Sknn ngữ văn 9 (1)

Trong thực tế giảng dạy tác phẩm tự sự, giáo viên luôn yêu cầu học sinh tóm tắt văn bản trước khi đọc – hiểu văn bản nhưng số lượng học sinh tóm tắt đúng đủ theo yêu cầu còn hạn chế, phầ

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN CẤP HUYỆN

NĂM 2023 - 2024 Kính gửi: …………

- Tôi ghi tên dưới đây:

- Là tác giả đề nghị xét công nhận sáng kiến: “Một số biện pháp rèn kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự cho học sinh lớp 9”.

- Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Không

- Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục

- Mô tả bản chất của sáng kiến:

1 Tính mới của giải pháp

Một chuyên gia giáo dục người Bỉ có câu nói: “Chất lượng dạy học không có hiệu quả thì mọi phương sách cải tiến giáo dục chỉ làm lãng phí thời gian mà thôi” Đúng vậy, trong một giờ dạy, giữa nội dung và phương pháp dạy

- học luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau Mỗi bài dạy, mỗi mục dạy và mỗi đơn vị kiến thức đòi hỏi phải có một phương pháp dạy học phù hợp Trong thực

tế giảng dạy tác phẩm tự sự, giáo viên luôn yêu cầu học sinh tóm tắt văn bản trước khi đọc – hiểu văn bản nhưng số lượng học sinh tóm tắt đúng đủ theo yêu cầu còn hạn chế, phần lớn các em còn lúng túng trong khâu tóm tắt hoặc còn thiếu tự tin trong khi tóm tắt Mặt khác các tác phẩm tự sự càng lên lớp trên thì dung lượng càng dài, càng phức tạp hơn Do đó, có thể xem tóm tắt tác phẩm tự

sự trong quá trình học văn bản tự sự là yêu cầu có tính chất tạo nền, là cơ sở để

từ đó tìm hiểu các vấn đề khách quan của tác phẩm Cách tóm tắt tác phẩm tự sự thể hiện mức độ thâm nhập tác phẩm, năng lực bao quát và khả năng diễn đạt cô đúc, gãy gọn của người tóm tắt Vì vậy để thành công trong giảng dạy tác phẩm

tự sự thì giáo viên cần rèn cho các em kĩ năng này là vô cùng cần thiết Xuất phát từ những lí do trên, là giáo viên dạy văn tôi luôn suy nghĩ, trăn trở để tìm

ra giải pháp tối ưu giúp học sinh nhớ kĩ, nhớ lâu về nội dung tác phẩm tự sự Vì

thế, tôi mạnh dạn trình bày kinh nghiệm mà bản thân tôi đã vận dụng: “Một số biện pháp rèn kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự cho học sinh lớp 9” trong quá

trình dạy học để nâng cao chất lượng bộ môn và góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh

2 Nội dung sáng kiến

Trong quá trình dạy học sinh phân tích tác phẩm văn học cái khó khăn nhất là các em không nhớ đầy đủ các sự việc chính gắn với nhân vật hoặc khi phân tích lại thiếu xâu chuỗi các sự việc chính gắn với nhân vật Thậm chí có

em còn nhầm lẫn giữa phân tích tác phẩm với tóm tắt tác phẩm Nhìn chung, các

em chưa hiểu đúng về tầm quan trọng của việc tóm tắt tác phẩm tự sự như thế nào để có thể vận dụng tốt vào quá trình phân tích tác phẩm

Sau quá trình nghiên cứu đề tài này, bằng năng lực và kinh nghiệm của bản thân tôi xin trình bày cách thực hiện các biện pháp rèn kĩ năng tóm tắt văn bản tự sự cho học sinh như sau:

 Biện pháp thứ nhất: Cho dữ kiện tóm tắt còn thiếu sự việc quan trọng

 Mục đích thực hiện:

Thông qua các dữ liệu giáo viện cung cấp sẵn sẽ giúp học sinh nhớ và liên hệ các sự việc còn thiếu trong truyện một cách dễ dàng Từ đó, giúp các em khắc sâu những chi thiết quan trọng trong quá trình tóm tắt tác phẩm đã học

 Cách thực hiện:

*Bước 1: GV cho dữ kiện tóm tắt sẵn nhưng thiếu sự việc chính (có đánh

số thứ tự từng sự việc chính)

