Nghệ thuật dựng chân dung văn học của phan thị thanh nhàn

Có điều, nó sẽ miêu tả tác giả không chỉ thông qua tác phẩm mà phần nhiều còn trực tiếp thông qua các chi tiết thuộc tiểu sử tác giả, thông qua con người thật của tác giả trong những ứn

Nguyễn Thị Mai Xuân

NGHỆ THUẬT DỰNG CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 602234

Vinh , tháng 01 năm 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

Nguyễn Thị Mai Xuân

NGHỆ THUẬT DỰNG CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 602234

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS Đinh Trí Dũng

Vinh , tháng 01 năm 2012

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài ………1

2 Lịch sử vấn đề ………1

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu ………2

4 Phạm vi nghiên cứu ………3

5 Phương pháp nghiên cứu ………3

6 Cấu trúc luận văn ……… 3

Chương I THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN ……… 5

1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học ……… 5

1.2 Sự nở rộ của thể tài chân dung văn học trong những năm gần đây …………9

1.2.1 Các tiền đề xã hội – lịch sử ……… 9

1.2.2 Những tiền đề thẩm mỹ ……… 10

1.2.3 Những thành tựu tiêu biểu của thể tài chân dung văn học Việt Nam ……10

1.3 Con người và hành trình sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn ……… 16

1.3.1 Con người ……… 16

1.3.2 Hành trình sáng tác ………21

1.4 Nhìn chung về thể tài chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn …… 31

Chương 2 CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN NHÌN TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG ……… 35

2.1 Chân dung các bạn văn ……….35

2.1.1 Những con người yêu đời, nhân hậu, chân tình ……….35

2.1.2 Những con người tài hoa ………48

2.1.3 Những con người đầy cá tính, nhiều lúc cực đoan đáng yêu ……….51

2.1.4 Sự quan tâm đặc biệt đến các bạn văn nữ ……… 52

2.2 Bức tranh đời sống và không khí văn chương học thuật ………65

2.2.2 Bức tranh đời sống và không khí văn chương học thuật thời kỳ đổi mới 69

2.3 Hình tượng tác giả Phan Thị Thanh Nhàn qua các chân dung văn học ……74

2.3.1 Khái niệm hình tượng tác giả ……….74

2.3.2 Hình tượng tác giả Phan Thị Thanh Nhàn ……….77

2.3.2.1 Con người chân thành, quý mến bạn bè ……… 84

2.3.2.2 Con người trân trọng, đề cao tài năng ……….89

2.3.2.3 Một tâm hồn dễ xúc động ……… 90

Chương 3 CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN NHÌN TRÊN PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT ………93

3.1.1 Lựa chọn các chi tiết đặc sắc ……… 93

3.1.2 Đa dạng trong giọng điệu ……… 96

3.1.3 Ngôn ngữ giản dị, gần gũi đời sống ……….102

KẾT LUẬN ………105

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 108

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Phan Thị Thanh Nhàn là một nhà thơ nổi tiếng từ thời chống Mỹ, cùng thế hệ Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ Chị có một giọng thơ chân thành, đằm thắm, trữ tình Sau năm 1975, chị vẫn tiếp tục làm thơ và vẫn có nhiều bài được bạn đọc yêu mến Tuy nhiên, ít người biết rằng bên cạnh thơ ca, Phan Thị Thanh Nhàn còn viết chân dung văn học Tìm hiểu chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn chúng ta sẽ hiểu thêm một phương diện khác trong sự nghiệp của nhà thơ nữ tài năng này

1.2 Sau năm 1986, do nhu cầu chiêm nghiệm quá khứ, do sự thức tỉnh của

ý thức cá nhân, thể tài chân dung văn học đang lên ngôi Không chỉ các nhà phê bình viết chân dung văn học mà các nhà văn, nhà thơ, bạn đọc cũng viết chân dung Phan Thị Thanh Nhàn là nhà thơ trưởng thành từ thời chống Mỹ, tiếp tục làm thơ thời kỳ đổi mới, quen biết nhiều bạn văn chắc chắn có nhiều thuận lợi trong việc dựng chân dung văn học Thực hiện đề tài này chúng tôi sẽ hiểu hơn một thể tài văn học đang rất phổ biến hiện nay

1.3 Hiện nay, thể tài chân dung văn học đang được đưa vào giảng dạy trong các trường THPT Nghiên cứu chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn cũng giúp cho chúng tôi có thêm kiến thức để dạy học thể tài này tốt hơn

2 Lịch sử vấn đề

Thể tài chân dung văn học trong nền văn học Việt Nam còn khá mới mẻ Trong thời trung đại chưa thấy sự xuất hiện của thể tài này có thể do rất nhiều nguyên do xuất phát từ đặc điểm ý thức xã hội Bước sang thời kỳ hiện đại, đặc biệt là từ giai đoạn sau 1975 trở đi, chân dung văn học có được vị trí mới, dành được sự quan tâm đặc biệt của cả người sáng tác lẫn người đọc Ở đây các tác phẩm thuộc thể tài chân dung văn học gần như đều hướng đến việc dựng chân dung của một con người gắn liền với việc tìm hiểu một sự thật, một thời đại

Nhàn Sự cực đoan đáng yêu,… Đa phần tập sách này tập trung dựng chân dung

giới văn nghệ sĩ, họ từng là người bạn, người đồng nghiệp của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn Nghiên cứu chân dung văn học Phan Thị Thanh Nhàn giúp chúng tôi hiểu nhiều hơn về giới văn nghệ sĩ – những con người một thời trải qua giai đoạn thăng trầm của đất nước, thế nhưng những con người ấy luôn thật đáng yêu giữa cuộc sống đời thường và cuộc sống nghệ thuật

Vấn đề nổi bật của tập sách này chính là nghệ thuật dựng chân dung khá đầy đặn về các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng đã được nhiều người biết đến Quan trọng là tác giả đã đưa ra nhiều cách tiếp cận đối tượng được dựng, kết hợp linh hoạt, đa dạng các sắc thái giọng điệu, vốn từ ngữ vô cùng phong phú Nhờ thế, các chân dung nhân vật trở nên chân thực và rất đời thường

Phan Thị Thanh Nhàn là một nữ sĩ đã gắn bó với nghiệp thơ ngót nửa thế

kỷ Cuộc đời bà trải qua bao cảm xúc buồn vui Tất cả điều ấy đã giúp cho nhà thơ những trải nghiệm để dựng nhiều chân dung văn học của các bạn văn Mặc dầu ra đời chưa lâu, chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn đã tạo được

sự chú ý của dư luận

Tuy nhiên, chưa có một sự nghiên cứu toàn diện về nghệ thuật dựng chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn Luận văn chúng tôi muốn đi sâu thể hiện một cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn về phương diện mới mẻ này trong ngòi bút nhà thơ

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật dựng chân dung văn học của

Phan Thị Thanh Nhàn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Tìm hiểu nội dung thể hiện trong các chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn

- Tìm hiểu nghệ thuật dựng chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn

4 Phạm vi nghiên cứu

- Chúng tôi không nghiên cứu Phan Thị Thanh Nhàn trong tư cách nhà thơ

mà trong tư cách người viết chân dung văn học (một hình thức của phê bình văn học) Tuy nhiên khi cần thiết chúng tôi có đề cập đến thơ của bà để đối chiếu, so sánh

- Phạm vi tư liệu khảo sát là tập chân dung văn học Sự cực đoan đáng yêu

của Phan Thị Thanh Nhàn, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2010

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng chủ yếu các phương pháp sau:

+ Phương pháp thống kê - phân loại

+ Phương pháp so sánh - đối chiếu

+ Phương pháp phân tích - tổng hợp

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn triển khai trong ba chương

Chương 1: Thể tài chân dung văn học trong sự nghiệp sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn

Chương 2: Chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn nhìn trên phương diện nội dung

Chương 3: Chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn nhìn trên

phương diện nghệ thuật

Chương 1

THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC

CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học

Chân dung văn học được xem như một thể tài văn học Chân dung –

có lẽ là mượn hoặc nhờ gợi ý bởi hội họa, bởi nhiếp ảnh “Chân dung văn học” – thể tài lấy ngôn từ để vẽ chân dung, hình ảnh một con người

Đây là một thể tài mà trong đó đối tượng thể hiện thường là một tác giả, một nhà văn, một nhà thơ hoặc một người nào đó tạo được ấn tượng với người viết Chất văn học đã cho phép thể tài chân dung được phóng túng nhiều hơn so với lối viết tiểu sử hoặc nghiên cứu một tác giả

So với thể tài phê bình tác giả hay nghiên cứu về tác giả thì chân dung văn học có cách viết phóng túng hơn nhiều Khi viết về các tác giả cùng thời hoặc không xa cách nhiều về niên đại, người viết chân dung văn học tất nhiên không thể tùy tiện hư cấu sáng tạo, cũng như không thể bịa chuyện như thật để dựng chân dung một con người nào đó Trái lại người viết chân dung phải luôn tôn trọng hiện thực, đấy là tiêu chuẩn mẫu mực Tuy nhiên, với những tác giả thuộc một quá khứ xa, không còn lưu lại các chi tiết tiểu sử gì nhiều ngoài các tác phẩm, thì việc dựng chân dung có khi lại được phép phát huy "quyền hư cấu" ở một mức nào đấy, cốt sao phù hợp với cái nhìn và cách hình dung của người viết

về nhân vật ấy Và cũng tất nhiên, việc vẽ mới lại chân dung một người không ai biết thật rõ, đó là việc không phải bao giờ cũng dễ được chấp nhận

Điều lưu ý là ở khía cạnh thể tài: nhà nghiên cứu càng phản bác cách hình dung nói trên thì càng tỏ rõ đấy là chân dung văn học chứ không phải là một công trình nghiên cứu về tác giả Cái thể tài văn học này đi vào nghiên cứu đối tượng là một tác giả, một nhà văn, một nhà thơ… Tác giả là một đơn vị đích

thực của văn học thành văn, cho nên đó cũng là một phạm trù bền vững trong phê bình và nghiên cứu văn học Tác giả tất nhiên là một con người, với "gương mặt", "vẻ mặt", "chân dung" của mình Nhưng trong phê bình và nhất là nghiên

cứu văn học, tác giả chủ yếu được quan tâm ở đặc điểm sáng tác, đặc điểm cái

thế giới nghệ thuật anh ta tạo ra trong các tác phẩm

Chân dung văn học phải chen chân với loại công trình nghiên cứu và

phê bình là vì nó cũng nhằm vào tác giả Có điều, nó sẽ miêu tả tác giả không

chỉ thông qua tác phẩm mà phần nhiều còn trực tiếp thông qua các chi tiết thuộc tiểu sử tác giả, thông qua con người thật của tác giả trong những ứng xử, nói năng, tiếp xúc cụ thể; nó chủ yếu vẽ ra tác giả ấy như một con người sống, giống như cách miêu tả nhân vật trong văn học, dù không quên rằng "nhân vật" ấy chủ yếu làm văn nghệ - viết văn, làm thơ, vẽ tranh, soạn kịch… Tất nhiên làm triệt

