

vùng nông thôn nên rất khó thay đổi và điều này đã ảnh hưởng không tốt tức

sự phát triển kinh tế và ảnh hưởng tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

ở vùng đó Nhưng có những tập quán, truyền thống nó vẫn thể hiện được

những ưu thế của nó và nó đã tạo ra một thế mạnh, một lợi thế về sản xuất

các mặt hàng truyền thống Chẳng hạn như ở Bắc Ninh có các làng nghề

truyền thống như: sản xuất các mặt hàng đồ gỗ thủ công mỹ nghệ ở Đồng

Kỵ, làm giấy ở Đống Cao, nghề đan tre trúc ở Lương Tấc, nghề ốm ở Phù

Lãng là các làng nghề hiện nay vẫn đang phát triển được thế mạnh của

mình sản xuất các mặt hàng thủ công có chất lượng cao, hình thức đẹp đáp

ứng nhu cầu của người dân trong tỉnh và xuất khẩu sang các vùng khác để

thu lơị nhuận Các làng nghề này đã góp phần quan trọng vào việc phát triển

kinh tế nông thôn tỉnh và góp phần chhyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

theo hướng công nghiệp và dịch vụ vv

* Nhân tố thị trường :

Trong nền kinh tế hàng hoá các quan hệ kinh tế được thể hiện thông

qua thị trường Các yếu tố cơ bản của thị trường là: Cung cầu và giá cả

Theo tính chất của sản phẩm trao đổi thị trường, có thể được phân thành thị

trường hàng hoá tiêu dùng và dịch vụ và thị trường các yếu tố sản xuất thị

trường nông thôn không chỉ thực hiện chức năng tiêu thụ sản phẩm của các

ngành kinh tế nông thôn ( đầu ra ) mà còn góp phần quan trọng thu hút các

yéu tố ( đầu vào ) của các hoạt động sản xuất kinh doanh trong nông thôn

như vốn, sức lao động vật tư, công nghệ

Tuy nhiên thị trường các quy luật có luôn luôn chứa đựng khả năng

tự phát và dẫn đến những rủi ro cho người sản xuất cũng nha gây lãng phí

nguồn lực xã hội nói chung và khu vực kinh tế nông thôn nói riêng Để hạn

chế khả năng tự phát này cần có sự tác động hợp lý của Nhà nước ở tầm vĩ

mô để định hướng cho sự vận động và biến đổi của thị trường

Trong điều kiện nền kinh tế cần chú trọng sự tác động và ảnh hưởng

của thị trường quốc tế tới cơ cấu kinh tế nông thôn nói chung và cơ cấu kinh

tế nông thôn nói riêng của mỗi nước Ngày nay quá trình giao lưu và hợp tác

quốc tế ngày càng mở rộng hầu hết các quốc gia đều thực hiện chiến lược

kinh tế mở Thông qua quan hệ giao thương quốc tế, các quốc gia này càng

tham gia sâu hơn vào quá trình hợp tác và phân công quốc tế Đây là một

nhân tố hết sức quan trọng ảnh hưởng tới quá trình biến đổi cơ cấu kinh tế

nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành ở mỗi quốc gia nói riêng

Việc tham gia ngày càng sâu vào quá trình hợp tác và phân công quốc tế sẽ

làm cho mọi quốc gia khai thác và sử dụng các nguồn lực của mình có lợi

nhất trên cơ sở phát huy tối đa các lợi thế so sánh Mặt khác thông qua quá

trình tham gia vào thị trường quốc tế mà mỗi quốc gia tăng thêm, các cơ hội

tìm kiếm những công nghệ và kỹ thuật mới cũng như các nguồn vốn đầu tư

để phát triển các ngành kinh tế, nâng cao trình độ kỹ thuật, công nghệ, đẩy

mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và chuyển dịch cơ cấu

kinh tế theo ngành nói riêng

*Nhân tố chính sách của Chính phủ:

Trong điều kiện kinh tế thị trường, Nhà nước sử dụng chính sách

kinh tế và các công cụ để thực hiện chức năng quản lý vĩ mô Chính sách

kinh tế là hệ thống các biện pháp kinh tế được thực hiện bằng các văn bản

quy định, tác động cùng chiều vào nền kinh tế nhằm thực hiện các mục tiêu

đã định Chức năng chủ yếu của các chính sách kinh tế vĩ mô là tạo ra động

lực kinh tế mà cốt lõi là lợi ích kinh tế của người sản xuất ( các chủ thể kinh

tế) vì lợi ích kinh tế của mình mà tiến hành các hoạt động kinh tế phù hợp

với các định hướng của nhà nước trong kế hoạch kinh tế quốc dân Để tạo

điều kiện cho các chủ thể kinh tế hoạt động phù hợp với định hướng của nhà

nước, đồng thời để đảm bảo lợi ích kinh tế của chủ thể, nhà nước thông qua

pháp luật kinh doanh xác lập hành lang và khuôn khổ cho các chủ thể hoạt

động Pháp luật kinh doanh cũng là chỗ dựa pháp lý của các chủ thể kinh tế

trong các hoạt động của mình Các chính sách kinh tế vĩ mô thể hiện sự can

thiệp của Nhà nước vào nền kinh tế thị trường trên cơ sở đảm bảo các yêu

cầu của thị trường để các quy luật của thị trường phát huy những tác động

tích cực hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực nhằm mục đích tạo điều kiện cho

nền kinh tế tăng cường và phát triển với tốc độ cao và ổn định

Để đạt được mục đích trên một trong các hướng tác động quan trọng

nhất của các chính sách kinh tế nhà nước là tác động lên cơ cấu kinh tế nói

chung và cơ cấu kinh tế nông thôn trong đó cơ cấu kinh tế theo ngành là

quan trọng nhất Nếu chỉ có tác động của các quy luật thị trường thì cơ cấu

kinh tế chỉ hình thành và vậnđộng một cách tự phát và tất yếu sẽ dẫn đến sự

lãng phí trong việc sử dụng các nguồn lực của đất nước Để thực hiện chức

năng kinh tế của mình Nhà nước không còn cách nào khác phải bảo hành

một hệ thống các chính sách kinh tế cùng với các công cụ quản lý vĩ mô

khác thúc đẩy việc hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và cơ

cấu kinh tế nông thôn trong đó có cơ cấun kinh tế nông thôn theo ngành từ

đó nâng cao hiệu qủa khai thác các nguồn lực các lợi thế của đất nước và của

khu vực kinh tế nông thôn nói riêng

*Nhân tố vốn và cơ sở hạ tầng trong nông thôn:

Để hình thành hay chuyển đổi một cơ cấu kinh tế nông thôn nói

chung và cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành nói riêng cần phải có những

điều kiện vật chất nhất định Để đáp ứng đòi hỏi về các điều kiện vật chất

này nhất thiết phải đầu tư và phải có vốn đầu tư Các nguồn vốn đầu tư chủ

yếu để hình thành hay chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn bao gồm: nguồn

vốn tự có của chủ thể kinh tế trong nông thôn; nguồn vốn ngân sách; nguồn

vốn cho vay của các ngân hàng; nguồn vốn cho vay của các tổ chức tín

dụng; nguồn vốn đầu tư trực tiếp hay gián tiếp của nước ngoài

Các nguồn vốn trên có ảnh hưởng trực tiếp và rất lớn tới sự hình

thành và phát triển của các ngành kinh tế trong nông thôn, qua đó ảnh hưởng

tới sự hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành Kinh

nghiệm bước đầu của nước ta cho thấy giải quyết tốt vấn đề vốn là một trong

những điều kiện quan trọng nhất để phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng

cơ cấu kinh tế nông thôn hợp lý, phù hợp với yêu cầu khai thác tốt các

nguồn lực xây dựng và tăng cường cơ sở hạ tầng nông thôn Phát triển cơ sở

hạ tầng bao gồm các công trình hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội thuộc sở

hữu của nhiều thành phần kinh tế, phục vụ trực tiếp các hoạt động sản xuất,

thương mại dịch vụ và sinh hoạt văn hoá xã hội của cộng đồng dân cư nông

thôn

*Sự phát triển của các khu công nghiệp và đô thị: Đây cũng là một

nhân tố quan trọng có ảnh hưởng tới hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông thôn mà trong đó quan trọng nhất là cơ cấu kinh tế nông thôn theo

ngành

Sự phát triển của khu công nghiệp và đô thị tạo ra khả năng cung cấp

kỹ thuật và công nghệ ngày càng tiên tiến và tạo ra các nguồn vốn đầu tư

ngày càng dồi dào cho khu vực kinh tế nông thôn, góp phần thúc đẩy quá

trình hình thành và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn

Mặt khác, các khu đô thị phát triển còn tạo ra một thị trường tiêu thụ

các hàng hoá nông sản có giá trị kinh tế cao góp phần thúc đẩy kinh tế nông

thôn phát triển Thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu các ngành sản xuất

nông nghiệp tạo ra các sản phẩm theo hướng hàng hoá chất lượng cao thu

nhiều lợi nhuận

2.2.3 - Nhóm nhân tố về tổ chức - kỹ thuật:

Nhóm nhân tố này bao gồm: Các hình thức tổ chức trong nông thôn

Sự phát triển khoa học kỹ thuật và việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật

vào sản xuất

Cơ cấu kinh tế nông thôn là phạm trù khách quan nhưng lại là sản

phẩm hoạt động của con người Sự tồn tại vận động và biến đổi của cơ cấu

kinh tế nông thôn được quyết định bởi sự tồn tại và hoạt động của các chủ

thể kinh tế trong nông thôn Bởi vì các hoạt dộng của các chủ thể kinh tế

trong nông thôn là cơ sở để hình thành các ngành, các vùng, các thành phần

kinh tế và kỹ thuật của các ngành kinh tế nông thôn Các chủ thể kinh tế

nông thôn tồn tại và hoạt động thông qua các hình thức tổ chức sản xuất Do

vậy các hình thức tổ chức sản xuất trong nông thôn là một trong những yếu

tố quan trọng ảnh hưởng tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn nói chung

và ảnh hưởng tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành nói riêng

Từ năm 1989 đến nay nông thôn nước ta, kinh tế hộ được thừa nhận

và đã trở thành đơn vị kinh tế tự chủ, kinh tế tư nhân được tạo điều kiện để

phát triển, kinh tế quốc doanh và tập thể được cải thiện Sự thay đổi về các

mô hình sản xuất nêu trên đã tạo ra những điều kiện cho nông nghiệp và

nông thôn phát triển mạnh mẽ, tạo ra những thay đổi bước đầu đáng kể trong

cơ cấu kinh tế nông thôn, tỷ trọng các ngành công nghiệp, tiểu thủ công

nghiệp và dịch vụ nông thôn tăng lên Trong nông nghiệp tỷ trọng ngành

chăn nuôi tăng, ngành trồng trọt giảm trong trồng trọt tỷ trọng cây công

nghiệp tăng, cây ăn quả tăng, cây lương thực giảm Kỹ thuật và công nghệ

mới ngày càng được áp dụng rộng rãi.i

Ngày nay khoa học kỹ thuật đang trở thành học lượng sản xuất trực

tiếp Sự phát triển của khoa học kỹ thuật và việc ứng dụng chúng vào sản

xuất có vai trò ngày càng to lớn đối với sự phát triển kinh tế nói chung, kinh

tế nông thôn và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng Ở đây vai trò của khoa

học kỹ thuật ứng dụng và sản xuất góp phần quyết định hoàn thiện các

phương pháp sản xuất nhằm khai thác sử dụng hợp lý hiệu quả hơn các

nguồn lực của xã hội Đồng thời việc ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật

cũng làm học lượng sản xuất phát triển qua đó thúc đẩy sự phát triển của

ngành sản xuất trong nông thôn đặc biệt là những ngành có nhiều lợi thế

2.3 - Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo ngành:

Đối với các nước đang phát triển, khu vực kinh tế nông thôn, nông

nghiệp vẫn là ngành sản xuất chủ yếu, trong khi đó công nghiệp và dịch vụ

rất nhỏ bé Nhưng khi xã hội ngày càng phát triển, thu nhập của người dân

ngày càng tăng lên thì tỷ lệ chi tiêu cho lương thực, thực phẩm trong nông

nghiệp sẽ giảm đi, đồng thời tỷ lệ chi tiêu cho các sản phẩm của công nghiệp

và dịch vụ tăng lên Từ đó tất yếu sẽ dẫn tới tỷ trọng nông nghiệp sẽ giảm đi,

tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ sẽ tăng lên

Mặt khác khi xã hội phát triển, việc áp dụng kinh tế xã hội mới vào

sản xuất ngày càng nhiều từ đó dẫn đến năng suất lao động nông nghiệp và

xã hội sẽ tăng lên Kết quả là để đảm bảo lương thực thực phẩm cho xã hội

sẽ không cần đến lực lượng lao động như cũ, có nghĩa là nông nghiệp và

nông thôn ngày càng được giải phóng để bổ sung cho phát triển công nghiệp

và đô thị Như vậy tỷ lệ lao động trong nông nghiệp sẽ giảm, đồng thời tỷ lệ

lao động được thu hút vào công nghiệp và dịch vụ ngày tăng lên Đó chính

là tính quy luậth của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và cơ

cấu kinh tế nông thôn nói riêng

Ngoài ra cơ cấu kinh tế nông thôn, đặc biệt là cơ cấu kinh tế nông

nghiệp luôn chuyển dịch theo xu hướng ngày càng lợi dụng được điều kiện

tự nhiên và cải tạo điều kiện tự nhiên theo hướng có lợi nhất

Tóm lại, việc chuyển dịch kinh tế nông thôn ngày càng theo hướng

tích cực, nghĩa là cơ cấu kinh tế nông thôn luôn chuyển dịch theo hướng

tăng dần tỷ trọng các ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ,

đồng thời giảm dần tỷ trọng ngành nông nghiệp, nhưng sản phẩm trong

ngành nông nghiệp vẫn tăng lên về tuyệt đối nhằm đảm bảo an ninh lương

thực, thực phẩm cho đất nước và xây dựng một nông thôn mới hiện đại và

văn minh

III - SỰ CẦN THIẾT PHẢI THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH

CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ NÔNG THÔN:

1 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn là một đòi hỏi tất

yếu trong quá trình phát triển:

Cơ cấu kinh tế nông thôn được hình thành trên cơ sở phát triển của

lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội, vì vậy quá trình phát triển

và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn luôn gắn bó chặt chẽ với sự biến đổi

của các yếu tố về lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội Lực

lượng sản xuất ngày càng phát triển, khoa học công nghệ ngày càng hiện đại

phân công lao động ngày càng tỉ mỉ và phức tạp, tất cả những điều đó dẫn

tới cần phải thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn cho

phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao

động xã hội

Chính vì cơ cấu kinh tế là cái phản ánh trực tiếp mối quan hệ của yếu

tố luôn luôn vận động của lực lượng sản xuất dưới tác động chi phối của các

quy luật tự nhiên và sự vận động của xã hội con người, nên sự vận động và

biến đổi của cơ cấu kinh tế nông thôn cũng gắn liền với sự vận động và biến

đổi không ngừng của các yếu tố, các bộ phận trong nền kinh tế quốc dân nói

chung và trong kinh tế nông thôn nói riêng Cơ cấu kinh tế nông thôn cũng

sẽ vận động, biến đổi và phát triển thông qua sự chuyển hoá của ngay bản

thân nó Cơ cấu cũ hình thành và mất đi để ra đời cơ cấu mời, cơ cấu mới ra

đời lại tiếp tục vận động, phát triển rồi lại lạc hậu, nó lại được thay thế bằng

cơ cấu mới tiến bộ hơn và hoàn hiện hơn Như vậy chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông thôn là một quá trình tất yếu Nhưng quá trình đó không phải là quá

trình vận động tự phát mà cần phải có sự tác động của con người để thúc đẩy

quá trình chuyển dịch này nhanh và hiệu quả hơn Con người cần phải nhận

thức và nắm bắt được quy luật vận động khách quan để tìm và đưa ra các

biện pháp đúng đắn tác động nhằm làm cho quá trình chuyển dịch cơ cấu

kinh tế diễn ra đúng mục tiêu và định hướng đã vạch ra trong chiến lược

phát triển kinh tế xã hội

Mặt khác, xã hội loài người ngày càng phát triển, nhu cầu của con

người về sản phẩm để tiêu dùng ngày càng nhiều cả về số lượng, chủng loại

và mẫu mã, chất lượng tốt hơn Chính sự phát triển tất yếu đó đòi hỏi cần

phải xác lập cơ cấu kinh tế nông thôn mới để thoả mãn những nhu cầu có

tính xã hội hoá trên Tính xã hội hoá của cơ cấu kinh tế quốc dân nói chung

và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng là ở chỗ nhằm đảm bảo và thoả mãn

tập quán, sở thích tiêu dùng của con người

2 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn do yêu cầu phát

triển kinh tế-xã hội của vùng nông thôn:

Trong những năm đổi mới nông thôn nước ta có những bước phát

triển đáng kể trên nhiều mặt chủ yếu: Sản xuất lương thực, thực phẩm đã

tăng khá nhanh và vững chắc đảm bảo được nhu cầu lương thực, thực phẩm

trong nước và xuất khẩu Đã hình thành trong nông thôn các vùng sản xuất

hàng hoá tập trung chuyên canh, từng bước được thuỷ lợi hoá mạng sinh học

đã góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển Các ngành nghề tiểu thủ công

nghiệp trong nông thôn đã và đang được phục hồi và phát triển góp phần

quan trọng tạo việc làm và tăng thu nhập ở nông thôn Đời sống vật chất và

tinh thần của nhiều vùng nông thôn đã được cải thiện rõ rệt Trình độ học

vấn của người dân nông thôn được nâng lên rõ rệt Nhìn chung bộ mặt

nông thôn đã có nhiều thay đổi

Mặc dù đã có những thay đổi trên, nhưng nông thôn Việt nam vẫn có

nhiều mặt tồn tại, yếu kém, có thể nêu lên những mặt tồn tại yếu kém chủ

yếu sau:

-Kinh tế nông thôn còn mang tính chất thuần nông Nếu xét về cơ

cấu lao động cơ cấu nhân khẩu, cơ cấu đầu tư, cơ cấu sản phẩm và sản phẩm

hàng hoá thì nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng tuyệt đối, còn công nghiệp và

dịch vụ chiếm tỷ trọng nhỏ bé Tính chất thuần nông đó làm cho sản xuất

còn mang tính chất tự túc, tự cấp là chủ yếu, sản xuất hàng hoá, năng suất

đất đai, năng suất lao động , thu nhập và đời sống trong nông thôn còn thấp

Trong nông thôn, lâm nghiệp và thuỷ sản chiếm tỷ trọng thấp Việc tiêu thụ

sản phẩm gặp nhiều khó khăn

-Kết cấu hạ tầng trong nông thôn còn yếu, chưa đáp ứng được yêu

cầu của sản xuất và đời sống Cơ sở vật chất và kỹ thuật phục vụ cho sản

xuất còn rất lạc hậu Lao động trong nông thôn và nông nghiệp chủ yếu là

thủ công Những yếu kém này đã ảnh hưởng khá nhiều đến việc tăng năng

suất lao động trong nông thôn Thêm vào đó, đất đai nông nghiệp còn khá

manh mún, phân tán đã gây trở ngại cho quá trình hình thành sản xuất tập

trung chuyên môn hoá, hiện đại hoá

-Tỷ lệ tăng dân số và lao động ở nông thôn còn khá cao gây sức ép

khá lớn về việc làm Tình trạng thất nghiệp hoàn toàn ở nông thôn không

nhiều, nhưng tình hình thiếu việc làm và chia việc làm trong thời gian nông

nhàn là khá phổ biến Thiếu việc làm đã ảnh hưởng khá nhiều đến đời sống,

đến trật tự trị an xã hội, đến việc di dân tự phát ồ ạt vào các đô thị Đời sống

vật chất và tinh thần của người dân nông thôn tuy đã được cải thiện những

vần còn khó khăn, thiếu thốn hơn nhiều so với người dân ở vùng đô thị

Trình độ lao động nông thôn còn thấp

-Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn chuyển dịch chậm, chưa

theo sát với thị trường Sản xuất nông nghiệp nhiều nơi còn mang yếu tố tự

phát Công nghiệp ở nông thôn nhất là công nghiệp chế biến nông lâm

-thuỷ sản phát triển chậm Ngành nghề dịch vụ chưa thu hút nhiều lao động

Những tình hình đặc điểm KT - XH nông thôn cho thấy việc chuyển

dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở nước ta hiện nay là một qúa trình vừa đòi

cấp bách trước mắt, vừa là yêu cầu có tính chiến lược lâu dài Vì vậy cần

phải thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn nhằm thực

hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế, xây dựng nông thôn ngày càng giàu đẹp,

dân chủ, công bằng, văn minh, có cơ cấu kinh tế hợp lý đáp ứng được yêu

cầu phát triển kinh tế xã hội ở nông thôn

3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn do yêu cầu đảm bảo tính

chất hiệu quả của kinh tế nông thôn trong nền kinh tế thị trường:

Phát triển kinh tế nông thôn nhất thiết phải có hiệu quả kinh tế xã hội

và môi trường, do đó cần phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo

hướng hợp lý mới có thể đảm bảo được tính chất hiệu quả trên, vì:

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hợp lý nó sẽ cho

phép khai thác và sử dụng một cách có hiệu quả tài nguyên đất đai, vốn, cơ

sở vật chất kỹ thuật và nguồn lao động ở khu vực nông thôn, từ đó nó sẽ

phát huy những lợi thế vốn có ở vùng nông thôn trong quá trình phát triển

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn nó sẽ góp phần làm tăng thêm

giá trị sản phẩm hàng hoá, tăng thu nhập, tăng tích luỹ để tái sản xuất mở

rộng một cách nhanh chóng, thúc đẩy quá trình chuyển từ sản xuất tự túc tự

cấp sang sản xuất hàng hoá và xuất khẩu

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hợp lý sẽ góp

phần nâng cao đời sống nhân dân nông thôn, giải quyết việc làm, tăng thu

nhập, thực hiện được việc xoá đói giảm nghèo, số hộ khá và giầu tăng lên,

thực hiện được dân chủ, công bằng, xã hội văn minh, xoá bỏ được các tệ nạn

xã hội, phát huy được những truyền thống tốt đẹp của cộng đồng nông thôn

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn cũng cần phải đảm bảo được

hiệu quả về môi trường sinh thái như chống sói mòn, chống ô nhiễm không

khí, nguồn nước, cải thiện được cảnh quan môi trường sinh thái

Như vậy, để đảm bảo được tính chất hiệu quả trong quá trình phát

triển kinh tế xã hội ở vùng nông thôn, cần phải thúc đẩy quá trình chuyển

dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn theo hướng hợp lý, từ đó mới có thể

thúc đẩy được quá trình phát triển kinh tế xã hội nông thôn

4 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn do yêu cầu của

quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá:

Quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá gắn liền với quá trình phát triển

công nghiệp và dịch vụ, với quá trình phát triển các đô thị( thành phố, thị

trấn ), các khu công nghiệp, hệ thống giao thông vận tải Các thị trấn, các

khu công nghiệp, các nhà máy không chỉ phát triển ở các đô thị mà còn phát

triển ở cả vùng nông thôn Do vậy, đất đô thị, đất các khu công nghiệp ngày

càng tăng lên, còn đất nông nghiệp và các loại đất khác ngày càng giảm

Cộng thêm vào đó là sự gia tăng về nhu cầu xây dựng nhà ở và các công

trình công cộng phục vụ đơì sống nhân dân làm cho đất đai nông nghiệp và

các loại đất khác giảm nhiều hơn Tình hình đó đã làm cho lao động nông

nghiệp nông thôn ngày càng dôi dư

Sự phát triển của các đô thị sẽ kéo theo sự di dân từ khu vực nông

thôn vào các đô thị, các khu công nghiệp làm cho dân số ở đô thị ngày càng

tăng lên Từ đó làm nảy sinh nhiều vấn đề bức xúc xã hội như giải quyết

việc làm, an ninh trật tự, nhà ở, môi trường

Từ tình hình trên, trong quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá cần phải

thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng giảm tỷ trọng

ngành nông nghiệp, đồng thời tăng tỷ trọng ngành công nghiệp và dịch vụ

trong cơ cấu kinh tế nông thôn nhằm giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho

người dân nông thôn, giảm bớt khoảng cách giữa nông thôn và đô thị

CHƯƠNG II

THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ NÔNG THÔN Ở BẮC NINH.

-I - ĐẶC Đ -IỂM K -INH TẾ - XÃ HỘ -I NÔNG THÔN TỈNH BẮC N -INH:

1 - Giới thiệu chung về tỉnh Bắc Ninh:

1.1 - Vị trí địa lý:

Bắc Ninh là tỉnh thuộc vùng châu thổ đồng bằng sông Hồng, Bắc

giáp Bắc Giang, Đông và Đông Nam giáp Hải Dương, Tây và Tây Nam giáp

Hà Nội và Hưng Yên

Bắc Ninh nằm trên dải hành lang đường 18 và trong vùng kinh tế

trọng điểm, tam giác tăng trưởng Hà Nội - Hải phòng - Quảng Ninh là khu

vực có mức tăng trưởng kinh tế cao, giao lưu kinh tế mạnh Đây là điều kiện

rất thuận lợi cho việc tiêu thụ sản phẩm hàng hoá nông - lâm - thuỷ sản và

kể cả các hàng hoá công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, các đồ gia dụng thủ

công mỹ nghệ Đồng thời đây cũng là điều kiện để tiếp cận các thông tin,

kinh nghiệm quản lý, kỹ thuật và chuyển giao công nghệ

Bắc Ninh nằm trên các tuyến trục giao thông quan trọng:

-Quốc lộ 1A và 1B nối Hà Nội - Bắc Giang - Lạng Sơn

-Quốc lộ 18 nối Nội Bài - Bắc Ninh - Đông Triều - Hạ Long

-Trên trục đường sắt xuyên việt đi Trung Quốc

-Có mạng lưới sông ngòi thuận lợi cho việc giao thông đi lại, giao

lưu hàng hoá

Ngoài ra, Bắc Ninh lại rất gần sân bay hàng không quốc tế Nội Bài

Có thể nói rằng, Bắc Ninh có vị trí địa lý thuận lợi, nếu được khai thác tốt sẽ

trở thành các nhân tố quan trọng để phát huy triệt để các lợi thế, tiềm năng

khác bên trong, đẩy mạnh giao lưu trao đổi hàng hoá với bên ngoài tạo điều

kiện phát triển nhanh kinh tế xã hội của tỉnh nói chung, khu vực nông thôn

1.2 - Điều kiện tự nhiên và xã hội:

Bắc Ninh có diện tích tự nhiên không lớn, rất gọn và khá thuần nhất

về điều kiện tự nhiên

Bắc Ninh thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình

22,70C - 23,80C, lượng mưa trung bình trong năm 1278mm, số giờ nắng

khoảng 1.400 giờ/năm; độ ẩm trung bình 80% rất thích hợp cho việc phát

triển nền nông nghiệp đa dạng và phong phú

Bắc Ninh có địa hình tương đối bằng phẳng, có tổng diện tích đất tự

nhiên là 803,87 km2, trong đó đất nông nghiệp chiếm 61,54%, đất nuôi trồng

thuỷ sản chiếm 3,13%, đất lâm nghiệp chiếm 0,71%, đất ở chiếm 6,42%, đất

chuyên dùng chiếm 17,13%, đất chưa sử dụng chiếm 11,07% Như vậy tiềm

năng đất đai của Bắc Ninh còn rất lớn, trong đó đáng chú ý còn 3.150 ha đất

mặt nước và 350 ha đất đồi chưa sử dụng, 7.422 ha diện tích canh tác một

vụ, vì vậy có thể khai thác để phát triển nông nghiệp theo hướng vừa thâm

canh vừa tăng vụ, nâng hệ số sử dụng ruộng đất lên 2,5 lần

Năm 2002 dân số trung bình của Bắc Ninh là 970,8 ngàn người,

trong đó riêng khu vực nông thôn là 874,3 ngàn người với 492,8 ngàn người

trong độ tuổi lao động Hàng năm còn được bổ sung thêm từ 1,3 đến 1,4 vạn

lao động Trong đó số người qua đào tạo chiếm 16% lực lượng lao động

Người dân trong tỉnh có nhiều ngành nghề truyền thống như: Sản xuất mỹ

nghệ đồ gỗ, đúc đồng, dệt, gốm, giấy, xây dựng vv và cũng rất năng động

trong làm ăn kinh tế Nhân dân Bắc Ninh có truyền thống về văn hoá nổi

tiếng, có làn điệu dân ca quan họ, có nhiều đền chùa hội hè là những điểm

thu hút khách đến tham quan du lịch Đây là những điều kiện thuận lợi, nếu

được khai thác tốt sẽ trở thành nhân tố cho phát triển

2 - Đặc điểm kinh tế xã hội nông thôn tỉnh Bắc Ninh:

2.1 - Đặc điểm về kinh tế nông thôn tỉnh Bắc Ninh:

Trong những năm qua kinh tế nông thôn Bắc Ninh đã dần dần đi vào

thế ổn định và phát triển với nhịp độ ngày càng nhanh Năm 2002 tổng sản

phẩm trong tỉnh khu vực nông thôn đạt 3779,93 tỷ đồng ( theo giá hiện

hành), tốc độ phát triển bình quân thời kỳ 1997 - 2002 là 11,9%/ năm Hầu

hết các ngành kinh tế đều đạt mức tăng trưởng khá Tính chung trong thời kỳ

1997 - 2002 bình quân hàng năm lĩnh vực nông nghiệp tăng 6,1%, lĩnh vực

công nghiệp tăng 23,2%, lĩnh vực dịch vụ tăng 12,7%

Cơ cấu kinh tế nông thôn từng bước được đổi mới, sản xuất hàng hoá

ngày càng phát triển: Sản xuất nông nghiệp ở nhiều địa phương trong tỉnh đã

chuyển sang hướng sản xuất hàng hoá Mô hình kinh tế VAC phát triển ở

hầu hết các địa phương Nhiều gia đình đã có quy mô chăn nuôi lớn theo

kiểu trang trại mang lại thu nhập cao Cùng với phát triển sản xuất nông

nghiệp các ngành nghề công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp và các hoạt động

dịch vụ nói chung trên địa bàn cũng như riêng địa bàn nông thôn được

khuyến khích phát triển dưới nhiều hình thức đa dạng Cơ cấu kinh tế nông

thôn từng bước chuyển dịch theo hướng tích cực

2.2 - Đặc điểm cơ sở hạ tầng nông thôn:

Thực hiện phương châm " Nhà nước và nhân dân dùng làm", trong

những năm qua hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật và kết cấu hạ tầng nông

thôn được quan tâm đầu tư phát triển trên nhiều lĩnh vực

-Điện khí hoá nông thôn phát triển rộng khắp Tất cả các xã đã được

phủ điện lưới quốc gia, 100% số hộ nông thôn đã có điện lưới sinh hoạt và

phục vụ sản xuất

-Hệ thống giao thông nông thôn trong những năm gần đây đang được

cải thiện một bước rõ rệt Tất cả các xã đã có đường ô tô đến trung tâm xã

Phần lớn đường giao thông nông thôn được xây dựng bằng vật liệu cứng và

không còn cảnh lầy lội ách tắc giao thôn về mùa mưa

-Hệ thống công trình thuỷ nông tưới và tiêu nước phục vụ sản xuất

được quan tâm đầu tư, bảo đảm tưới tiêu chủ động cho hầu hết diện tích

canh tác hàng năm, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp phát

triển ổn định

-Cơ giới hoá trong nông thôn, nông nghiệp có bước phát triển mạnh

Đã đảm bảo cơ giới hoá cơ bản khâu đập lúa, xay sát gạo và khoảng trên

70% vận tải nông thôn Cơ giới hoá khâu làm đất cũng tăng rất nhanh góp

phần nâng cao năng suất lao động, giảm bớt hao phí cường độ lao động của

người sản xuất

-Hệ thống cơ sở giáo dục, y tế không ngừng được đầu tư xây dựng,

nâng cấp đảm bảo đủ điều kiện cho công tác giáo dục và chăm sóc sức khoẻ

cho nhân dân

-Hệ thống truyền thanh, thông tin liên lạc đang được từng bước hiện

đại hoá Các cơ sở phúc lợi phục vụ văn hoá, văn nghệ, thể thao được quan

tâm chỉ đạo khôi phục và phát triển góp phần đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh

hoạt văn hoá, giải trí, nâng cao sức khoẻ nhân dân trong từng cộng đồng dân

cư, làng, xã

2.3 - Đời sống nhân dân nông thôn:

Qua 10 năm thực hiện công cuộc đổi mới phát triển kinh tế nông thôn

phát triển nhanh, đời sống nhân dân được nâng lên một bước, bộ mặt nông

thôn được cải thiện đáng kể Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông

thôn năm 2002 đạt 4,32 triệu ( tính theo GDP giá hiện hành), tăng 121% so

với năm 1997 và bằng khoảng 83,3% so với mức thu nhập bình quân toàn

tỉnh Số hộ giàu tăng lên nhanh, số hộ nghèo giảm xuống còn 8,5%, nhiều

địa phương trong tỉnh không còn hộ đói Hiện nay, ở khu vực nông thôn đã

có 100% số hộ làm được nhà xây lợp ngói hoặc nhà mái bằng bê tông kiên

cố; 100% có điện lưới quốc gia phục vụ sinh hoạt và sản xuất; 80,3% số hộ

có ti vi; trên 50% số hộ đã mua sắm được xe máy Nói chung đời sống nhân

dân đã được đảm bảo ổn định

Phong trào xây dựng gia đình văn hoá, làng văn hoá đang là nhu cầu

phát triển rộng khắp ở các địa phương trong tỉnh, góp phần vào sự nghiệp

xây dựng nông thôn mới trong thời kỳn CNH - HĐH

2.4 - Một số khó khăn, tồn tại:

Bên cạnh những tiềm năng, thế mạnh về vị trí địa lý, điều kiện tự

nhiên xã hội, những kết quả đã đạt được trên lĩnh vực phát triển kinh tế xã

hội nông thôn trong những năm qua Khu vực nông thôn Bắc Ninh đứng

trước thềm thế kỷ 21 và yêu cầu phát triển nhanh chóng thời kỳ CNH - HĐH

còn không ít những khó khăn tồn tại, trong đó đáng chú ý là:

-Tài nguyên khoáng sản nghèo nàn Ngoài tài nguyên đất ra hầu như

không có tài nguyên khoáng sản nào khác có trữ lượng đáng kể và giá trị

kinh tế cao Một số bộ phận diện tích đồng trũng thuộc các huyện: Tiên Du,

Quế Võ, Gia Bình, Lương Tài Khi mưa lớn trên 100mm, thường bị úng

ngập ảnh hưởng đến sản xuất Mặt khác mật độ dân số cao, bình quân ruộng

đất đầu người thấp, dân số tăng nhanh, lao động nông thôn chủ yếu tập trong

trong ngành nông nghiệp nên tình trạng thiếu việc làm trong nông thôn đang

là vấn đề gay gắt

-Kinh tế nông thôn Bắc Ninh nằm trong bối cảnh chung của tỉnh

đang ở điểm xuất phát thấp, hiện nay ở khu vực nông thôn còn khoảng 70%

hộ thuần nông Kinh tế hộ gia đình có bước phát triển song còn mang nặng

tính tiểu nông, chưa chuyển mạnh sang kinh tế hàng hoá, các vùng chuyên

canh chưa hình thành rõ rệt gây khó khăn cho việc tổ chức tiêu thụ và phát

triển công nghiệp chế biến

Công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ nông thôn phát triển

chưa đồng đều, chưa vững chắc Các cơ sở công nghiệp trong nông thôn đa

số còn nằm trong tình trạng lạc hậu về công nghệ nên năng suất lao động

không cao, chất lượng sản phẩm thấp

-Kinh tế hợp tác và HTX ở nông thôn còn yếu, nhiều nơi vẫn là hình

thức, hoạt động chưa có hiệu qủa, chưa đáp ứng được yêu cầu giúp đỡ kinh

tế hộ phát triển

-Cơ sở vật chất và hạ tầng nông thôn được hình thành từ nhiều năm

nay, nhưng chưa đồng bộ, phát triển thiếu quy hoạch Một bộ phận đã xuống

cấp hoặc lạc hậu không đảm bảo cho yêu cầu phát triển lâu dài Hệ thống

giao thông nông thôn phần lớn các tuyến đường đều nhỏ hẹp rất khó khăn

cho lưu thông hàng hoá và đi lại của nhân dân

-Khu dân cư nông thôn, các thị trấn, thị tứ ở nhiều nơi phát triển

mang tính tự phát, thiếu quy hoạch, không đảm bảo yêu cầu kiến trúc không

gian cảnh quan và kiến trúc xây dựng

-Một bộ phận trong nhân dân đời sống còn khó khăn, lao động thiếu

việc làm đang là vấn đề gay gắt

II - THỰC TRẠNG VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ

NÔNG THÔN Ở TỈNH BẮC NINH:

1 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành chung:

1.1 - Chuyển dịch cơ cấu ngành theo GDP:

Trong những năm qua dưới sự lãnh đạo của Tỉnh uỷ, HĐND, sự chỉ

đạo điều hành của UBND, sự nỗ lực của các cấp, các ngành và các tầng lớp

nhân dân, cơ cấu kinh tế nông thôn tỉnh Bắc Ninh đã có sự chuyển dịch theo

hướng tích cực, nó được thể hiện qua bảng dưới đây:

Bảng 1: Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn theo GDP ở Bắc Ninh

giai đoạn 1997-2002(theo giá cố định 1994)

ĐVT 1997 1998 1999 2000 2001 2002

53,6 19,4 26,9

1528,6

810,9 313,7 404

100

53,1 20,5 26,4

1744,1

865,4 443,9 434,8

100

49,6 25,5 24,9

2007,7

937,4 582,7 485,6

100

46,7 29 24,3

2259,9

970,2 697,5 592,2

100

42,9 30,9 26,2

2545,6

1017,0 843,9 684,0

100

40 33,1 26,9

Nguồn: Niên gián thống kê-Cục thống kê Bắc Ninh

Qua bảng 1, ta thấy tỷ trọng ngành nông nghiệp có xu hướng giảm

tương đối trong giai đoạn 1997-2002 (từ 53,6% xuống còn 40%), đây là một

xu hướng tích cực trong quá trình CNH-HĐH nông thôn, tạo tiền đề phát

triển cho các ngành công nghiệp và dịch vụ nông thôn phát triển Tuy vậy,

nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu kinh tế nông thôn( 40%

năm 2002), điều này gây trở ngại cho quá trình CNH-HĐH nông thôn Bắc

Ninh

Tỷ trọng ngành công nghiệp có xu hướng tăng rất nhanh qua các năm:

năm 1997 tỷ trọng của ngành công nghiệp là 19,4% nhưng đến năm 2002 tỷ

trọng này lên tới 33,1% Như vậy có thể khẳng định rằng ngành công nghiệp

nông thôn càng phát huy hơn vai trò đầu tầu của mình để thúc đẩy quá trình

phát triển kinh tế ở nông thôn theo hướng CNH, HĐH

Đối với ngành dịch vụ nông thôn, nhìn chung trong giai đoạn

1997-2002 tỷ trọng của ngành trong cơ cấu kinh tế nông thôn không có xu hướng

tăng lên, đặc biệt từ năm 1997 đến năm 2000 lại có xu hướng giảm đi, điều

này một mặt do tỷ trọng của ngành công nghiệp tăng lên với tốc độ khá

nhanh đã lấn áp tỷ trọng của ngành dịch vụ, mặt khác có thể do ảnh hưởng

của cuộc khủng hoảng tài chính khu vực đã ảnh hưởng tới ngành dịch vụ Từ

năm 2000 đến nay tỷ trọng của ngành dịch vụ đã có xu hướng tăng lên từ

24,3% lên 26,9%

Tuy tỷ trọng của ngành nông nghiệp giảm, ngành dịch vụ không tăng

Nhưng GDP của hai ngành này vẫn tăng khá nhanh qua các năm và nó được

thể hiện qua bảng tốc độ tăng trưởng kinh tế của các ngành kinh tế nông

thôn:

Bảng 2: Tốc độ tăng trưởng của các ngành kinh tế nông thôn tỉnh

Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2002.

Nguồn: Niêm giám thống kê Cục thống kê Bắc Ninh

Qua bảng trên ta thấy tốc độ tăng GDP của ngành công nghiệp và dịch

vụ nhanh hơn so với tốc độ tăng GDP cuả ngành nông nghiệp, đây là một xu

thế phù hợp với quá trình phát triển

Như vậy, cơ cấu kinh tế nông thôn Bắc Ninh đã có sự chuyển dịch

theo xu hướng tiến bộ, tuy nhiên vẫn còn chậm Ngành nông nghiệp vẫn

chiếm tỷ trọng cao, đồng thời ngành dịch vụ vẫn chiếm tỷ trọng thấp trong

cơ cấu kinh tế nông thôn, đây là những hạn chế mà tỉnh cần phải có giải

pháp khắc phục

1.2 - Chuyển dịch cơ cấu ngành theo góc độ lao động:

Sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn cũng được biểu hiện

qua sự chuyển dịch cơ cấu lao động phân bổ cho các ngành

Bảng 3 : Chuyển dịch cơ cấu lao động phân bổ cho các ngành kinh

100

88,36,94,8

453.636

399.64930.38723.601

100

88,16,75,2

465.123

398.41240.65726.054

100

85,78,75,6

472.879

392.07650.08130.722

100

82,910,66,5

483.108

383.60264.66734.839

100

79,413,47,2

492.770

369.45983.42039.891

100

7516,98,1

Nguồn: Niên giám thống kê Cục thống kê Bắc Ninh

Qua biểu 3 ta thấy cơ cấu lao động theo ngành kinh tế khu vực nông

thôn tỉnh Bắc Ninh đã chuyển dịch xu hướng tích cực Trong nông nghiệp

do áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nên năng suất lao động trong

nông nghiệp đã tăng lên, từ đó lao động trong nông nghiệp được giải phóng

và chuyển sang khu vực công nghiệp và dịch vụ Mặt khác các ngành công

nghiệp và dịch vụ ngày càng phát triển đa dạng, nhu cầu về lực lượng lao

dộng ngày càng cao nên đã thu hút được một lực lượng đông đảo từ khu vực

nông nghiệp sang Bên cạnh đó, các ngành nghề phụ ở các địa phương, đặc

biệt là c ác ngành nghề truyền thống của tỉnh như nghề đỗ gỗ thủ công mỹ

nghệ, nghề làm giấy, gốm, tơ tằm vv đã được khơi dậy và đang phát triển

Điều này đã thu hút một phần lao động nông nghiệp nông nhàn Chính vì

vậy, từ năm 1997 đến năm 2002 tỷ trọng lao động trong nông nghiệp đã có

xu hướng giảm từ 88,3% xuống còn 75% Đồng thời tỷ trọng lao động trong

công nghiệp tăng từ 6,9 % lên 16,9%, ngành dịch vụ tăng từ 4,8% lên 8,1%

2 - Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp ( theo nghĩa rộng).

2.1 - Chuyển dịch cơ cấu toàn ngành nông nghiệp ( theo nghĩa rộng).

Ngành nông nghiệp ( theo nghĩa rộng) bao gồm các ngành: Nôngnghiệp ( theo nghĩa hẹp), lâm nghiệp và thuỷ sản Sự chuyển dịch cơ cấu

nông nghiệp ( nghĩa rộng ) được biểu hiện qua bảng sau:

Bảng 4 : Cơ cấu giá trị sản xuất ngành nông nghiệp tỉnh Bắc Ninh

giai đoạn 1997 - 2002 ( Theo giá cố định - 1994).

100

95,83 0,74 3,43

109,9

109,1 71,7 150,2

1356213

1293885 9646 52682

100

95,4 0,71 3,89

106,7

106,2 103,2 120,9

1468430

1402439 9825 56166

100

95,51 0,67 3,82

108,3

108,4 101,9 106,6

1657901

1587856 11916 58129

100

95,77 0,72 3,51

112,9

113,2 121,3 103,5

1754359

1670904 11605 71850

100

95,24 0,66 4,1

105,8

105,2 97,4 123,6

1865545

1772012 12025 81508

100

94,99 0,64 4,37

106,3

106,1 103,6 113,4

Nguồn: Niêm giám thống kê Cục thống kê Bắc Ninh

Qua bảng 4, ta thấy giá trị sản xuất ngành nông nghiệp tăng nganh qua

các năm Năm 1997 tổng giá trị sản xuất ngành nông nghiệp ( theo nghĩa

rộng) đạt 1271019 triệu đồng, đến năm 2002 đạt 1865545 triệu đồng, tốc độ

phát triển bình quân trong 6 năm đạt 108,3% Tỷ trọng giá trị sản xuất ngành