*Bước 2: GV đưa ra một sự việc đúng và một sự việc gần đúng hoặc sai

*Bước 3: Yêu cầu HS lựa chọn sự việc chính điền vào nội dung sao cho

phù hợp

 Ví dụ: Văn bản “CHIẾC LƯỢC NGÀ” của nhà văn Nguyễn Quang Sáng

Giáo viên chiếu (hoặc treo bảng phụ) các dữ kiện như sau:

Anh Sáu xa nhà đi kháng chiến khi đứa con chưa đầy một tuổi nên sau tám năm trở về thăm nhà, con gái đã không chịu nhận anh Anh háo hức bao nhiêu trong lần trở về này thì… (1)… Bé Thu đối xử lạnh nhạt với ông sáu như một người xa lạ khiến cho ông Sáu rất buồn phiền Sau khi nghe bà kể về nguyên nhân vết thẹo trên mặt của ba, bé Thu mới vỡ òa nhận ra

Hôm sau, ông Sáu ra chiến trường,…(2)… Hai cha con ôm lấy nhau khóc nức nở Ông Sáu đi hứa sẽ trở về và tặng cho bé một chiếc lược

Trong thời gian ở chiến trường, ông đã tỉ mỉ lấy vỏ đạn ra làm lược Một chiếc lược có một vài răng do người ba tỉ mỉ, tẩn mẩn khắc lên đó dòng chữ

“Yêu nhớ tặng Thu con của ba” Ông Sáu vẫn mong một ngày trở về tặng bé Thu chiếc lược Nhưng …(3)…, ông Sáu đã hi sinh và tâm nguyện chưa được hoàn thành Ông Sáu gửi gắm chiếc lược cho anh Ba, gửi trao tận tay con gái

Giáo viên yêu cầu chọn đáp án đúng điền vào chỗ trống trong 2 đáp án sau cho

từng câu:

Vị trí (1) giáo viên cho 2 đáp án sau:

a bé Thu càng cự tuyệt không nhận cha chỉ vì vết thẹo dài trên mặt

b bé Thu càng cự tuyệt không nhận cha chỉ vì ông Sáu đánh vào mông

nó khi nó dùng đũa hất cái trứng cá ra khỏi chén

Vị trí (2) giáo viên cho 2 đáp án sau:

a bé Thu đã không cho ba đi, khăng khăng đòi giữ ba ở lại

b bé Thu vẫn không chịu nhận ông Sáu là ba

Vị trí (3) giáo viên cho 2 đáp án sau:

a trong một lần tham gia chiến dịch Việt Bắc

b.trong một trận càn quét lớn của Mỹ - Ngụy

 Biện pháp thứ hai: Cho dữ kiện sắp xếp lộn xộn (Tóm tắt theo diễn biến

cốt truyện)

 Mục đích thực hiện:

+ Khi cho các dữ kiện được sắp xếp lộn xộn sẽ giúp học sinh dễ dàng nhận ra sự việc không đúng theo trình tự trong tác phẩm; từ đó nhớ được sự việc chính xác hơn khi tiến hành tóm tắt

+ Ngoài ra, phương pháp này còn giúp các em tránh được lỗi thường gặp

là trong khi phân tích nhớ sự việc không đúng theo diễn biễn xảy biến xảy ra trong tác phẩm

 Cách thực hiện:

*Bước 1: GV cho sẵn dữ liệu các sự việc chính nhưng sắp xếp lộn xộn

*Bước 2: GV yêu cầu HS sắp xếp các sự việc theo trình tự cốt truyện

 Ví dụ: Văn bản “LÀNG” của nhà văn Kim Lân

Giáo viên chiếu (hoặc treo bảng phụ) dữ kiện sắp xếp lộn xộn, yêu cầu học sinh sắp xếp lại theo trình tự hợp lí:

(1) Ông Hai là người một người nông dân yêu tha thiết làng Chợ Dầu của mình

(2) Một hôm, ông nghe tin làng Chợ Dầu của ông làm Việt gian theo Tây Ông Hai vừa căm uất vừa tủi hổ, chỉ biết tâm sự cùng đứa con thơ

(3) Trong những ngày xa quê, ông luôn nhớ đến làng Chợ Dầu và muốn trở về

(4) Do yêu cầu của ủy ban kháng chiến, ông Hai phải cùng gia đình tản

cư Xa làng ông nhớ làng da diết

(5) Sau đó, ông được nghe tin cải chính về làng mình rằng làng chợ Dầu vẫn kiên cường đánh Pháp Ông hồ hởi khoe với mọi người tin này dù nhà ông

bị Tây đốt cháy

(6) Khi cùng đường, ông Hai nhất định không quay về làng vì theo ông “làng thì yêu thật nhưng làng theo Tây thì phải thù.”