để theo hướng này thì cái viết ra sẽ rất gần thể truyện, và nếu như vậy thì ranh giới giữa chân dung văn học với nghiên cứu và phê bình tác giả cũng sẽ rạch ròi Song, thực tế của sự viết lách lại lắm điều: không phải những gì ở bên trong các tác phẩm thì cứ phải nằm ngoài giới hạn của chân dung văn học; cũng như thế, không phải những gì ở bên ngoài các tác phẩm thì cứ phải tuyệt đối bất cập với nghiên cứu và phê bình Ngoài ra, ở những tác phẩm mà ta dễ nhất trí thừa nhận

là chân dung văn học cũng còn chỗ khá rộng cho sự phân tích, nhận định, đánh giá của người viết về tác giả ấy, cho sự cảm thụ các tác phẩm của tác giả ấy Cho nên có thể xem chân dung văn học là chỗ cho phép tụ hội cả văn tự sự lẫn văn phân tích bình luận

Một nét đặc sắc và rất cần cho chân dung văn học chính là chất văn học

của nó Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách một nhà văn, in cái nhìn,

cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt của nhà văn Đây là nét tinh tế, không phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay, nhưng có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗ đứng trong văn học

Chân dung văn học là thể tài còn đang hình thành, quan niệm về nó còn khá co giãn ở từng người viết khác nhau, cho nên khó mà có ngay một sự "tổng

kết" Bộ sách Bách khoa văn học giản lược của Liên Xô gồm chín tập với gần chục ngàn trang khổ lớn 20x26 cm cũng chỉ dành cho chân dung văn học cả thảy

12 dòng, chưa thành một mục riêng mà chỉ ghép chung trong mục Chân dung

trong văn học: "Một loại bút ký mang tính chất tư liệu, viết về nhà văn, họa sĩ,

nhà hoạt động xã hội xuất chúng, xây dựng trên cơ sở trò chuyện với

"nhân vật" đó Chân dung văn học hướng vào việc dựng lại diện mạo toàn vẹn (hình thể, tinh thần, sáng tác…) của nhân vật hoặc hướng vào việc khám phá nét chủ đạo của cuộc đời "nhân vật" ấy, có khi qua một lát cắt thời gian nhất định"

Để lấy ví dụ trong văn học viết bằng tiếng Nga cho mấy nét "định nghĩa" nêu trên, người ta nêu ba chân dung Gorki viết về L.Tolstoi, Chekhov, Essenin, các chân dung A.V Chukovski viết về Andrei Belyi

Như thế, về thể tài này, sự khái quát lý thuyết vẫn còn khá ít ỏi Xung quanh nó chắc chắn còn nhiều ý kiến khác nhau Nhưng cái chính vẫn là ở thực

tế sáng tác, tức là những tác phẩm chân dung văn học đã và sẽ được viết ra Đấy mới là cơ sở cụ thể để bàn đến lý thuyết về thể tài này

Dựng thành công chân dung văn học về một nhà văn, nhà thơ, họa sĩ,…đó không phải là chuyện dễ Đấy vừa là kết quả của việc "đọc" sáng tác của người

ấy, lại vừa là kết quả của việc "đọc" trực tiếp vào cuộc đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt động của bản thân người ấy Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất cũng bao hàm sự lý giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người đó trong một nền văn nghệ Nghĩa là trong chiều sâu, nó không kém "nghiêm ngặt" so với yêu cầu đặt ra trong nghiên cứu, phê bình, ấy là chưa nói đến tính hình tượng và sự cảm thụ trong ngôn từ Có lẽ vì lường trước được cái khó ấy cho nên nhiều bài viết về các nhà văn trên báo chí văn học Liên Xô

thường chỉ thấy đặt trong một đề mục khiêm tốn và áng chừng là Những nét

phác hoạ cho một chân dung Khá nhiều bài dịch trong tập Các nhà văn viết là thuộc trong số này Ở một mức còn sòng phẳng hơn, khá nhiều bài kể lại

Xô-các cuộc trò chuyện với nhà văn về Xô-các đoạn đời văn của họ đã không có tham vọng làm chân dung văn học, cũng như khá nhiều thiên chuyên khảo về tác giả

đã hoàn toàn không có dụng ý can dự vào thể tài đó Điều này cũng là dễ hiểu:

bộ mặt thể tài trong sáng tác văn học cũng đa dạng như trong nghiên cứu, phê bình Và thành công chắc chắn trong một thể tài "cũ" không khi nào lại ít giá trị

so với những gì "làng nhàng" trong một thể tài được tiếng là "mới", là

"mốt" Ấy là chưa nói đến sự mạo nhận về thể tài (thực chất quyển sách thuộc thể tài này bị coi là thuộc thể tài khác)

Có khi lại là quan trọng nhất: vì thể tài chúng ta đang bàn là khá mới, nhất

là trong sách báo của ta, cho nên cần có sự thận trọng trong giới những người viết điểm sách: đừng tuỳ tiện gán là chân dung văn học cho những cuốn sách, bài viết không thuộc thể tài ấy Với độc giả, việc nhận thức về vấn đề này là còn rất mới Cho nên chúng ta không nên ghi lên đó dù chỉ một ký hiệu nhận dạng sai,

vì sửa được một cái sai đã thành nếp quen sẽ là việc cực khó

Để cho đời sống văn học sinh động và năng động hơn, thiết tưởng các tạp chí và sách văn học cần tăng thêm các loại bài viết về nhà văn, về hoạt động xã hội và hoạt động nghề nghiệp của họ Có thể ở dạng chân dung, có thể ở dạng phác thảo, cũng có thể ở dạng các bài viết thông tin thường nhật, phỏng vấn, trò chuyện với họ Điều đó sẽ giúp mở rộng hiểu biết của người đọc về văn học, về lao động của người làm văn học Và khi ấy, có thể các loại bài viết không định nhập vào thể chân dung lại làm hình thành ở người đọc những chân dung cả giới những người làm văn học hôm qua, hôm nay và cả ngày mai

Với một chân dung văn học tuy được xây dựng trên cuộc đời thực của các đối tượng nhưng không hoàn toàn trùng khít với con người tiểu sử bởi nó có xu hướng tiểu thuyết hóa có phần pha trộn với truyện kể, suy tưởng, bình luận,… dường như nó đứng giữa ba thể loại: Tiểu thuyết – phê bình văn học – tiểu sử Trên thực tế, có tác phẩm thiên về phê bình sáng tạo, có tác phẩm lại như một hồ

sơ lí lịch tiểu sử nhân vật, có khi lại như nhân vật kí cá nhân, có chân dung lại là tổng hòa của tất cả những điểm trên Vì vậy đương nhiên khi nghiên cứu tác phẩm chân dung văn học cần phải có sự phân biệt với tiểu luận nghiên cứu, bài báo, bài viết tưởng niệm mang tính thời sự

Vậy nên chân dung văn học rõ ràng là một thể tài không có ranh giới rõ rệt Nó là những sáng tác dựng lên chân dung của con người, gắn với một sự

kiện, một thời kì văn học và những đối tượng ấy thực sự trở thành một nhân vật văn học

Là thể loại văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc: miêu tả diện mạo của một con người cụ thể, có thật, sao cho truyện được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng,

cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó Khác với hồi tưởng, ghi chép về một người cụ thể, với tư cách là một thể loại văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quan niệm xác định về nhân cách của nhân vật

Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí Nó không thiên về cốt truyện Nhà văn phát huy sở trường quan sát, chọn lựa chi tiết, cử chỉ, ngôn ngữ, kể cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc nhà hoạt động xã hội nổi tiếng L.Tônxtôi, VI Lênin của M Gorki; Banzac, Dickenx của X Xvaig là những chân dung văn học nổi tiếng có sức ảnh hưởng sâu sắc trong độc giả

Việc xác định khái niệm một cách chính xác về thể tài này quả là thật khó, bởi cần phải có những chuyên đề nghiên cứu sâu hơn để trả lời một cách chính xác Trước mắt, chúng ta có thể tạm xác định: chân dung văn học là việc tác giả thể hiện quan niệm của mình về nhân cách của một con người, thường là văn nghệ sĩ,… người viết qua quan sát, lựa chọn chi tiết về ngoại hình, ngôn ngữ, cử chỉ, hành vi, sự nghiệp văn học - nghệ thuật,… để dựng lại bộ mặt tinh thần của những con người này

1.2 Sự nở rộ của thể tài chân dung văn học trong những năm gần đây

1.2.1 Các tiền đề xã hội – lịch sử

Sau 1975, đặc biệt từ sau Đại hội Đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI (12/1986), đất nước Việt Nam bước vào công cuộc đổi mới toàn diện các phương diện đời sống Tinh thần ấy thể hiện ở nhiều mặt, trong đó có sự tôn trọng con người cá nhân, tôn trọng những hoạt động sáng tạo nghệ thuật như một

lĩnh vực tinh thần đặc thù Vì vậy mà văn học được phép nói tới những điều trước đó không ai dám nói tới và cũng không thể nói tới, cho phép mỗi con người được bộc lộ thái độ, suy nghĩ, tình cảm của mình về cuộc sống, con người Bầu không khí xã hội dân chủ thực sự đã tạo điều kiện cho thể tài chân dung văn học phát triển

Bước sang những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, đời sống văn học

có nhiều đổi mới, con người có nhu cầu bàn về những cái đã qua với cái nhìn thỏa đáng hơn, công bằng hơn về những con người – những nhà văn đã làm nên khuôn mặt tinh thần của nền văn hóa Việt Nam Chính điều đó đã thúc đẩy chân dung văn học phát triển

Mặt khác, về nhu cầu bảo lưu tư liệu, giúp cho thế hệ sau tránh cái nhìn sai lệch và phiếm diện về những con người, những giai đoạn văn học đã qua, nghĩa

là sự phản ánh trung thực và chính xác cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thể tài này Chính vì những lẽ ấy mà hiện nay người ta muốn xây dựng bảo tàng nhà văn nhằm lưu trữ, gìn giữ cái bản thảo, di tích, hình ảnh,… và đó là một nhu cầu tất yếu khi tầm nhìn, tư tưởng của con người được nâng cao theo thời đại

Song hành cùng với sự thay đổi của xã hội, lịch sử, đời sống văn học cũng

có những chuyển biến mới tích cực Văn học được chú trọng đổi mới, kéo theo quan niệm sáng tác cũng thay đổi Văn học thực sự gắn bó, có nhu cần phản ánh chân thực về cuộc sống, con người Đây cũng là dịp để sáng tác chân dung văn học ra đời Thể tài chân dung văn học ra đời ở Việt Nam so với thế giới là khá

muộn, nhưng chân dung văn học ở Việt Nam cũng tạo được những thành công nhất định Nhiều tác phẩm nổi tiếng trên thế giới, được đánh giá là tiêu biểu, mẫu mực như những sáng tác của M.Gorky, S.Xvaigơ,… thì Việt Nam cũng có Nguyễn Đăng Mạnh, Phong Lê, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Quang Thiều,… Việc xuất bản những tập sách chân dung văn học của các nhà văn trên thế giới ở Việt Nam không chỉ có giá trị văn chương, thẩm mĩ mà còn có giá trị

sử liệu quý giá Nhà văn Việt Nam thực sự đã được học hỏi rất nhiều từ những ngòi bút tài năng ấy Chính những thành tựu trong thể tài chân dung của các nhà văn thế giới đã làm động lực thúc đẩy tâm thế sáng tạo cho những thành tựu của văn học Việt Nam

1.2.3 Những thành tựu tiêu biểu của thể tài chân dung văn học Việt Nam

Trong những năm gần đây thể tài chân dung văn học đã có nhiều thành tựu, với những cây bút đặc sắc: Nguyễn Đăng Mạnh, Phong Lê, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Quang Thiều, Ngô Văn Phú…

Đến với Nguyễn Đăng Mạnh, nhà nghiên cứu được xem là tiếp cận khá

sớm với thể chân dung văn học qua các cuốn Chân dung văn học (NXB Thuận Hóa, 1990), Nhà văn VN hiện đại, chân dung và phong cách (NXB Trẻ, 2000), ta được chiêm ngưỡng hàng loạt chân dung các nhà văn, nhà thơ lớn của

văn học Việt Nam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Hoài Thanh, Tố Hữu, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi, Chế Lan Viên, Hoàng Cầm, Quang Dũng, … Tất cả họ đều là những tác giả đầu thế kỉ XX đến nay, mà Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng “Đây là thời kì, trong giới cầm bút, có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân Mỗi người viết đều muốn có những tìm tòi riêng về tư tưởng và nghệ thuật, đều muốn là một tiếng nói riêng Vì thế, trong đời sống văn học, có sự xuất hiện hàng loạt cá tính, phong cách độc đáo” Theo ông, việc

dựng chân dung văn học là điều cực khó, vì phải làm sao “chớp” được những

nét tiêu biểu, những chi tiết “xuất thần” của nhà văn Văn chân dung rất

gần với văn sáng tác Nó là một thứ bút kí về người thật việc thật Phải có điều

kiện tiếp xúc nhiều với “người thật” Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư

cấu để dựng cảnh, dựng người, tạo không khí… Có người vẽ chân dung chỉ dựa vào những chi tiết của con người nhà văn trong đời sống Có người thì chỉ dựa vào văn của ông ta Theo Nguyễn Đăng Mạnh thì ông muốn phối hợp cả hai Làm sao văn và người soi sáng lẫn cho nhau Ông quan niệm cái tôi ngoài đời và cái tôi trong văn của người nghệ sĩ bao giờ cũng có sự thống nhất - không phải thống nhất ở bề ngoài, ở bề nổi (bề nổi nhiều khi có vẻ rất khác nhau), mà ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn Tìm ra chỗ thống nhất này cũng là điều thú vị nhưng rất khó

Với Vương Trí Nhàn, ta lại nhận thấy ở ông có một sức viết dồi dào Nghệ thuật viết chân dung văn học của ông thể hiện qua hàng loạt tập sách rất công

phu như Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời

người (NXB Trẻ, 2002), Có những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn,

2006), Cánh bướm và đóa hướng dương (NXB Phụ nữ, 2006),… Đúng như Bùi Chí Vinh nhận xét: “Tên là Trí Nhàn nhưng ông lại chọn một cái nghề chẳng

nhàn trí: phê bình văn học” Nhưng Vương Trí Nhàn lại cho sự nhọc nhằn đó là

may mắn của cuộc đời mình khi ông tâm sự “May mắn trong nghề làm phê bình của tôi là luôn được sống và làm việc gần các nhà văn, nhà thơ, đủ để bị thôi thúc bởi ý nghĩ: bên cạnh các bài thơ, cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo khác, đấy chính là tính cách của họ Người đời đôi khi thành kiến, đám người viết văn chẳng qua chỉ là một bọn dông dài Trong khi, một số đồng nghiệp của tôi (nhất là các nhà giáo) lại có xu hướng

lí tưởng hóa những người viết, xem cây viết nào cũng tâm huyết đầy mình Phần tôi, tôi nghĩ, ngoài đời có bao nhiêu kiểu người thì trong văn chương cũng có bấy nhiêu kiểu người cầm bút, có thánh thần lẫn ma quỷ Và trừ một số tài năng sáng chói, thì phần lớn người cầm bút cũng có cả những chỗ tầm thường lẫn chỗ

cao quý Rồi điều quan trọng hơn, mỗi con người có một tư cách, một số phận Không phải chỉ những tài năng lớn mới có một cuộc đời thú vị, những nhà văn tạm gọi là bình thường cũng có cách phấn đấu riêng, những bi kịch riêng Những cuộc làm người của họ trong văn chương cũng rất đáng ghi chép lại ” Khi tự nhận xét về cách viết chân dung văn học của mình, ông nói rằng

“Sách của tôi có lẽ không phải là thứ sách phê bình để dùng trong nhà trường, không thể là một thứ văn mẫu để học sinh có thể dùng vào thi đại học Nó như là thứ thuốc cần để xa tầm tay trẻ em Bạn đọc lý tưởng của tôi là những người không bằng lòng với cuộc sống, muốn cắt nghĩa một phần cuộc sống thông qua việc tìm hiểu thế giới văn nghệ sĩ Trong đó, có thể có cả thuốc bổ lẫn thuốc kháng sinh Tuy nhiên, tôi không nghĩ là đã có một gáo nước lạnh giội lên bất kỳ

ai ở đây Tôi đã chân thực với những điều mình thấy, nhưng không vì thế mà dám nghĩ rằng, tôi chắc chắn đúng và chỉ có mỗi mình đúng”

Nguyễn Khắc Phê cũng có ý thức khắc họa chân dung khá độc đáo trong

cuốn Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (NXB Hội nhà văn, 2006)

Trong Vài lời mở đầu tập sách, ông tâm sự “Không phải là nhà phê bình chuyên

nghiệp, lại không có được sự thông minh, hóm hỉnh như nhà thơ Trần Đăng

Khoa (trong Chân dung và đối thoại) hay tinh thần can đảm như nhà thơ Trần

Mạnh Hảo (trong hàng loạt sách báo đã công bố) thường chọn những tác giả và tác phẩm nổi tiếng để “mổ xẻ”, tôi chỉ viết về những con người, những cuốn sách mà mình có “duyên” được sống cùng, được gặp, được đọc trong tròn ba chục năm hoạt động văn nghệ - trong đó nhiều tác giả, tác phẩm còn ít người biết đến… Cuộc đời vốn phong phú; nhà văn cũng như người thưởng ngoạn văn chương luôn có nhu cầu tìm hiểu các ngành nghệ thuật khác để làm giàu thêm vốn sống và vốn văn hóa của mình”

Đến với Đời sống và đời viết (NXB Hội nhà văn, 2005) của nhà giáo, nhà

nghiên cứu và phê bình Văn Giá, ta cũng cảm nhận được sự hài hòa, hô ứng phê bình tác phẩm với phác thảo chân dung tác giả, nhưng với một phong cách viết

rất riêng Chín bài dựng chân dung các tác giả Nguyễn Nhược Pháp, Thạch Lam, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hoài Thanh, Vũ Bằng, Thanh Châu, Văn Cao, đều được Văn Giá phác thảo theo mối tương quan "đời sống và đời viết" Tuy số lượng bài viết về văn học đương đại không nhiều nhưng người viết biết làm mới những vấn đề cũ, đưa đến cách cảm nhận mới, cách hình dung mới

và cách dẫn giải có phần độc đáo Khi đánh giá lại những giá trị văn học một thời chưa xa, "tứ giác tác gia" Vũ Bằng - Nam Cao - Thạch Lam - Thâm Tâm được Văn Giá quan tâm đặc biệt Trên thực tế, tác giả không nhằm dàn dựng tư liệu, xác định mối quan hệ giữa cuộc đời và hoàn cảnh sáng tác của nhà văn với trang văn mà chính là nhờ qua tác phẩm để hiểu rõ hơn con đường sáng tạo nghệ thuật, hướng tới cắt nghĩa "tài năng và giới hạn của mỗi người cầm bút"

Văn Giá còn viết chung với Nguyễn Đăng Điệp, Lê Quang Hưng, Nguyễn

Phượng, Chu Văn Sơn trong cuốn Chân dung các nhân vật Việt Nam hiện đại (2

tập, NXB Giáo dục, 2005), chủ yếu dựng chân dung các nhà thơ, nhà văn có tác phẩm trong nhà trường phổ thông, những người có ảnh hưởng lớn đến tri thức văn học sử Việt Nam hiện đại Ở cuốn sách này, chúng ta nhận thấy một cách viết chân dung rất khoa học, hệ thống, có sự kết hợp giữa văn phong nghị luận

và văn phong sáng tác, vừa cho người đọc những tri thức cơ bản, vừa tạo thêm nhiều phát hiện mới mẻ, sâu sắc và giàu cảm xúc thẩm mĩ