 Biện pháp thứ ba: Dùng tranh tóm tắt sự việc trong tác phẩm:

 Mục đích thực hiện:

- Giúp việc liên hệ lại kiến thức một cách dễ dàng, tiết dạy sinh động, tạo

sự tập trung cho học sinh trong quá trình tóm tắt lại văn bản;

- Gắn hình ảnh với sự việc chính diễn ra từ đó giúp học sinh khắc sâu kiến thức đã học một cách hiệu quả hơn

 Cách thực hiện:

- Cách 1: Giáo viên chiếu (hoặc treo tranh) đánh số thứ tự các bức tranh

cho học sinh quan sát, yêu cầu tóm tắt các sự việc chính có liên quan đến tranh

- Cách 2: Giáo viên sắp xếp các bức tranh lộn xộn yêu cầu học sinh sắp

xếp lại theo đúng trình tự xảy ra trong câu chuyện rồi tóm tắt lại theo sự việc chính

 Ví dụ: Văn bản “CHIẾC LƯỢC NGÀ”

 Biện pháp thứ tư: Dùng sơ đồ tư duy (tóm tắt theo sự việc cơ bản xảy ra

với nhân vật chính)

 Mục đích thực hiện:

- Giúp học sinh hệ thống kiến thức một cách dễ dàng, xâu chuỗi cách sự việc diễn ra trong tác phẩm một cách có hệ thống

- Rèn được kĩ năng tự tóm tắt tác phẩm một cách linh hoạt theo sáng tạo riêng của bản thân mỗi em học sinh

 Cách thực hiện

- Cách 1: Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ

thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách dùng

sơ đồ tư duy để hệ thống lại các ý chính trong văn bản đã học;

- Cách 2: Khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu xong văn bản, giáo viên khái

quát bằng sơ đồ, sau đó yêu cầu học sinh tự mình tóm tắt dựa trên sơ đồ

có sẵn

 Ví dụ: Văn bản “CHUYỆN NGƯỜI CON GÁI NAM XƯƠNG”

 Biện pháp thứ năm: Hướng dẫn học sinh chuẩn bị văn bản trước khi đến lớp

 Mục đích thực hiện

Giúp HS có sự chuẩn bị trước, chủ động nắm các sự việc trong tác phẩm

Để học sinh có thể tóm tắt văn bản nhằm nắm vững nội dung, việc giao nhiệm

vụ về nhà cho học sinh không thể chỉ dặn dò qua loa được mà cần cụ thể các yêu cầu Nếu chỉ dặn học sinh soạn theo các câu hỏi sách giáo khoa, học sinh không cần đọc tác phẩm mà chỉ chép theo sách học tốt hoặc của bạn để chống đối trong khi đó tác phẩm học sinh không nắm được điều gì

 Cách thực hiện: Giáo viên giao công việc cụ thể:

- Đọc tác phẩm

+ Xác định nhân vật chính

+ Tìm các sự việc, chi tiết tiêu biểu

+ Sự việc đó gắn với nhân vật chính ra sao

+ Tóm tắt tác phẩm thành văn bản

+ Đến giờ học, giáo viên kiểm tra phần tóm tắt văn bản của học sinh Những tác phẩm có dung lượng lớn, giáo viên hướng dẫn đọc một số đoạn tiêu biểu còn lại thay bằng tóm tắt văn bản Việc này thời gian đầu có thể gây căng thẳng nhưng khi hình thành thói quen, việc tóm tắt đã thành kĩ năng thì học sinh sẽ thấy hiệu quả và tác dụng của việc tóm tắt văn bản để nắm rõ tác phẩm và ghi nhớ tác phẩm lâu và tốt hơn