Đối lập hẳn với cách viết hệ thống của Chân dung các nhân vật Việt Nam

hiện đại, cuốn Văn khoa chân dung kí (NXB Hội nhà văn, 2006) của Hữu Đạt lại

viết dưới dạng chương hồi, không câu nệ thứ tự về thế hệ trước sau mà theo cảm hứng văn chương của người viết Cuốn sách dựng lại chân dung các giáo sư Khoa Ngữ văn vẻ vang một thời của của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay

là Trường ĐHKHXH&NV (ĐHQG Hà Nội) Sự hấp dẫn của cuốn sách chính là

ở các sự kiện mang tính lịch sử được phản ánh qua thời gian dưới các góc nhìn

đa chiều đối với mỗi tính cách và mỗi con người Có thể nói đây là cuốn sách đầu tiên của ngành giáo dục thể hiện chân dung các giáo sư dưới dạng một bút

pháp riêng vừa hài hước vừa nghiêm túc, vì sau mỗi trang đời từng giáo sư, ngoài những chi tiết đời thường huyên náo lại là sự sâu lắng của những kiến

thức, lối ứng xử tinh tế như là những bài học cuộc đời Đọc Văn khoa chân dung

kí, bạn đọc càng thêm kính trọng những bậc thầy cao cả vì nghĩa, vì sự nghiệp

giáo dục và đào tạo được miêu tả trong sách Không kể một số tình tiết hư cấu làm sống động thêm chất kí, Hữu Đạt đã cho ta nhìn thấy một chặng đường của trí thức Việt Nam trong nửa thế kỉ từ năm 1956 đến 2006

Hòa vào chiều sâu liên tưởng khám phá đó, ta lại đến với Dấu tích văn

nhân (NXB Đà Nẵng, 2001) của Nguyễn Phong Nam để cảm nhận chân dung

các văn nhân qua những dấu tích mà họ tạc vào trang đời là tác phẩm Trong lời tựa cuốn sách, tác giả viết “Người ta sống trên đời, hết thảy đều giống nhau ở khát vọng trường sinh Trên một phương diện nào đó, có thể nói cuộc sống là quá trình mưu cầu, kiếm tìm sự bất tử Tuy đường đi mỗi người một lối, cung cách mỗi người một khác, chả ai giống ai, nhưng dường như rất hiếm ngoại lệ Nhà văn làm ra tác phẩm, ngẫm cho cùng là một sự nỗ lực khắc tạc bản ngã vào trang đời Trên cái nền thăm thẳm của không gian, thời gian, văn nhân sẽ trường tồn bằng những dấu tích – tác phẩm”

Nếu Hồ Thế Hà đồng hiện cùng những nhà thơ, thì Phan Ngọc Thu lại cho

ta cảm nhận về chân dung và phong cách độc đáo của những nhà văn Trong bài

viết Thái Bá ợi và quá trình đ i mới bút pháp sáng tạo (Tạp chí Nghiên cứu

văn học, số 4-2009), tác giả đã giúp người đọc thêm yêu quí một nhà văn Nghệ

An nhưng đã gắn bó với xứ Quảng, vì nơi đây “mới thực sự là nơi khơi nguồn những trang viết đầu tiên và cũng là nơi từ ấy đến nay, anh đã quen thuộc, gắn

bó với nhiều nỗi buồn vui của đời mình” Đọc bài viết, ta cảm nhận được một

“giọng văn điềm tĩnh, cách viết kiệm lời, bình dị, như vừa viết vừa nhớ lại, tưởng như không có gì lạ nhưng đã làm nên một bản sắc khó lẫn của Thái Bá Lợi Người đọc tinh ý vẫn cảm nhận được sức cuốn hút của một vẻ đẹp vừa trí tuệ, vừa tình cảm; vừa sâu sắc, vừa mới mẻ”

Gần đây nhất, những người quan tâm đến thể chân dung văn học vui

mừng đón nhận cuốn Chân dung văn học Việt Nam (NXB Hội nhà văn, 2010)

của Nguyên An Đọc cuốn sách này, ta cảm nhận được sự tâm huyết của tác giả

khi ông bỏ rất nhiều công sức nghiên cứu để trả lời cho được câu hỏi thế nào là

chân dung văn học và đưa ra một nhận định của riêng mình về thể loại này

Nguyên An viết “Tôi lại nhớ đến chuyện Thầy bói xem voi Mấy ông thầy trong

chuyện này kể cũng đáng thông cảm chứ không đáng đem ra chê cười mà tội Bởi vì, mỗi ông đã sờ vào một phần thân thể con voi, rồi cứ thế mà nói.” Ông còn cho rằng “mấy ông thầy trong truyện này còn có chỗ đáng khen – đấy là họ

có sự trung thực” Và Nguyên An đã trung thực như thế khi phác họa chân dung gần 20 nhà văn, nhà thơ: Tô Hoài, Huy Cận, Vũ Cao, Nguyễn Duy, Thúy Toàn, Hữu Mai, Phùng Quán… Nếu hiểu sâu sắc về các nhà văn, chúng ta sẽ thấy đây

đúng là chuyện cái tai của Huy Cận, cái quạt của Nguyễn Duy, con đỉa của Phùng Quán… Độc đáo là ở chỗ chỉ cần phác họa một cái tai, ta vẫn nhận ra đó

là Huy Cận Đọc 250 trang sách Chân dung văn học Việt Nam, ngoài sự thú vị

thấp thoáng qua gương mặt các nhà văn, ta còn nhận ra cách viết sáng tạo của tác giả Nguyên An từ cách đặt vấn đề chặt chẽ khúc chiết, đến giọng văn chuẩn mực, mô phạm

1.3 Con người và hành trình sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn

1.3.1 Con người

Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn sinh năm 1943, tại xã Từ Liêm Sinh ra trong một gia đình có truyền thống ham học, ông bố là người rất thuộc truyện Kiều, thơ Hồ Xuân Hương và hay đọc các sách cổ như Tam quốc chí, Ðông chu liệt quốc, Tây Du, Phạm Tải Ngọc Hoa, Phạm Công Cúc Hoa nên từ bé chị đã rất mê văn học Từ nhỏ chị đã rất say mê đọc sách, ngay cả những lúc nhà bận rộn chị vẫn luôn gần bên người bạn là sách Khi nhỏ chị luôn mơ ước viết được những cuốn truyện, những bài thơ làm cho những người không quen biết chị khi đọc cũng hiểu và yêu mến về chị như những người thân ruột thịt

Tình yêu văn chương trong chị đã được nuôi dưỡng từ nhỏ bởi ảnh hưởng của người cha ham đọc văn và người chị cả thích thơ phú Thời nhỏ luôn thích nghe chuyện về những người bạn của chị gái Thế rồi chị cũng tập tành viết nhật ký, làm thơ Ngoài 20 tuổi chị đã có thơ đăng báo Chính sự tài hoa ấy đã đưa chị đến một cuộc tình say đắm mà sau đó trở thành chồng – đó là nhà thơ Thi Nhị Chị bảo: “Ông xã là một phần tuổi trẻ của tôi” Hồi đó, nhà thơ Thi Nhị công tác trên Tây Bắc, chị học xong lớp báo chí cũng lên vùng đất cực Tây ấy theo chồng Vì là thời kỳ chiến tranh nên chuyến đi mất ba ngày, ba đêm mới đến nơi Ngày hai người gặp nhau, đã cùng tay trong tay đi trong mênh mông của rừng hoa ban nở trắng, khiến nữ nhà thơ ngỡ như mình lạc vào một chốn thần tiên Đó là ấn tượng đẹp mà chị mãi không quên được Dù sau này chị có trở lại Tây Bắc cũng không bao giờ còn có thể bắt gặp hoa ban nở đẹp và nhiều như lần ấy Rồi sau đó nhà thơ Thi Nhị đã dắt chị đi xuyên rừng, thăm các đồn biên phòng và bà con dân bản Là người cùng làm thơ nên anh biết đồng cảm với chị và yêu chị hết lòng

Có thể nóí, đó là một khoảnh khắc đẹp nhất trong cuộc đời của chị Cũng như bao nhiêu phụ nữ khác chị có gia đình, có cuộc sống hạnh phúc ấm êm Bởi bên cạnh chị giờ không chỉ có người thân ruột thịt mà còn có cả một bờ vai vững chải luôn sẵng sàn san sẽ đỡ nâng cuộc đời của chị, mặc dù thời kỳ này cả nước vẫn còn đang gắng sức chống Mĩ để bảo vệ quê hương Cũng chính thời kỳ này chị đã phát huy tài năng và được nhiều người biết đến bằng những sáng tác

thành công như: Hương thầm, Bản mới,… Năm 1969, chị đoạt giải nhì cuộc thi thơ của báo Văn nghệ với bài thơ Hương thầm Bài thơ dành tặng người em trai

đã làm nên tên tuổi của chị

Chính những sáng tác ấy đã đưa một nữ nhà thơ trẻ đến gần với công chúng, đã làm sáng tên một nữ sĩ Phan Thị Thanh Nhàn Nhưng niềm hạnh phúc

ấy cũng chỉ kéo dài được 12 năm Nhà thơ Thi Nhị bệnh nặng và qua đời khi chị mới ngoài 30 tuổi

Sau ngày nhà thơ Thi Nhị mất, cuộc sống của chị dường như chỉ có nỗi buồn Chị lao vào công việc viết báo để chống chọi với nỗi cô đơn, nuôi con nhỏ và chăm sóc mẹ già Rồi người mẹ già cũng không còn Chị cứ ở vậy cho đến mãi tận bây giờ, tính ra cũng đã hơn 30 năm Trong suốt thời gian đó, chị cũng đã nhiều lần thử yêu để tìm cho mình một bờ vai nương tựa nhưng đều thất vọng, có những lần nhận toàn đắng cay về mình Duyên phận của người đàn bà viết có lẽ sẽ đơn độc suốt cả cuộc đời Một người luôn khao khát được yêu thương, được chở che nhưng vẫn mãi phải lẻ bóng

Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn là một trong những cây bút nữ tiêu biểu thời kháng chiến chống Mỹ Một con người vốn trầm tính, luôn nhẹ nhàng và kín đáo, nên mọi sự bộc lộ ra bên ngoài cũng rất bình thường mà lại sâu sắc

Cô gái như chùm hoa lặng lẽ Nhờ hương thơm nói hộ tình yêu

Chị đã từng bộc bạch tâm sự: sau nửa thế kỷ làm thơ, tôi vẫn là người thiếu

tự tin, ngượng ngùng hơn khi họ gọi mình là nhà thơ

Nhìn từ góc độ là một người phụ nữ, chị luôn mang trong mình sự đằm thắm, dịu dàng và dễ mến Thế nhưng, trong quan điểm chị thể hiện rất rõ ràng: Người ta thường nói phụ nữ khó thân thiết với nhau vì họ hay đố kị với nhau, nhưng tôi không thấy vậy, ít nhất là với những người bạn nhà văn, nhà thơ nữ của mình Chị đã tâm tình: Những người bạn gái thân của tôi có thể kể ra như Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Hoàng Thị Minh Khanh, Dương Thị Xuân Quý,

Ý Nhi, Hồ Thu, Nguyễn Thị Hồng Ngát… Tôi rất được những người bạn gái của mình quý mến, tin cậy Xuân Quỳnh vốn nổi tiếng là đáo để, nhưng luôn nhẹ nhàng và ân cần với tôi Hồi đó, Lý Phương Liên là nhà thơ đang nổi tiếng, còn Quỳnh đương nhiên đang là "số 1" trong thơ nữ rồi, Quỳnh có vẻ "tò mò" lắm Một hôm Quỳnh bảo tôi: "Mày phải dẫn tao đến nhà Lý Phương Liên ngó xem mặt mũi nó (Lý Phương Liên) thế nào?" Nghĩa là Quỳnh không ngại bộc lộ tâm trạng của mình với tôi, rất tin cậy Còn Dương Thị Xuân Quý thì vô cùng dễ

thương Hồi Quý làm Báo Văn nghệ, thường phải vào nhà in để đọc lại bản

in thử, cứ thấy thơ của tôi là Quý lại đến nhà tôi ngay, mang theo bản in thử, đầy mừng rỡ Có hôm tôi đi vắng, Quý để lại bản in thử và viết thư cho tôi, đại loại động viên tôi phải cố gắng lên, đừng tự ti, hãy tiếp tục viết Hoàng Thị Minh Khanh lại là một người bạn giàu nữ tính Khanh cho tôi mượn một chiếc áo len,

hôm tôi đi nhận giải thưởng thơ Báo Văn nghệ, Khanh muốn tôi mặc cái áo len

đó cho có kỷ niệm, rồi hai đứa dẫn nhau đi chụp ảnh Còn với Ý Nhi thì điều tôi nhớ nhất là những ngày sau khi chồng tôi mất, Ý Nhi liên tục ghé qua nhà hỏi han săn sóc tôi Lâm Thị Mỹ Dạ cũng là một người rất tâm đầu ý hợp với tôi Tuy ở xa nhưng chúng tôi thường xuyên liên lạc, hỏi han, chia sẻ những sáng tác mới Chính ở tấm nhân hậu và chân tình mà nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn đã có rất nhiều những người bạn thân thiết chân tình và quý mến đến như vậy

Trong làng văn nghệ, chị không chỉ được biết đến như một nhà thơ mà chị còn là người làm báo, viết truyện cho trẻ em Với sự đằm thắm vốn có của một nhà thơ nữ, Phan Thị Thanh Nhàn tạo được nét duyên riêng trong ngôn ngữ văn

xuôi, qua các tập truyện thiếu nhi: Xóm đê ngày ấy, Tu i trăng rằm, Bỏ trốn…

Chính các tập truyện này đã đưa chị đến gần với các bạn đọc thiếu nhi, để khi đến một nơi nào đó chị được nhận lại những tình cảm trìu mến của các em nhỏ khắp nơi

Chị đã tâm tình: Có điều này tôi muốn chia sẻ, là tôi chưa bao giờ cảm thấy mình là người nổi tiếng, người quan trọng hay nghiêm trọng cả Có nhiều người thích mình phải nổi bật trong đám đông, còn tôi thì ở đâu tôi cũng chỉ mong mọi người đừng biết mình là ai Tôi rất ngại ngùng khi được giới thiệu là nhà thơ Làm thơ, thực sự mà nói, là một điều gì đó rất tự nhiên trong cuộc sống của tôi Lúc nào tôi thích chơi thì chơi, và lúc nào thích viết thì viết Tôi chưa bao giờ cố gắng để phải đạt tới điều này, điều kia trong thi ca Tôi cũng không

cho là mình hơn người khác ở điều gì, kể cả sự may mắn Bài thơ "Hương thầm"

gắn liền với tên tuổi của tôi, đó là sự trao gửi của số phận Giống như số phận đã

lấy đi của tôi những thứ khác Được và mất là song hành và cũng là bình thường trong cuộc sống Và tôi vui vẻ đón nhận, không quy về câu chuyện của hạnh phúc hay bất hạnh Tôi thường hay suy nghĩ, rằng chẳng có gì còn lại sau cuộc đời này Sự nổi tiếng, những cuốn sách rồi cũng sẽ bay đi như gió thoảng Cái còn lại của một nhà văn trong lòng độc giả là cái không theo chủ quan của mình, và nó cực kỳ mong manh, khó khăn và mơ hồ Tôi là người tự ti, tôi không tin rằng mình sẽ để lại được gì nhiều cho độc giả Mọi sự trên đời cứ như một dòng sông mà chảy qua vậy thôi Tôi làm thơ là để được giải tỏa chính mình, vỗ cánh bay lên khỏi tâm trạng của mình trong một phút giây nào đó Tôi không cảm thấy cần phải giữ những cuốn sách của mình với quan niệm "di sản cho con cháu mai sau"

(chan-dung-phong-van/phan-thi-thanh-nhan-huong-tham-doi-song.html) Nhìn từ góc độ đời thường thì đó là hình ảnh một Phan Thị Thanh Nhàn rất đằm thắm, nồng hậu và chân tình Chị luôn trải lòng cùng mọi người, không bao giờ có ý nghĩ nâng mình lên trên người khác Một con người cả cuộc đời luôn nhẹ nhàng kín đáo, vẫn luôn dịu nhẹ như mùi hương bưởi chị đã từng yêu thích

Người đọc biết đến nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn không chỉ làm thơ tình,

chị làm thơ thiếu nhi cũng rất hay với nhiều bài: àm anh, Ngựa biên phòng, Chị

Võ Thị Sáu được đưa vào sách giáo khoa (tiểu học), học sinh nhiều thế hệ thuộc

làu, thích thú Ngoài ra chị còn làm báo rất giỏi: từng là phóng viên của Báo Hà Nội Mới, Phó Tổng biên tập Báo Người Hà Nội Nhiều khóa liền chị là Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà văn Hà Nội, Phó Chủ tịch thường trực Hội Văn nghệ

Hà Nội Sách của chị xuất bản cũng rất nhiều: Tháng giêng hai (thơ, 1969);

Hương thầm (thơ, 1973); Chân dung người chiến thắng (thơ, 1977); Bông hoa không tặng (thơ, 1987); Nghiêng về anh (thơ, 1992); Bài thơ cuộc đời; Thơ với

tu i thơ… Xóm đê ngày ấy (truyện thiếu nhi, 1977); Cỏ mặt trời (1978); Ánh sáng của anh (1978); Tu i trăng rằm (truyện thiếu nhi, 1982); Bỏ trốn (truyện

thiếu nhi, 1995); Đứa bé mất cha; Học trò lớp 9; Trong tủ giày… Nhắc đến

chị thì mọi người đều kính nể sức lao động miệt mài của chị, nhưng càng nể hơn khi biết chị là tấm gương về học tập, về đức hy sinh Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn tốt nghiệp Khoa báo chí trường Tuyên huấn Trung ương, tốt nghiệp cao học tại học viện Gorky, tốt nghiệp khóa 5 trường bồi dưỡng những người viết văn trẻ của Hội Nhà Văn Việt Nam… Gần đây, chị vừa có “người yêu mới” là

“chàng internet”

1.3.2 Hành trình sáng tác

Nghiệp văn trong nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn chính là sự ảnh hưởng ở cha và chị gái, cùng với quãng đời tuổi trẻ tươi đẹp sống ở làng quê ven bờ sông Hồng Chị đã đến với nghiệp văn chương từ những năm đầu của thập niên 60

Năm 1969, bài thơ Hương thầm được giải nhì cuộc thi thơ báo Văn nghệ, cuốn truyện cho thiếu nhi Bỏ trốn của chị thì được giải A của Nhà xuất bản Kim Đồng

năm 1995 Chị còn hai lần được giải A của Hội Văn nghệ Hà Nội Năm 2007, nhà thơ được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật Với trên 40 năm sáng tác và hoạt động trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, báo chí nhà thơ đã đúc kết kinh nghiệm: “…sự giản dị và chân thật là vốn quý nhất, quan trọng nhất của người sáng tác Nhất là sự từng trải và năng khiếu của người viết” Có lẽ điều đó đã đúng và đúng hơn với sự trải nghiệm của một nhà thơ giàu kinh nghiệm và chứa chan tình nhân ái

Cả cuộc đời sáng tác, tuy chỉ có khoảng 8 bài thơ được phổ nhạc nhưng với nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn đó đã là một niềm hạnh phúc vô bờ bến Có

thể kể đến sau Hương thầm là: àm anh, Đàn ông, Vũng Tàu điểm hẹn, Huế yêu,

Mùa xuân được các nhạc sĩ Thuận Yến, Đoàn Bổng, Vũ Hoàng phổ nhạc Quả

thật những thành quả nhà thơ đã mang đến cho công chúng là một sự đóng góp rất đáng trân trọng Chị xứng đáng được Nhà nước trao tặng giải thưởng Văn học nghệ thuật năm 2007

Là một tác giả xuất hiện vào thời kỳ chống Mĩ, nổi tiếng với những bài thơ cho người lớn, nhưng nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn cũng như nhà thơ Xuân Quỳnh rất nhiệt tình tham gia viết cho thiếu nhi Chị làm thơ cho thiếu nhi cũng bởi sự thiếu vắng tiếng trẻ con trong ngôi nhà của chị Chị tìm đến trang văn cho trẻ em như để giãi bày, để tìm sự chia sẽ ấm áp trong lành giữa cảnh đời còn nhiều nỗi khổ đau Là một tác giả hóa thân vào nhân vật trẻ thơ, trang văn của chị có những góc chiếu ánh nhìn đa dạng hơn là chỉ riêng một ánh mắt trẻ thơ

Bước vào làng văn Việt Nam nổi tiếng với bài Xóm đê, chị Thanh Nhàn dường

như đã dành nhiều tình cảm sâu sắc và chân thành cho những số phận bất hạnh, vất vưởng nghèo khó cùng cực mà tồn tại cận kề ngay tại thủ đô Hà Nội văn

minh sang trọng Truyện Bỏ trốn chính là một thành công của nhà thơ Phan Thị

Thanh Nhàn trong mảng đề tài ấy Tập truyện mang lại đóng góp đáng kể cho văn xuôi dành cho thiếu nhi Việt Nam Chị vốn là một nhà báo xông xáo thâm nhập thực tế, ngòi bút của chị không ngần ngại miêu tả chân thực những cảnh đời bất hạnh, những số phận bọt bèo trong xã hội, những kế sinh nhai đến khó

tưởng Tác phẩm Bỏ trốn ra đời vào lúc đất nước sang trang đổi mới, cùng với

sự tưng bừng của công cuộc phát triển kinh tế, những tai họa và những nỗi bất hạnh thời bình đã rình rập đe dọa đời sống các gia đình và đau khổ đổ ập xuống mái đầu xanh của con trẻ Chị vốn có năng khiếu văn chương lúc còn nhỏ, từ lớp hai đã được bạn bè gọi là nhà thơ Lớn lên, lấy chồng, sinh con, nhưng không may chồng mất sớm, con gái gần 40 tuổi vẫn chưa có gia đình, nên lúc nào nhà

thơ cũng thèm tiếng trẻ con trong nhà Chả thế mà tập truyện thiếu nhi Bỏ trốn

của chị đã được giải A của Nhà xuất bản Kim Đồng Năm 1995, nhà biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát đã biên kịch và dựng thành phim Phim đó lại được giải

bạc về phim nhựa của Hội Điện ảnh Việt Nam Ngoài ra, Đứa bé mất cha, Sống

đi ngày ấy, Tu i trăng rằm, Ánh sáng của anh, Hoa mặt trời… đã cho thấy sự

đam mê văn xuôi của Phan Thị Thanh Nhàn đến nhường nào

* Phan Thị Thanh Nhàn- nhà thơ

Trong khoảng thời gian trước 1969, tên tuổi nhà thơ Phan Thị Thanh

Nhàn ít người biết đến Mãi cho đến khi cuộc thi thơ do báo Văn nghệ phát

động, chị được mọi người ủng hộ khuyến khích tham gia cuộc thi Kết quả, chị đạt giải nhì, đứng sau nhà thơ Phạm Tiến Duật Thành quả ấy đã trở thành nguồn động lực lớn lao giúp chị bước vững chắc trên con đường nghệ thuật

Trong bài Tháng giêng hai – tập thơ của Phan Thị Thanh Nhàn, Hoàng

Thị Minh Khanh, Thúy Bắc tác giả Phong Vũ đã phát hiện trong thơ Phan Thị

Thanh Nhàn có sự nhạy cảm, tế nhị và duyên dáng vô cùng Song, dẫu có đôi nét thùy mị, dễ thương, nhưng nhìn chung “thơ chị vẫn quá nhẹ nhõm” Mãi đến khi

ba bài thơ Hương thầm, Xóm đê, Bản mới được giới nhà văn thừa nhận, đồng

thời có một sức lan tỏa sâu rộng trong bạn đọc ở mọi miền đất nước, thì lúc này Phan Thị Thanh Nhàn mới thật sự tạo được tình cảm trong giới văn nghệ sĩ và để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng đông đảo độc giả Nhà thơ Xuân Diệu, trong bài phát biểu nhân kết thúc cuộc thi thơ báo Văn nghệ năm 1969 – 1970 đã dành cho Thanh Nhàn nhiều lời khen tặng

Năm 1973, trong bài Đọc Hương thầm, tác giả Thu Vân nhận định:

“Thanh Nhàn không sắc sảo nhưng có một hồn thơ dễ cảm” Nhà phê bình Thiếu

Mai (1978), trong bài Một nét thơ đáng yêu cũng đã chỉ ra bản sắc riêng của thơ

Phan Thị Thanh Nhàn đó là sự “dịu nhẹ, duyên dáng mà kín đáo” Ngoài những bài về quê hương, đất nước, con người…chúng ta có thể thừa nhận Phan Thị Thanh Nhàn đã góp một tiếng nói quan trọng vào khát vọng yêu, khát vọng hạnh phúc muôn đời của phụ nữ Thơ tình của Thanh Nhàn thiên về ngọt ngào, duyên dáng và dịu dàng e ấp của người phụ nữ Á Đông Năm 2008 nhân đọc bài thơ

Trời và đất tác giả Đặng Tương Như cảm nhận: “Đọc thơ tình Phan Thị Thanh

Nhàn thấy hiện lên một phụ nữ yêu hết mình với một tình yêu không đòi hỏi đền đáp, bao giờ cũng lặng lẽ hiến dâng, một tình yêu luôn giày vò, khắc khoải nhưng không bao giờ phản kháng và oán trách” Cùng bàn về vấn đề này, tác giả

Hồ Điệp trong bài Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn: vẹn nguyên như thuở hương

thầm; tác giả Trần Hoàng Thiên Kim trong bài: Phan Thị Thanh Nhàn: thơ mình mình đọc câu nào cũng thương cũng đã nhận thấy ở thơ tình Phan Thị

Thanh Nhàn những phẩm chất đáng quý, nhẹ nhàng kín đáo mà thâm thúy vô cùng

Thơ Phan Thị Thanh Nhàn mang đậm nét nữ tính Nhân vật trữ tình trong thơ chị thường là các cô gái bán tỉnh bán quê, e lệ nhưng thông minh như cô gái

trong Hương thầm gói chùm hoa bưởi vào chiếc khăn tay sang thăm người con

trai hàng xóm ngày mai ra trận Vào cuối thế kỷ 20 rồi, cái lối tỏ tình ấy chỉ còn lưu lại ở những vùng quê ngoại thành Không gian thân thuộc trong thơ Thanh Nhàn chính là đất ngoại thành quê gốc, nơi sinh trưởng của chị, vùng Yên Phụ -

Hồ Tây, Hà Nội Những con người lam làm vất vả nghèo khó đất ngoại ô này: ông mù quét rác, bà chè chai đồng nát chiếm một cảm tình sâu nặng trong thơ chị Thơ Thanh Nhàn thường viết bằng những kỷ niệm ấu thơ, của tuổi trẻ và bằng cả chất liệu của chính cuộc sống thường nhật Chị không tìm thơ nơi xa xôi, cũng không kiễng lên với những chủ đề lớn Thơ chị giản dị, cảm xúc chân thực Chị không mạnh mẽ tưởng tượng nhưng lại rất giỏi phát hiện chất thơ sinh động trong cuộc sống đời thường như giữa một đám cưới ngày mùa

Các cụ ông say thuốc Các cụ bà say trầu Còn con trai con gái Chỉ nhìn mà say nhau

Đọc thơ Phan Thị Thanh Nhàn ta luôn cảm được chân tình của người phụ

nữ dịu dàng kín đáo, cùng cả đức tính khiêm nhường

Và tôi cũng kiên trì kéo lưới

Cuối chiều rồi câu chữ vẫn hư vô

(Kéo lưới)

Nhà thơ quan niệm: văn học là con đường vô tận, cao đẹp mà tôi thấy mình dù suốt đời cố gắng vẫn mới chỉ là đặt chân vào Chính quan niệm ấy đã đưa nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn đến gần công chúng Ở thơ chị người đọc luôn tìm thấy một tình cảm chân tình

Chỉ mùi hương đầm ấm thanh tao Không dấu được cứ bay dịu nhẹ

Cô gái như chùm hoa lặng lẽ

Nhờ hương thơm nói hộ tình yêu

Thơ Phan Thị Thanh Nhàn thường khai thác ở chính nội tâm Ðây là mặt mạnh trong cảm xúc trữ tình của chị Tình cảm với những người thân trong gia đình: mẹ, em gái, em trai và nhất là vùng thơ tình yêu Chị ít viết những đề tài ngoài mình, những đề tài xã hội Chị viết như tâm sự, giãi bày chính nỗi lòng mình Rất nhiều cung bậc tình yêu đầy nữ tính được lưu giữ chân thật cảm động trong thơ Thanh Nhàn, thuở ban đầu:

Tay anh cầm lần ấy Tôi xấu h cúi đầu Cửa đừng nghe trộm đấy Tôi chả bằng lòng đâu

Rồi lúc vào tuổi lớn:

Mắt đeo kính tóc rụng thưa Gặp người yêu cũ muốn vờ rằng quên

Nhà thơ Thanh Nhàn có nhiều trăn trở trong duyên phận và chị đã chuyển tải chúng vào thơ thật tinh tế và sâu sắc Khi chia sẻ với gương mặt hạnh phúc sau xe đạp người ta, khi chạnh lòng trong ngày vui em gái

Cùng cả một quan sát tâm lý trong đời sống gia đình:

Chiều nay chắc giận em ghê lắm Anh bực mình triết lý lung tung.

Chị Thanh Nhàn tự biết mình là người đa mang, đa cảm Chị diễn tả tài tình nhiều cung bậc về sự cô đơn Khi thì an ủi bông hoa nở một mình:

Một mình đâu? Có trời cao

Có heo may lạnh rì rào cùng hoa

Hoa có trời cao và gió lạnh ở bên Hình thức là an ủi nhưng thực chất là lời than xót xa Nhạy cảm với cô đơn, chị lắng nghe mình và tự cảnh giác:

Xin đừng bước lại gần hơn Xin đừng gửi kẹo cho con ở nhà Xin đừng trò chuyện gần xa Xin đừng điện thoại, đừng qua trước thềm

Quay nhìn lại, ngót bốn mươi năm làm thơ, Thanh Nhàn không bâng khuâng về thơ mà bâng khuâng về đời, về duyên phận:

Bây giờ tóc bạc tu i cao Thơ mình mình đọc câu nào cũng thương ( ) Người yêu ngày ấy đâu rồi

Chỉ câu thơ sống cùng tôi tu i già

Với Thanh Nhàn, thơ như lý lịch cuộc đời Ðó là một hướng đi đúng, nhất

là đối với các cây bút nữ, luôn khơi sâu cảm xúc nội tâm Phan Thị Thanh Nhàn lấy chính mình làm đối tượng khám phá, làm đề tài lẫn chủ đề cho thơ Chị đã

mở ra điều bất ngờ ở tuổi bốn mươi “Băn khoăn bỡ ngỡ như hồi mười lăm”

Ðọc Thanh Nhàn là tìm đến những điều mộc mạc, chân tình và bình dị Bởi thơ chị luôn là tiếng nói tình cảm dễ thân, dễ cảm mến Giọng thơ giản dị, câu thơ ngày càng được chăm sóc tỉ mỉ Tình cảm chín dần trong nỗi thấm thía nội tâm Bước tiến của Thanh Nhàn song hành với sự vững chảy từng trải và sự lao động kiên trì của chị Nhà thơ như ngày càng khơi sâu nơi tiếng lòng, mạnh dạn mà cũng khá nhuần nhuyễn bộc lộ nỗi riêng tư rất cá thể trước cuộc đời Chị cảm tạ cuộc đời, cảm tạ bạn đọc tri kỷ, lời lẽ chân thành như nói với mai sau:

Ai sẽ đọc thơ tôi Với tấm lòng trân trọng

Ai có cảm thương tôi Suốt một đời lận đận

Có thể nói mỗi một sáng tác là một trãi nghiệm cuộc sống và đồng thời cũng là tiếng lòng của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn Chị đã gửi vào đấy cái

hồn dân tộc, nét nữ tính đằm thắm vốn có của người phụ nữ Những sáng tác

về sau mang theo cả niềm sâu sắc vị đời

Đọc Hương thầm là cảm được tâm trạng của một cô gái tiễn người yêu ra trận, ngẫm về Xóm đê là những trải nghiệm rất thực về xóm đê nghèo nhưng đầy

ắp tình người ở ngoại thành Hà Nội, với Bản mới thì đấy là những kỷ niệm êm

đềm khi đến một vùng đất mới Chị đã tâm tình: tôi viết bài thơ này khi lên Tây Bắc thăm "ông xã" đang công tác ở đây Một không gian đẹp đẽ, trong trẻo mở

ra trước mắt một cô gái sinh ra và lớn lên ở Hà Nội là tôi lúc bấy giờ:

Xã viên rỡ sắn ở lưng đồi

áo chàm chen lẫn áo nâu tươi Miệng cười duyên dáng sau vành nón Quen quen như gặp ở đâu rồi

Phan Thị Thanh Nhàn viết nhiều thơ tình, theo năm tháng, những bài thơ tình của chị từ nhẹ nhàng, tươi tắn chuyển sang giàu trải nghiệm, trăn trở nhưng

độ lượng hơn Nhưng dù thế nào, những bài thơ của chị vẫn rất chân thành, gần gũi Thế nên, hồn thơ ấy chiếm được chỗ trong trái tim người đọc Bài

thơ Hương thầm của chị đã được nhạc sỹ Vũ Hoàng phổ nhạc năm 1984 và cũng trở nên nổi tiếng, Hương thầm vẫn luôn lan toả theo tháng năm thời gian:

Cửa s hai nhà cuối phố Chẳng hiểu vì sao không khép bao giờ Đôi bạn ngày xưa học chung một lớp Cây bưởi sau nhà ngan ngát hương đưa

* Phan Thị Thanh Nhàn viết tiểu luận và chân dung văn học

Phan Thị Thanh Nhàn là người rất có duyên: duyên với thơ, duyên kể chuyện, duyên với đời Những câu chuyện chị kể bao giờ cũng rất tự nhiên, có

cả những dồn nén, có lúc khiến người đọc hồi hộp đợi chờ Mỗi câu chuyện thường mang một kết thúc có hậu trong nỗi ân hận của người lớn và tình cảm

khoan dung của những đứa trẻ ngoan Bỏ trốn là một câu chuyện mang tính

dân gian truyền thống, truyện nhắc nhở mọi người phải biết trân trọng những tình cảm quý giá trong cuộc đời thường Tác phẩm đạt giải A trong Cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi 1993-1995 của Nhà xuất bản Kim Đồng Sau đó tác phẩm được dựng thành phim rất thành công về đề tài trẻ em

Tác phẩm Sự cực đoạn đáng yêu thuộc thể loại "chân dung văn học", có

thể xem như một thành công trong sự nghiệp Phan Thị Thanh Nhàn Khi người đọc tiếp cận từng trang sách, họ sẽ thấy một niềm cảm nhận sâu sắc và thắm thiết nghĩa tình với giới văn nghệ sĩ, cũng như tình người của tác giả Ở mỗi một bài viết, tác giả đã lưu lại biết bao kỉ niệm thắm thiết Đó là những trang viết nghĩa tình Nhà thơ kể lại bao nhiêu năm tháng bản thân gặp gỡ và trải nghiệm cùng làng văn với giọng điệu mềm mại và ân cần Đặc biệt, những giai thoại liên quan đến Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Dương Thị Xuân Quý, Vũ Quần Phương, Bằng Việt, Nguyễn Khoa Điềm, Hữu Thỉnh… mà tác giả là một nhân chứng, chắc chắn sẽ là nguồn thông tin tham khảo quý báu cho những người nghiên cứu văn học thế hệ sau

Ở tuổi 67, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn đã cho ra đời quyển Sự cực đoan

đáng yêu như một lời tâm tình, lời tri ân về một quãng đời mấy mươi năm cầm

bút Qua Sự cực đoan đáng yêu, Phan Thị Thanh Nhàn có thêm một góc nhìn về giới cầm bút, và giới cầm bút cũng có thêm một góc nhìn về Phan Thị Thanh Nhàn Và vượt lên tất cả, Sự cực đoan đáng yêu giúp độc giả thấm thía hơn tâm

tư nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn:

"Tôi hiểu ra trong thăm thẳm niềm đau

Tôi vẫn còn yêu đời quá"

Nhà thơ viết chân dung văn học nhưng cũng dạt dào chất thơ Tiếp cận Chân dung văn học, người đọc có thể nhận thấy sự cực đoan trong cách cảm nhưng Phan Thị Thanh Nhàn không cực đoan trong cách viết Từ đó, mang lại

cho người đọc những hình ảnh vừa khách quan trung thực vừa đầy xúc cảm và bất ngờ về những văn nghệ sĩ mà chị từng gắn bó thân tình

Nhà thơ Thanh Nhàn là người cần mẫn và tâm huyết với công việc Nhiều năm làm báo, viết mảng chân dung văn nghệ sĩ nên chị có điều kiện tiếp xúc với rất nhiều nhà văn, nhà thơ Đó là kết quả của sự tích góp nhiều tư liệu thú vị để làm nên sự đầy đặn một cuốn sách gần 400 trang Với chị, việc làm nên tập hồi

ký Sự cực đoan đáng yêu ngày hôm nay chính là sự ra đi của người mẹ đẻ đến

những người thầy, người bạn trong giới văn chương

Tập Sự cực đoan đáng yêu là niềm bày tỏ một cách nhìn nhận mới về văn

chương Hiện nay, có rất nhiều cây bút thể hiện ở mọi khía cạnh của cuộc sống

từ ca ngợi đến chê bai, phê phán cái xấu của người này, người kia Nhưng với Phan Thị Thanh Nhàn thì lại bày tỏ cách nhìn nhận tích cực trong cái phức tạp của cuộc đời Thấy sự đáng yêu của các bạn văn chương, dù ai cũng có nhược điểm ít hay nhiều Chị đã có quan niệm về con người và cuộc sống rất thấu đáo,

ai trên đời cũng có mặt xấu, mặt tốt, tuy nhiên trong cái xấu vẫn nhận ra sự đáng yêu, vì thế có thể bỏ qua cái xấu để hướng đến cái tốt đẹp hơn Chân dung được nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn nhắc đến đều có những mặt xấu, mặt tốt Song điều mà chị lưu giữ ở bao con người ấy là sự yêu thương, kính trọng và trìu mến Trong suy nghĩ của chị, con người ai cũng có những điều này điều nọ, nhưng những nhà văn, nhà thơ đã có những áng văn chương mà nhiều người đã thuộc

và yêu thích, thì đó trước tiên là những người đáng được yêu quý Họ xứng đáng được nhìn ở những khía cạnh đẹp hơn Đó chính là sự công tâm của người viết - nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn Cũng như chị đã từng khẳng định rằng: “Đó phải chăng là một sự cực đoan đến đáng yêu!”

1.4 Nhìn chung về thể tài chân dung văn học của Phan Thị Thanh

Nhàn

Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn gắn bó với nghề làm báo nhiều năm Chị được trải nghiệm và gần gũi rất nhiều nhà văn, nhà thơ tài hoa như: Xuân Diệu, Tô Hoài, Tế Hanh, Hữu Thỉnh, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Dương Thị Xuân Quý, Anh Thơ,… Ở mỗi con người đấy là một tài năng thiên phú giữa đời thường Nhà thơ Thanh Nhàn đã từng có nhiều kỉ niệm sâu sắc và thắm thiết cùng họ, những khoảnh khắc thật đẹp và nghĩa tình đến vô cùng Có thể nói đó

là những chi tiết khôn nguôi trong con người mang nghiệp văn chương và cả một khoảng khắc khá dài làm báo, cả những giá trị cuộc sống cao đẹp của bao người anh, người chị, người bạn thân quen

Nghiên cứu thể tài chân dung văn học của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn, chúng tôi thấy thật trân trọng tình cảm chân tình mà chị đã kể lại trong từng kỉ niệm Sự nhạy cảm hết sức đáng quý trong một con người thuần khiết Ở chị luôn toát lên một tâm hồn sáng trong của người phụ nữ Việt Nam Đồng thời chị cũng rất tinh tế, cũng như nhà thơ Xuân Diệu đã khen: thơ chị còn có một tính cách rất đáng quí, hiện nay còn hiếm: tính phụ nữ [tr 8] Chị là người sống rất chân thật và giàu tình cảm với những người thân gia đình và với những người thân quen

Thể tài chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn là một bức tranh tả thực về con người nhà văn, nhà thơ trong đời sống thực Họ đã từng gần gũi, gắn bó, thân thiết bằng lòng cảm mến chân thành Do vậy, khi đọc chân dung văn học, người đọc có thể tiếp cận với nhà văn, nhà thơ một cách cận cảnh trong

bộ dạng, y phục hiện thực đời thường Nói về họ với tư cách một tài năng nghệ thuật nhưng cũng là một người bình thường với bao nỗi vất vả của cuộc sống, những niềm vui, hạnh phúc của giới văn sĩ trong cuộc sống đời thường và trong hoạt động nghệ thuật Điều quan trọng hơn nữa, chính tác giả là người dự phần đích thực, một nhân chứng sống thuyết phục tái hiện lại chân dung của nhiều người bạn trong giới văn sĩ mà chị đã từng quen biết Hơn nữa khi đọc chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn người đọc luôn cảm được trái tim chân

tình nơi người phụ nữ nhân hậu Nói như nhà thơ Xuân Diệu: “Phan Thị Thanh Nhàn là nhà thơ gái chứng tỏ một sự đằm thắm trong xúc cảm và suy nghĩ, cái đằm thắm của tâm hồn phụ nữ”

Trong tập chân dung, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn đã dành rất nhiều bài viết về những người bạn gái thân thiết mà chị từng cảm mến Mỗi một trang viết chân dung là chị đã gửi vào đấy tình cảm chân thành về những người bạn, những đồng nghiệp nữ trong giới văn chương như: Dương Thị Xuân Quý, Lâm Thị Mỹ

Dạ, Xuân Quỳnh, Ý Nhi,…

Xuất phát từ quan niệm, cách nhìn và điều quan trọng là tình cảm gắn bó cùng những bạn văn thơ trong nghề, ta càng thấy rõ cảm xúc chân thành cùng với niềm trân trọng thiêng liêng trong kí ức về những người bạn quá cố và cả những người bạn cùng thời Từ những quan niệm suy nghĩ ấy, tác giả đã xây dựng nên những bức chân dung rất đời thường của giới văn sĩ mang nét độc đáo

và tinh tế đến vô cùng Trong khoảng hai mươi năm làm báo, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn được đón nhận thật nhiều kí ức sâu sắc về những người bạn và cả chứng kiến sự ra đi của họ Với nỗi tiếc thương trong niềm đau và lòng cảm mến, chị đã kịp ghi lại những hình ảnh yêu thương cùng nỗi niềm tha thiết: “Tôi bỗng muốn được yêu quý, tôn trọng tất cả bạn bè, muốn được quên đi mọi chuyện bực mình, muốn bỏ qua mọi sai sót của bản thân cũng như của mọi người để nhìn nhau thân thương, yêu mến và quý trọng”

Như vậy, có thể nói rằng bên cạnh thơ ca, Phan Thị Thanh Nhàn còn có những thành công trong thể tài chân dung văn học Sự thành công của chị trong

tập Sự cực đoan đáng yêu như cái duyên trong nghiệp văn chương Qua cách

biểu lộ tình cảm chân thành quý mến của chị dành cho bạn bè, đồng nghiệp, người đọc thêm trân trọng hơn những đóng góp chị dành cho nghệ thuật

Chương 2

CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

NHÌN TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Chân dung các bạn văn

Tiếp nhận Chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn là được đón nhận rất nhiều chân dung giới văn sĩ, những con người đã từng sống gắn bó và cống hiến cho đất nước trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là đóng góp trên lĩnh vực văn học nghệ thuật Họ cũng là những con người hết sức đời thường, có cuộc sống gia đình, vẫn bươn chải với thời thế nhưng điểm nổi bật ở họ là nghị lực sáng tác phi thường như Tô Hoài, Dương Thị Xuân Quý, Trần Đăng Khoa,… Họ

là những con người có trái tim nhạy cảm tinh tế sâu sắc như: Nguyễn Tuân, Xuân Quỳnh, Ý Nhi,… Chân dung văn học Phan Thị Thanh Nhàn là nơi chị đã lưu giữ thật nhiều những hình ảnh đáng trân trọng mà ở mỗi một câu chuyện là một niềm xúc cảm thiêng liêng quý giá về sự trân trọng tài năng của giới văn nghệ sĩ Qua cuốn chân dung này, tất cả chúng tôi càng thấu đáo hơn về những con người luôn yêu đời, nhân hậu và hết sức chân tình Hơn thế nữa, họ còn có

cả nét tài hoa, cá tính có những lúc rất cực đoan nhưng thật đáng yêu Tiếp nhận những câu chuyện trong chân dung văn học của Phan Thị Thanh Nhàn thì không thể quên được sự quan tâm đặc biệt đến các bạn văn nữ mà chị luôn trân trọng quý mến

2.1.1 Những con người yêu đời, nhân hậu, chân tình

Xây dựng chân dung văn học là một thể tài rất khó thể hiện Điểm qua một chặng đường hình thành và phát triển của thể tài này chúng tôi có chung một nhận định có bao nhiêu chân dung nhân vật được xây dựng là có bấy nhiêu con người đặc biệt Trong cái đặc biệt ấy luôn nổi bật lên một tính cách cao đẹp, họ

là những con người rất yêu đời Chính tình yêu cuộc sống họ đã mang đến những tài hoa kì diệu Những con người ấy đã không ngừng sáng tạo và bằng tình yêu sâu sắc cuộc đời làm nên chất kết chặt tâm hồn, trái tim tình cảm của mình với công chúng

Ở mỗi một góc nhìn, chúng tôi đều nhận thấy rõ cái tài tinh tế cũng như trái tim nhạy cảm của Phan Thị Thanh Nhàn Chị đã ghi lại những kỉ niệm sâu sắc của mình với những người thân quen từ những người bạn gái thời tuổi trẻ

như: Dương Thị Xuân Quý, Xuân Quỳnh,… đến những đồng nghiệp chị

đã gắn bó rất lâu như bác Tô Hoài, Nguyễn Tuân và nhiều nhà văn nhà thơ khác Thông qua những kỉ niệm, những câu chuyện kể rất đời thường của chị, người đọc hình dung được bức chân dung giới văn nghệ sĩ chị đã thân quen Trong những con người đời thường ấy luôn chất chứa một trái tim yêu đời thắm thiết,

dù cuộc sống có thăng trầm nhưng họ vẫn tìm thấy vị ngọt của cuộc đời Bác

Nguyễn Tuân đã nói: … Hình như những người khôn ngoan thì chỉ biết tự mình

ăn ngon, mà không nói gì cơ! tôi đã rất kh vì bị phê phán nặng nề sau khi viết những tùy bút về các món ăn ngon của Hà Nội như “Phở”, “Giò”, “Bánh cuốn”…[tr 19] Có thể nói bác là người hết sức tinh tế và sâu sắc trước mọi biểu

hiện của cuộc sống Nhà văn Nguyễn Tuân bấy lâu được biết là một con người tài hoa Nhưng con người ấy còn luôn toát lên vẻ trẻ trung, ngẫm lời bác nói thì

có thể hiểu được bác yêu cuộc sống vô cùng Bác có yêu đời sâu sắc thì mới có được nghĩ tinh tế đến vậy Nhà thơ Thanh Nhàn đã tìm thấy và trân trọng cái tài năng thực sự của bác Nguyễn Tuân

Tế Hanh là một nhà thơ rất gần gũi với học sinh phổ thông, nhắc về ông

thì người đọc luôn gợi nhớ đến bài thơ Nhớ con sông quê hương Ông là một con

người hết sức khiêm tốn hòa nhã và chân tình Ông rất trân trong tài năng, luôn

thân thiện với bạn thơ dù là ở lứa tuổi nào Ông tâm tình: Tôi rất mong các thế

hệ nhà văn, nhà thơ chúng ta hiểu biết và gắn bó với nhau…[tr 28] Sự chân tình

đã làm nên sợi dây kết chặt tình cảm của nhà thơ với cuộc đời Nét bình dị làm cho hồn thơ ông trở nên chan hòa, mà cũng thật dân dã Ông cũng là một trong những nhà thơ đã gắn bó với mảnh đất Hà Nội rất nhiều năm và cho ra đời nhiều

tác phẩm: Hồ Thuyền Quang, Vườn hoa Thống Nhất, Hà Nội vắng em,…[tr 26]

Có thể nói viết về Hà Nội thì không ít tác giả, nhưng riêng ở Tế Hanh luôn toát lên một vẻ tinh tế đến vô cùng Nhà thơ luôn mang đến cho bạn thơ những điều thú vị bất ngờ trong cái bình dị nơi cuộc sống

Xem chùa

Gặp gỡ mùa xuân không hẹn trước Sẵn chùa mở đón khách vào xem Này nhé: Anh xin làm “kẻ tục”

Xứng đáng “người thanh” đã có em

Sự thân thiện và gần gũi trong con người Tế Hanh càng làm cho mọi người thêm yêu mến Một con người rất hài hòa, sẵn lòng chia sẽ tâm tình, bộc

trực mà thật đáng quý Cũng như nhà thơ nói: Sao lại “Phải yêu”? Được yêu

chứ [tr 27] Một sự hóm hỉnh và thấu đáo trong con người nhà thơ Tế Hanh quả

thật đáng mến Đấy là người, còn đời thì có thể nói rằng nhà thơ Tế Hanh rất tự hào về vợ của mình với mọi người, một người vợ luôn biết quan tâm đến chồng

mà không cần một đòi hỏi về điều gì cả Qua cuộc gặp gỡ và chuyện trò với Tế Hanh, nhà thơ Thanh Nhàn đã mang đến nhiều điều thú vị cho người đọc Ông rất sâu sắc, chững chạt và điềm đạm Cũng như một sự gặp gỡ gần như trùng lắp

cảm xúc của hai thi sĩ:

Thơ Tế Hanh: “Biển một bên em một bên”

Thơ Trần Đăng Khoa: “Biển một bên và em một bên”

Nhà thơ Tế Hanh bảo: àng anh ở Quảng Ngãi, gần biển, anh cứ nghĩ,

biển cũng là đời Có hai thứ đập vào ta liên miên và không ngừng làm ta xao động, bên là mọi chuyện đời, bên là tình yêu…

Không, có y hệt như nhau đâu… Anh chỉ nghĩ chữ “và” này phá vỡ hết cả

sự liên kết giành giật gắn bó của câu thơ Thế thôi, nhưng có thể Khoa lại có ý khác [tr 63] Sự bình lặng bằng phẳng và luôn nhẹ nhàng thanh thoát chính là

điều rất riêng trong nhà thơ Tế Hanh, nét độc đáo này nhà thơ đã gửi hết vào trong thơ của mình Mặc dù nhà thơ đã tâm tình, với cuộc đời thơ của ông như

có những nhịp vang, cứ khoảng 20 năm lại có tác phẩm đánh dấu một bước ngoặc Nhưng dù ở giai đoạn nào nhà thơ Tế Hanh luôn mang trong mình một hồn thơ tự nhiên mà sâu sắc, thú vị và độc đáo và cũng hết sức tinh tế nhạy cảm