+ Học sinh chưa phân biệt được hai cách tóm tắt văn bản tự sự: Tóm tắt theo diễn biến cốt truyện (theo bố cục) và tóm tắt theo sự việc cơ bản xảy ra với nhân vật chính

+ Hướng dẫn học sinh cách tóm tắt văn bản theo nhân vật chính của câu chuyện Nhân vật chính của câu chuyện là đối tượng đi xuyên suốt tác phẩm, mọi sự vật, sự việc đều xoay quanh nhân vật này nên đây là cách tốt nhất để rút gọn độ dài của văn bản

3 Khả năng áp dụng của sáng kiến

Qua một thời gian gần một năm tiến hành dạy thực nghiệm và gần một

năm áp dụng chính thức tại trường , tôi nhận thấy rằng khả năng áp dụng

các giải pháp nêu trên là hoàn toàn khả thi Qua các giờ dạy thực tế, bản thân nhận thấy thái độ học tập của học sinh đa số có sự chuyển biến rõ rệt trong việc

tự học Một số em ý thức hơn tầm quan trọng của việc tóm tắt văn bản tự sự vì

nó ảnh hưởng trực tiếp đến việc cảm thụ tác phẩm văn học Từ đó đã giúp các

em nhận thức rõ hơn tầm quan trọng của việc tóm tắt văn bản tự sự Do đó, tiết học trở nên sinh động, thoải mái hơn vì các em tích cực chủ động tìm hiểu kiến thức trước khi đến lớp

Với các giải pháp nêu trên, bản thân nhận thấy sáng kiến này còn có khả năng áp dụng cho bộ môn Ngữ Văn ở các khối 6, 7, 8 trong trường và có thể áp dụng rộng rãi cho các trường trong địa bàn huyện và ngoài tỉnh vì cách thực hiện đơn giản nhưng phải thực hiện thường xuyên thì mới đem lại hiệu quả tối

ưu nhất

- Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

Để sáng kiến được áp dụng một cách thuận lợi và đạt hiệu quả cao nhất, cần phải đảm bảo một số điều kiện cần thiết sau đây:

Rèn luyện tóm tắt văn bản tự sự đã phát huy tính tích cực của học sinh Tuy nhiên việc làm này không thể trong một - sớm - một - chiều mà có thể thực hiện ngay tùy vào tình hình thực tế học sinh và đặc điểm của bộ môn mà thực hiện sao cho phù hợp Để việc rèn kỹ năng tóm tắt văn bản tự sự đạt hiệu quả cần có các điều kiện sau:

Thứ nhất, giáo viên giúp học sinh khai thác triệt để sách giáo khoa.

Hướng dẫn học sinh cách đọc, gạch chân, đánh dấu những luận điểm hoặc chi tiết quan trọng trong văn bản (tác phẩm) để học kỹ và dễ nhớ Ghi lại những cảm nhận ban đầu của riêng mình về tác phẩm

Thứ hai, tìm hiểu tư liệu có liên quan đến bài học Làm tất cả các câu hỏi

mà giáo viên yêu cầu chuẩn bị Soạn bài, nắm kiến thức về bài trước khi đến lớp

Thứ ba, học sinh phải thường xuyên trao đổi với bạn bè, hỏi thầy cô về

những điều mình băn khoăn hoặc chưa hiểu

Thứ tư, tự rèn luyện cách đọc, viết thường xuyên để nâng cao cách hành

văn Khi tiếp cận một tác phẩm văn học, cần nắm chắc và hiểu đúng 4 vấn đề cơ bản: xuất xứ, nội dung, nghệ thuật và chủ đề

Tự học không chỉ dừng lại sau khi hoàn tất quá trình học tập mà còn phải

là một kĩ năng thường trực suốt đời Vì vậy, ngay khi mới vào trường, giáo viên phải có ý thức hình thành kĩ năng tự học cho học sinh của mình để các em sớm có được một phương pháp học tập hiệu quả

- Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả:

Sau quá trình áp dụng các giải pháp trên tại đơn vị trường Phổ thông Dân tộc nội trú Trung học cơ sở huyện Kế Sách, bản thân đã thu được những kết quả khả quan như sau:

+ Các em đã nắm được các sự việc chính gắn với nhân vật khi tóm tắt tác phẩm tự sự

+ Học sinh biết dùng lời văn của mình trình bày một cách ngắn gọn nội dung chính (bao gồm sự việc tiêu biểu và nhân vật chính) của một tác phẩm tự

sự đã học

+ Các em không còn nhầm lẫn giữa kể tác phẩm tự sự (thậm chí đọc thuộc) với tóm tắt tác phẩm tự sự dẫn đến mất thời gian, công sức vì ghi nhớ một cách máy móc như trước đây

+ Các em xác định sự việc chính, sự việc cơ bản, trọng tâm; từ đó nắm khái quát được tác phẩm, không còn nhớ sai sự việc, thậm chí học xong thì lẫn lộn giữa tên nhân vật của tác phẩm này với tên nhân vật của tác phẩm khác như trước

+ Khi viết văn bản tóm tắt, học sinh thường viết rườm rà “dây cà ra dây muống” dẫn đến khó hiểu và khó nhớ nhưng sau khi nắm các phương pháp tóm tắt trên các em có sự chủ động, sáng tạo hơn tạo hơn trong việc ghi nhớ các ý chính khi tóm tắt các sự việc

+ Học sinh phân biệt được hai cách tóm tắt văn bản tự sự: Tóm tắt theo diễn biến cốt truyện (theo bố cục) và tóm tắt theo sự việc cơ bản xảy ra với nhân vật chính

+ Học sinh có thể nhập vai nhân vật trong tác phẩm để kể lại truyện bằng lới văn của mình

+ Học sinh biết vận dụng kiến thức về tóm tắt văn bản tự sự để kể cho

người khác nghe, để minh họa cho một ý kiến, một sự việc nào đó của mình trong cuộc sống

+ Biết vận dụng nội dung đã tóm tắt được vào phân tích tác phẩm văn học một cách hợp lí hơn

- Hiệu quả của việc áp dụng biện pháp trong thực tế dạy học

- Chất lượng học tập của học sinh được cải thiện so với trước khi sử dụng sáng kiến

Bảng khảo sát 15 phút câu hỏi tóm tắt một tác phẩm tự sự tự chọn (số liệu năm học: 2020 – 2021) về khả năng tóm tắt tác phẩm tự sự của học sinh trước khi sử dụng sáng kiến:

(Lớp)

Giỏi (8 – 10) Khá (6.5 – 7.5) TB (5 – 6) Yếu (3.5 – 4.5) Kém (<3.5)

Từ kết quả số liệu khảo sát trên cho thấy số lượng học sinh biết tóm tắt theo đúng yêu cầu còn quá thấp Là một giáo viên dạy Ngữ văn, tôi vô cùng trăn trở, suy nghĩ để tìm ra biện pháp giúp các em học sinh tóm tắt được tác phẩm tự

sự Tôi đã tìm tòi và vận dụng một số biện pháp rèn kĩ năng tóm tắt tác phẩm tự

sự cho học sinh trong tiết học văn bản tự sự Tôi nhận thấy trong tiết học, số lượng học sinh biết tóm tắt tác phẩm tự sự tăng lên, tiết học trở nên sôi nổi, học sinh hiểu bài và đặc biệt là các em hứng thú hơn khi học cách tóm tắt tác phẩm

tự sự

Bảng khảo sát 15 phút câu hỏi tóm tắt tác phẩm tự sự (số liệu năm học:

2020 – 2021) về khả năng tóm tắt tác phẩm tự sự của học sinh sau khi sử dụng sáng kiến:

Khối

(Lớp)

Giỏi (8 – 10) Khá (6.5 – 7.5) TB (5 – 6) Yếu (3.5 – 4.5) Kém (<3.5)

Cộng(55) 14 25,4 24 43,7 17 30,9

- Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến:

Sáng kiến đã được áp dụng tại trường Phổ thông Dân tộc nội trú Trung học cơ sở huyện Kế Sách và đã được Hiệu trưởng nhà trường đánh giá là mang lại lợi ích thiết thực

(Có phiếu đánh giá lợi ích thu được do áp dụng sáng kiến kèm theo)

- Danh sách những người đã tham gia áp dụng thử hoặc áp dụng sáng kiến lần đầu:

*Danh sách những người đã tham gia áp dụng sáng kiến lần đầu:

Tôi xin cam đoan mọi thông tin nêu trong đơn là trung thực, đúng sự thật

và hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật