(Luận văn) đặc điểm thơ hoàng việt hằng

Có thể nói, với số lượng tác phẩm đáng kể, cùng những giải thưởng văn học được nhận, Hoàng Việt Hằng là một cây bút khá tiêu biểu trong dòng văn học nữ Việt Nam đương đại, đã dành trọn c

Trang 1

NGUYỄN THỊ THIÊN SINH

ĐẶC ĐIỂM THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 2

NGUYỄN THỊ THIÊN SINH

ĐẶC ĐIỂM THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN BÍCH THU

THÁI NGUYÊN - 2018

Trang 3

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thiên Sinh

Trang 4

học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này Em cũng xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến nhà thơ Hoàng Việt Hằng - người đã cung cấp thông tin về các sáng tác và nhiệt tình giúp đỡ em trong quá trình tìm hiểu đề tài

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới những người thân yêu đã luôn bên em, động viên, khích lệ em trong những ngày học tập ở trường

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 28 tháng 6 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thiên Sinh

Trang 5

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 6

7 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 SÁNG TÁC CỦA HOÀNG VIỆT HẰNG TRONG DÒNG CHẢY CỦA THƠ NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI 8

1.1 Khái lược về thơ nữ Việt Nam đương đại 8

1.2 Hành trình sáng tác của Hoàng Việt Hằng 11

1.2.1 Vài nét về tác giả 11

1.2.2 Thơ Hoàng Việt Hằng 14

Tiểu kết Chương 1 21

Chương 2 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG 22

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ Hoàng Việt Hằng 22

2.1.1 Giới thuyết khái niệm cảm hứng chủ đạo 22

2.1.2 Cảm hứng về những chuyến đi 23

2.1.3 Cảm hứng trở về với chính mình 31

2.2 Cái tôi trữ tình trong thơ Hoàng Việt Hằng 38

2.2.1 Giới thuyết khái niệm về cái tôi trữ tình 38

2.2.2 Cái tôi thân phận 40

2.2.3 Cái tôi chia sẻ, đồng cảm với đồng loại 44

2.2.4 Cái tôi hoà nhập với thiên nhiên 48

Tiểu kết chương 2 52

Trang 6

3.2.1 Giới thuyết khái niệm về thể thơ 62

3.2.2 Thể thơ lục bát 63

3.2.3 Thể thơ tự do 66

3.3.4 Thể thơ 5 chữ 71

3.3 Giọng điệu trữ tình 73

3.3.1 Giới thuyết khái niệm về giọng điệu 73

3.3.2 Giọng điệu suy tư, trăn trở, nhiều dự cảm 74

3.3.3 Giọng điệu giàu thương cảm, đậm chất nữ tính 78

Tiểu kết Chương 3 82

PHẦN KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử thơ ca Việt Nam, có lẽ chưa bao giờ phụ nữ lại làm thơ nhiều và sôi động như những năm từ sau đổi mới đến nay Tiếp nối thế hệ thơ trưởng thành trong giai đoạn chống Mỹ như Phan Thị Thanh Nhàn, Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Thuý Bắc, Lê Thị Mây, Lâm Thị Mỹ Dạ là một đội ngũ sung sức: Lê Thị Kim, Đoàn Thị Lam Luyến, Nguyễn Thị Hồng, Đỗ Bạch Mai, Phi Tuyết Ba, Bùi Kim Anh, Nguyễn Thị Thuý Quỳnh, Đoàn Ngọc Thu, Hoàng Việt Hằng, Tuyết Nga,… Trong số đó, Hoàng Việt Hằng là một trong những cây bút nữ liên tục ra sách, ngày càng trở nên quen thuộc với độc giả và công chúng

Hoàng Việt Hằng có mặt trong làng thơ Việt từ những năm chín mươi của thế kỉ

trước với hai tập thơ: Những dấu lặng (1990), Tự tay nhóm lửa (1996) Nhưng phải

đến đầu thế kỷ XXI này, tên tuổi của Hoàng Việt Hằng mới thực sự được đông đảo bạn đọc biết đến Được vinh danh bởi hàng loạt giải thưởng như: giải thưởng của

Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam cho tập thơ Tự tay nhóm lửa (2005); giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội cho tập thơ Vệt trăng và cánh cửa (2008) Giải

thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Tổng liên đoàn lao động Việt Nam tổ chức

năm 2010- 2014 cho tập thơ Xóa đi và không xóa; giải thưởng của Hội Văn học nghệ thuật thủ đô năm 2016 cho tập thơ Trăng vàng ngồi vớt trăng vàng, là sự ghi nhận

những giá trị cũng như những đóng góp của nhà thơ với đời sống văn học Việt Nam Ngoài ra, nhà thơ còn vinh dự được nhận nhiều giải thưởng báo chí, và các giải thưởng khác như: Giải thưởng của Hội nhà văn Hà Nội năm 1980-1981 cho tập

truyện ngắn Những lời chưa nói hết; tặng thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm

2010 cho tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy

Coi nghề văn là lẽ sống, đến nay Hoàng Việt Hằng đã là tác giả của 7 tập thơ và 11 tập văn xuôi Có thể nói, với số lượng tác phẩm đáng kể, cùng những giải thưởng văn học được nhận, Hoàng Việt Hằng là một cây bút khá tiêu biểu trong dòng văn học nữ Việt Nam đương đại, đã dành trọn cuộc đời cho văn chương, coi nghề viết là hơi thở của đời mình Chúng tôi thiết nghĩ sẽ thật thiếu sót nếu không có những công trình tìm hiểu

và nghiên cứu về sáng tác của Hoàng Việt Hằng nói chung và thơ nói riêng một cách hệ

Trang 8

thống và đầy đủ Vì vậy, chúng tôi đã chọn thơ Hoàng Việt Hằng làm đối tượng nghiên

cứu, với đề tài Đặc điểm thơ Hoàng Việt Hằng

2 Lịch sử vấn đề

Hoàng Việt Hằng là một trong số những người viết khi có tác phẩm mới ra đời đều được bạn đọc và giới phê bình đón nhận Đọc thơ Hoàng Việt Hằng, độc giả cảm

nhận được tấm lòng đôn hậu, giàu tình yêu thương con người Chị bộc bạch: Tôi chỉ

nhìn thấy những góc khuất, giống như nhìn một nửa chiếc lá nghiêng xuống đất, tối hơn… Tôi hay chớp được những nỗi bất hạnh trùng xuống của đàn bà, đàn bà dễ hiểu nhau hơn Tôi chọn một góc khuất của chiếc lá ấy để viết Những thua thiệt, những mưu cầu hạnh phúc giản đơn mà không được giản đơn, và tôi nghĩ văn chương phải nói ra điều gì đó giúp họ (Phỏng vấn Hoàng Việt Hoàng - Duy Văn) Và

không phải ngẫu nhiên, Lê Thiếu Nhơn cảm nhận: Hoàng Việt Hằng đã nếm trải

nhiều lao đao để những sóng gió bất trắc lặn vào trang giấy trắng thành những câu thơ vỗ về kiếp người nổi nênh [50]

Nhà thơ là một cây bút có sức sáng tạo mạnh mẽ, có thể viết cả thơ và văn xuôi (truyện ngắn và tản văn) Ở lĩnh vực nào, tác giả cũng gặt hái được thành công nhất định Để có những rung động sâu xa với những kiếp người nghèo khổ, nhà thơ thường tự mình lãng du trên khắp các nẻo đường đất Việt và có khi sang cả các nước bạn Chị bộc bạch:

Đi Ngộ ra nỗi đau riêng rất nhỏ Trên ngàn ngày cây số phía sau lưng

(Bấm chín đốt ngón tay)

Đọc tập thơ Xóa đi và không xóa, nhà nghiên cứu Mã Giang Lân nhận xét: …

các bài thơ như nói với mình, về mình nhưng lại là những lời nhắc nhở, khơi gợi lương tâm đồng loại Chất sống, tư tưởng của thơ là ở đấy [37] Nhà thơ làm thơ mà

người đọc thấy như chị đang thủ thỉ, đang tâm sự với mình trên những chuyến du ký

Cũng trong tập thơ này, tác giả Việt Quỳnh nhận thấy: Lời thơ Hoàng Việt Hằng đơn

giản như thủ thỉ, thấy gì, cảm gì thì ghi chép lại Câu thơ không phức tạp chữ nghĩa, không hoa lệ ngôn từ, cứ như một khoảnh tự mình trò chuyện với mình, dọc đường những lúc nghỉ chân đỡ phần mỏi mệt [52] Giữa bao bộn bề bon chen của cuộc sống

Trang 9

hiện đại, giữa ồn ào náo nhiệt của Hà Nội phồn hoa, nhà thơ vẫn lặng lẽ sống, lặng lẽ viết và lặng lẽ đi, như con ong cần mẫn dâng những giọt mật quý cho đời, để rồi lặng

lẽ tỏa hương

Qua khảo sát một số bài viết và công trình nghiên cứu về thơ văn của tác giả, chúng tôi nhận thấy có nhiều bài viết có nội dung liên quan đến đề tài Đa số các bài viết đều có cùng nhận định thơ Hoàng Việt Hằng là tiếng nói chân thành tha thiết của trái tim phụ nữ giàu yêu thương đa cảm, những trăn trở suy tư về mình và chiêm

nghiệm về cuộc sống Thơ Hoàng Việt Hằng không thuộc diện tài hoa nhưng nhiều

câu lấp lánh nước mắt khiến người đọc nao dạ [50] Nhiều bài thơ của chị như những

tiếng thở dài lặng lẽ sau bao tháng ngày mưu sinh bằng những trang báo Thật may mắn là nhà thơ vẫn vượt qua những thử thách của số phận để tiếp tục đi và viết Sau

bốn tập thơ Những dấu lặng, Tự tay nhóm lửa, Chuông vọng và Một mình khâu

những lặng im, Hoàng Việt Hằng tiếp tục cho xuất bản tập Vệt trăng và cánh cửa- tập

thơ đã đem lại cho chị giải thưởng hàng năm của hội nhà văn Hà Nội Về tập thơ này,

nhà nghiên cứu Mã Giang Lân nhận xét: tập thơ Vệt trăng và cánh cửa (2008) có

nhiều bài thơ hay xúc động, ám ảnh ngay từ tên bài thơ: Đèn lẻ bóng, những dấu lặng, Một mình khâu những lặng im, Ẩn ức… Có nhiều câu thật thương, thật xót xa: Lấy chồng lấy cả nỗi đau của chồng… Nỗi đau thân phận, niềm cảm thông với những kiếp người thua thiệt, nghị lực sống làm nên phẩm chất của tập thơ [37]

Là người theo sát thơ Hoàng Việt Hằng, nhà nghiên cứu Mã Giang Lân cảm

nhận: Hoàng Việt Hằng chú trọng đưa chất sống vào thơ, hút nhụy sống từ nhiều

miền quê đất nước và vươn ra bên ngoài biên giới hy vọng đem lại màu mỡ cho thơ

[37] Nhà thơ thích đi du lịch một mình để ngắm nhìn khung cảnh thiên nhiên, để hòa mình vào cuộc sống của những vùng đất khác nhau và quan trọng là để cảm và hiểu cuộc sống còn nhiều lam lũ của những số phận nghèo khổ, để được thấy mình vẫn còn may mắn, từ đó cảm xúc viết được thăng hoa Gắn bó với nghiệp cầm bút, say mê với nghệ thuật, đau đáu trước những số phận con người, những chiêm nghiệm của Hoàng Việt Hằng đã đạt đến độ triết lý, khiến người đọc phải trăn trở Nhân đọc tập

thơ Xóa đi và không xóa tác giả Lệ Thu chia sẻ: Xóa đi và không xóa có nhiều bài thơ

khiến tôi phải suy ngẫm, Bài thơ (Hạn sống - NTTS) như thể rời rạc, như không đầu

Trang 10

không cuối, nhưng lay động lòng người về thế thái nhân tình, về tính nhân văn, về những điều mà phụ nữ ngày nay phải đối mặt: Rớt bão ở ngoài khơi/ rớt bão xuống đời người/ rớt bão… Và, gần như tâm thế của nhà thơ chủ ý hướng nội, đều phảng phất trắc ẩn với nhân gian Điều mà Hoàng Việt Hằng không muốn xóa (Lệ Thu-

Đọc xóa đi và không xóa của Hoàng Việt Hằng, NXB Phụ nữ - 2012)

Tác giả Lê Thiếu Nhơn trong bài viết Hoàng Việt Hằng - tựa vào bút nghiên run

rẩy viết cũng ghi nhận: Nếu xét riêng dòng lục bát của Hoàng Việt Hằng thì nhà thơ phơi bày những vần điệu được khơi nguồn từ mạch ngôn từ tha thứ và cam chịu, sinh

ra và lớn lên ở Hà Nội, chất nền nã Thăng Long của Hoàng Việt Hằng ký gửi ít nhiều qua những dòng lục bát [50]

Trên đây là những bài viết, những ý kiến của các nhà phê bình cũng như các tác giả về thơ của Hoàng Việt Hằng Các ý kiến đã trích dẫn mặc dù chưa đi sâu tìm hiểu, phân tích đánh giá một cách hệ thống, toàn diện về thơ Hoàng Việt Hằng nhưng đã

phần nào phác thảo được chân dung một người đàn bà làm thơ với những nét cảm

riêng của từng tác giả

Về luận văn, chúng tôi có dịp khảo sát hai luận văn đã chọn thơ văn Hoàng Việt Hằng là đối tượng nghiên cứu, mỗi luận văn tiếp cận vấn đề ở những góc độ khác

nhau Luận văn Đặc điểm văn xuôi Hoàng Việt Hằng của Hoàng Thị Lan Anh bảo vệ năm 2016, đi sâu tìm hiểu Những khám phá về đời sống - văn hóa trong văn xuôi

Hoàng Việt Hằng và Một vài phương thức thể hiện trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng

Từ đó, đưa đến những cái nhìn tương đối toàn diện về văn xuôi của tác giả về cả nội

dung và nghệ thuật: Hoàng Việt Hằng đã thể hiện cái tôi của mình trong từng trang

viết, với niềm khao khát đi và viết ấy người đọc tìm thấy trong những trang viết của nhà thơ là những quầng sáng kí ức, những phận người, những nét đẹp trong văn hóa ứng xử Tất cả đã tạo nên cái riêng, cái đặc sắc trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng - Một nét khu biệt giữa tác giả với các tác giả nữ khác trong việc nhận diện tác phẩm trong lòng độc giả [2]

Tiếp theo, chúng tôi khảo sát luận văn thạc sĩ của tác giả Đới Thị Hồng với đề

tài Cái tôi trữ tình trong thơ Dư Thi Hoàn, Đoàn Thị Lam Luyến, Hoàng Việt Hằng

đã bảo vệ thành công vào năm 2016 Ở luận văn này, tác giả đặt thơ Hoàng Việt

Trang 11

Hằng trong đối sánh với thơ của hai tác giả nữ cùng thời để so sánh, kiến giải những

đặc điểm riêng về cái tôi trữ tình và nghệ thuật biểu hiện: ngôn ngữ, giọng điệu, thể thơ của 3 tác giả Điều thú vị nhất của luận văn là đã chỉ ra được giọng điệu thơ của từng tác giả bên cạnh những đặc điểm chung của các nhà thơ cùng thời Luận văn đã

khẳng định: việc dám lên tiếng khẳng định cái tôi cá nhân dường như không còn xa

lạ mà nó đã trở thành một xu hướng cho các tâm hồn nghệ sĩ thỏa sức bộc lộ và sáng tạo để tạo nên những dấu ấn riêng của chính mình Dư Thi Hoàn, Đoàn Thị Lam Luyến, Hoàng Việt Hằng là những nhà thơ tiêu biểu trong việc thể hiện cái tôi cá thể trong thơ và tạo được những thành công không thể phủ nhận Dẫu vậy, ba tác giả là

ba cá thể riêng biệt, tạo nên ba cá tính sáng tạo khác nhau (….) Hoàng Việt Hằng ý nhị, sắc sảo, giản dị, mộc mạc và giàu lòng trắc ẩn [34]

Cùng với các bài viết của giới sáng tác và phê bình về sáng tác của Hoàng Việt Hằng, những nhận định của người viết giúp chúng tôi có thêm những cảm nhận ngày một sâu sắc hơn về văn thơ Hoàng Việt Hằng Đó là những gợi ý cho chúng tôi tiếp

cận và triển khai đề tài: Đặc điểm thơ Hoàng Việt Hằng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật thơ Hoàng Việt Hằng

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Hoàng Việt Hằng là cây bút đã khẳng định được tên tuổi của mình trên các thể

loại: tản văn, truyện ngắn, tiểu thuyết và thơ Tuy nhiên, luận văn của chúng tôi chỉ

nghiên cứu về thơ Hoàng Việt Hằng, nên chúng tôi giới hạn khảo sát các tác phẩm thơ của nữ thi sĩ này đã được in trong các tập thơ:

6 Xóa đi và không xóa (2012)

7 Trăng vàng ngồi vớt trăng vàng (2015)

Trang 12

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình triển khai đề tài, chúng tôi thực hiện những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: Phương pháp tiểu sử, Phương pháp thống kê, phân loại,

Phương pháp so sánh, đối chiếu, Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp tiểu sử: Phương pháp này chúng tôi chủ yếu sử dụng ở

chương I, phần giới thiệu về con người tác giả và những yếu tố hình thành nên tài năng văn chương

- Phương pháp thống kê, phân loại: Chúng tôi vận dụng phương pháp thống

kê, phân loại để thẩm định đánh giá một cách toàn diện, đầy đủ, khoa học và chính xác các đặc điểm về nội dung, nghệ thuật thơ Hoàng Việt Hằng

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi

cũng sưu tầm, tìm hiểu thêm tư liệu về một số tác giả nữ cùng thời để đối chiếu nhằm tìm ra những đặc điểm riêng, cá tính sáng tạo đặc biệt của tác giả

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Chúng tôi dùng phương pháp này để có

thể bước đầu cảm nhận và đưa ra những kết luận chính xác về nội dung, nghệ thuật thơ Hoàng Việt Hằng

5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài Đặc điểm thơ Hoàng Việt Hằng, mục đích chúng tôi hướng đến là:

Tìm hiểu một vài phương diện về nội dung tư tưởng của Hoàng Việt Hằng thông qua những nét chủ đạo trong cảm hứng sáng tác của nhà thơ

Phát hiện những đặc điểm sáng tạo trong nghệ thuật thơ, từ đó góp một tiếng nói khẳng định những đóng góp của Hoàng Việt Hằng đối với thơ nữ nói riêng và thơ Việt Nam đương đại nói chung

5.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát, nhận diện thơ Hoàng Việt Hằng Nghiên cứu tính chất thống nhất

giữa nội dung và nghệ thuật thể hiện

Tìm hiểu nguồn cảm hứng chủ đạo, cái tôi trữ tình và những đặc điểm thơ Hoàng Việt Hằng

6 Đóng góp của luận văn

Trên cơ sở khảo sát 5 tập thơ của Hoàng Việt Hằng, luận văn muốn nghiên cứu một cách tương đối toàn diện về đặc điểm thơ chị Từ đó, góp phần đánh giá

Trang 13

một cách có căn cứ khoa học những đóng góp và vị trí của Hoàng Việt Hằng trong thơ ca Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Sáng tác của Hoàng Việt Hằng trong dòng chảy của thơ nữ thời kỳ

Trang 14

Chương 1 SÁNG TÁC CỦA HOÀNG VIỆT HẰNG TRONG DÒNG CHẢY CỦA THƠ NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1.1 Khái lược về thơ nữ Việt Nam đương đại

Thơ đương đại là một dòng chảy liên tục và là sự tiếp nối của thơ ca Việt Nam giai đoạn trước đó Giai đoạn trước ảnh hưởng đến giai đoạn sau và giai đoạn sau kế thừa, phát huy, cách tân giai đoạn trước Thơ đương đại Việt Nam là dàn hợp xướng của các cây bút nhiều thế hệ, vì thế, thơ nữ đương đại bao gồm các nhà thơ trưởng thành trong chiến tranh hoặc đã từng trải qua chiến tranh, và các nhà thơ trẻ thế hệ 7X, 8X, 9X…

Các nhà thơ nữ đương đại chịu sự ảnh hưởng của những mạch nguồn thơ nữ trước đó, từ thế hệ các tác giả trưởng thành trong chiến tranh như Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Phan Thị Thanh Nhàn, Đoàn Thị Lam Luyến, Dư Thị Hoàn, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Lâm Thị Mỹ Dạ, Thúy Bắc cho đến Đỗ Bạch Mai, Thảo Phương, Phi Tuyết Ba, Nguyễn Thị Thúy Quỳnh Tiếp nối hành trình của thế hệ đi trước, các nhà thơ nữ trẻ cũng khai thác các đề tài quen thuộc như: thân phận người phụ nữ, tình yêu và lòng thủy chung son sắt của người phụ nữ, tình mẫu tử, tình bạn…Bên cạnh đó, các cây bút

nữ trẻ đi sâu khai phá những đề tài mới của đời sống đầy biến động, những va đập của đời thường, niềm khát khao hướng tới những cái mới, những chân trời mới lạ

Các nhà thơ đã thể hiện sự bắt nhịp nhanh chóng và hòa vào dòng chảy của văn học trong bối cảnh đổi mới và hội nhập Họ khám phá và thích ứng để tiếng thơ của mình vừa mang hơi thở thời đại vừa có nét thuần Việt không hề trộn lẫn Có thể vẫn là những cảm xúc cũ với những nét thanh dịu, với sự ngân nga của câu chữ, vần điệu hoặc là tiếng thơ mộc mạc, chân chất; Cũng có thể chỉ là sự e lệ, bẽn lẽn của những cô gái mới lớn lần đầu tập yêu với tiếng thơ trong trẻo, thơ ngây Cũng có thể

là tình cảm đầu đời không thổ lộ được phải giấu vào thơ như một tiếng thở dài nuối tiếc, nhớ nhung sầu muộn Hoặc đâu đó vẫn là những lo toan thường nhật, những

khó khăn tất bật của cuộc sống, cả chuyện cơm áo gạo tiền, cả chuyện sống và viết

với tiếng thơ cất lên đầy trăn trở Các nhà thơ nữ đã không chỉ là người thể hiện cuộc sống trên trang viết mà còn muốn tạo dựng, phơi mở một thế giới khác trong

Trang 15

chính thế giới hiện thực này, thế giới của sự vươn tới mãnh liệt và đầy khát khao, thế giới của bình yên và tình yêu Tâm hồn thi ca của họ đa cảm và tinh tế, luôn rung lên tất cả những nhịp đập cảm xúc nóng bỏng, giản dị, chân thực, táo bạo và liều lĩnh Họ đã và đang tạo dựng cho mình một phong cách mới trong trào lưu thơ Việt Nam đương đại

Tuy nhiên, những tìm tòi, khám phá và thể nghiệm dù ít nhiều đạt được thành công nhất định thì bên cạnh đó, lượng độc giả khắt khe với sự táo bạo đổi mới vẫn chiếm đa số Vậy nên, sự tiếp nối dòng chảy của thơ ca truyền thống kết hợp với sự

nỗ lực cách tân của các cây bút nữ vẫn nhận được sự đón tiếp nồng hậu hơn Với tâm hồn tinh tế và nhạy cảm của phụ nữ, các chị đã trở về với đề tài đời tư, thế sự để thông cảm, sẻ chia với những con người và cuộc sống quanh mình Đó là những mảnh đời, những cuộc sống cụ thể mà các chị gặp trong những chuyến đi, trong cuộc sống mưu sinh hàng ngày: Người đọc có thể gặp một cụ già bán thuốc, một người đạp xích lô ế khách trong thơ của Nguyễn Thị Hồng; một bà lão ăn xin cô đơn tội nghiệp trong thơ của Lê Hồ Lan; hay là nỗi đau của những em bé phải chịu thiệt thòi bởi

cảnh ly hôn của cha mẹ chúng trong Đồ chơi hôn nhân của Đoàn Ngọc Thu… Và

không phải một cái nhìn rất “xã hội học” hay những chiêm nghiệm, triết lý xa xôi nào

đó, mà với các nhà thơ nữ, đó là cái nhìn cảm thông, cái cúi xuống đời người cũng như cúi xuống đời mình

Tình cảm gia đình có lẽ là chủ đề thường xuyên và liên tục nhất trong thơ của các nhà thơ nữ Đó là những lo âu, khắc khoải, đau đáu yêu thương người thân, gia đình trong thơ của Bùi Anh Kim, Lâm Thị Mỹ Dạ, Hoàng Việt Hằng…

Em khâu tóc trắng thay lời Mỗi khi cúi xuống rã rời nỗi đau Con chồng, vợ cũ, đồng sâu Lấy chồng lấy cả nỗi đau của chồng

(Hoàng Việt Hằng)

Xã hội thay đổi và phát triển, kéo theo đó, những giá trị tinh thần, văn hóa dường như, với một số không ít người đã không được xem trọng Nhưng với các nhà thơ nữ có trái tim đầy nhân hậu dù là người dưng, thì những cảnh sống cơ cực, những

phận đời éo le cũng khiến họ đau đáu xót thương Cũng chẳng phải khéo dư nước mắt

Trang 16

(Nguyễn Du) mà nỗi đau ấy, nước mắt ấy chính là sự đồng cảm, chính là những giọt nước mắt khóc mình:

Áo trẻ con hai ngàn

Đổi giỏ ngô cũng được Giỏ ngô cũng hai ngàn Bát phở và giỏ ngô Vừa ăn chan nước mưa

Tôi ăn chan nước mắt

(Hoàng Việt Hằng)

Đề tài tình yêu lứa đôi cũng là một đề tài quen thuộc trong thơ nữ Với trái tim phụ nữ đa cảm và yếu đuối, cảm giác bị bỏ rơi, bị phụ bạc, hay khi đánh mất tình yêu, đánh mất niềm tin luôn được giãi bày trong thơ Đó là nỗi đau đớn, xót xa đến tê dại:

Lặng im ngạt trái tim em/ Tê dại đợi chờ/ Khiến cảm xúc trở nên băng giá/ Thêm một giọt lặng im/ Để chịu đựng vỡ òa/ Con người đi nhanh hơn đến bờ bên kia cuộc sống

(Bùi Kim Anh)

Hay: tình yêu vò xé ta/ hạnh phúc trở mặt với ta (Bùi Kim Anh) khiến người

đàn bà trở nên chát chúa, bực tức, và chỉ biết gặm nhấm những giọt nước mắt, đối

diện với màn đêm tĩnh lặng

Dường như, những người phụ nữ ấy chờ đợi một phép màu, một câu chuyện

cổ tích có thật trên đời để gọi cánh cửa của trái tim mở ra Nhưng, chờ đợi, hi vọng

đều chỉ là vô vọng và họ hiểu Không là cổ tích, họ đành đóng kín trái tim mình: Em

gọi mãi vừng ơi/ Câu thần chú đã không còn linh ứng/ Trước cánh cửa là em / Sau

cánh cửa là con đường hun hút (Đinh Thị Như Thúy)

Mỗi cuộc đời, mỗi số phận có những nỗi niềm riêng, nhưng điểm chung giữa

họ là tình yêu cuộc sống, sự dũng cảm vượt qua mọi khó khăn Chấp nhận đắng cay,

thậm chí làm quen với đắng cay như một liều Thuốc đắng bao ngày dã tật thành quen

(Đoàn Thị Lam Luyến)

Bằng trái tim bao dung, vị tha của người phụ nữ, khi tình yêu tan vỡ, họ không

oán hận mà chấp nhận đau khổ để hiến dâng cho tình yêu: Em lặng lẽ nói cười/ lặng

lẽ nát tan/ em thành lá, thành sương, thành lửa/ em lặng lẽ kêu gọi, lặng lẽ cầu xin/

lặng lẽ chờ mong/ lặng lẽ vỡ òa thành lệ/ ôi thời khắc huy hoàng (Ý Nhi)

Trang 17

Những cảm xúc đời thường trước những sự kiện của đời sống xã hội, hay trong tình yêu đều được các nhà thơ nữ nhìn nhận và phản ánh thông qua tâm hồn, trái tim dễ rung động và đa cảm của họ Bên cạnh ý thức về trách nhiệm công dân, trách nhiệm với gia đình thì đồng thời, họ cũng khẳng định cái tôi đầy cá tính Bên cạnh nỗi xót thương, niềm cảm thông và cả đau đớn cho những thân phận bất hạnh, là khát vọng hạnh phúc, niềm hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn

Có thể nói rằng, thơ nữ đương đại cũng đang hội tụ rất nhiều thế hệ các nhà thơ nữ và đồng thời với đó là rất nhiều xúc cảm, giọng điệu cùng với sự tìm tòi, thể nghiệm không ngừng nghỉ Nhưng sau tất cả sự phá cách, sự thể nghiệm và cả học hỏi những trào lưu mới mẻ nhất của thi ca thế giới (giai đoạn hậu hiện đại) thì thơ nữ vẫn trở về với bản tính, thiên chức của người phụ nữ và những tiếng thơ đằm thắm, dịu dàng - là tiếng thơ được người đọc yêu quý nhất: Đó là tình cảm gia đình với lo toan bộn bề thường nhật Đó là tình mẫu tử thiêng liêng và cao cả, là sự hi sinh vô bờ bến cho con cái, là những trăn trở, suy tư về cuộc sống hiện đại trước những cảnh đời ngang trái, éo le, trước những bất công và sự xuống cấp của đạo đức xã hội; là những cay đắng khi tình yêu tan vỡ, khi bị phụ bạc, nhưng vẫn một lòng bao dung, vị tha Tất cả góp phần không nhỏ tạo nên dàn hợp xướng của thơ ca đương đại

1.2.1 Vài nét về tác giả

Hoàng Việt Hằng sinh ngày 29-12-1953 tại làng Vân Hồ, thành phố Hà Nội

Chẳng thơm cũng thể hoa lài/ Dẫu không thanh không lịch cũng người Tràng An (Ca

dao) cô gái ấy, người phụ nữ ấy đã mang trong mình nét nền nã, thuần phác và thanh lịch của vùng đất văn hiến Năm 1973-1974, Hoàng Việt Hằng trở thành công nhân nhà máy Cơ khí Trần Hưng Đạo, đến năm 1977 làm công nhân Công ty xây dựng số

1 Hà Nội Nhưng rồi có một mối tơ duyên đặc biệt đã buộc cô công nhân ngày ấy vào mối nợ văn chương, để mấy chục năm sau vẫn gắn bó với nghiệp viết và những chuyến đi tìm cảm hứng Văn chương, thơ phú thực sự là cái nghiệp với thi nhân, nên

dù không lựa chọn thì cái nghiệp thơ vẫn cứ buộc lấy người thơ

Sau khi theo học khóa Bồi dưỡng viết văn của Hội Nhà văn Việt Nam tại Quảng

Bá (năm 1974), Hoàng Việt Hằng chuyên tâm vào sáng tác, thành công đầu tiên là tập

Trang 18

truyện ngắn Những lời chưa nói hết đạt Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội (1980) Nhưng tiếp đó, mười truyện ngắn của cây viết trẻ Hoàng Việt Hằng gửi đến Tạp chí

Văn nghệ quân đội đều rơi vào sọt rác trong phòng văn của biên tập viên Triệu Bôn

Tìm đến tận nơi để hỏi cho rõ lý do thì chỉ nhận được nụ cười đủ khiến người ta phải

chui xuống đất vì xấu hổ (lời Hoàng Việt Hằng), bởi lẽ những truyện ngắn viết về

chiến tranh của một cô nàng quan sát chiến trận từ xa không thể qua mắt được một người lính chiến đã từng ngược bom đạn trở về Và rồi một mối duyên trắc trở giữa

cô gái trẻ với nhà văn thương binh đã đến Tình yêu ấy đã trải qua biết bao ghềnh thác, kéo dài bao nhiêu năm rồi mới có được một đám cưới, một danh phận với người đàn ông đã có một đời vợ và một đàn con- một người thương binh không có thẻ Sự thua thiệt ấy của nhà văn Triệu Bôn đã trút cả vào đôi vai Hoàng Việt Hằng Như lẽ thường, để rồi chuỗi ngày tiếp nối, Hoàng Việt Hằng gồng sức mình lên để gánh vác,

để san sẻ, bù đắp cho cái hạnh phúc nhỏ nhoi của mình Người ta thường nói, Hoàng

Việt Hằng có một đôi vai rộng cả về nghĩa đen và nghĩa bóng, đôi vai mà mỗi khi đi

may áo, người thợ may nào cũng lấy làm ngạc nhiên bởi nó quá rộng Đôi vai mang gánh nặng của nhân tình thế thái và của văn chương Đôi vai gánh vác mọi việc hệ trọng trong đời Đôi vai đã từng bốc vải ở chợ Bắc Qua những năm nghèo khó, cơ cực để lấy tiền nuôi con, chăm chồng Đôi vai ấy luôn một mình, đến bệnh viện một

mình vượt cạn, một mình xây nhà, một mình đi sau xe tang mẹ, một mình cõng chồng

đi khắp các bệnh viện ròng rã mười năm trời… Đôi vai đã thức khuya dậy sớm, lam

lũ với đủ mọi bận bịu để làm tròn bổn phận, thiên chức của một người mẹ người vợ Đôi vai đã nâng đỡ cả thể chất và tâm hồn Hoàng Việt Hằng

Từ năm 1993, khi nhà văn Triệu Bôn bị tai biến mạch máu não, di chứng liệt nửa người, Hoàng Việt Hằng chuyển sang làm báo tự do để mưu sinh 10 năm viết văn, viết báo để kiếm từng thang thuốc mong chồng thoát cơn bạo bệnh, 10 năm ròng rã cõng chồng đi khắp các bệnh viện, nhưng định mệnh nghiệt ngã vẫn mang người chồng của chị - nhà văn Triệu Bôn ra đi Sự ra đi của người chồng, những lo toan vất vả của cuộc sống đã khiến mái tóc người phụ nữ ấy bạc dần, mỗi sợi bạc là

một nỗi đau và đã có lúc chị tưởng như gục ngã: Em vẫn thấy anh ngồi/ Như dấu

chấm than viết ngược/ Lúc ốm đau em đã muốn bỏ cuộc/ Nhưng thấy con tha thủi

Trang 19

không đành (Dấu chấm than viết ngược) Có lẽ đứa con trai bé bỏng, có lẽ chính

thi ca, văn chương đã cho người phụ nữ ấy tựa vào để sống, để đi và viết tiếp Quen với việc tự làm, tự chịu, ngay cả khi cận kề sự an nguy của sinh mệnh vẫn không muốn mình là mục tiêu thương xót của đám đông Nằm trên giường bệnh sau ca

phẫu thuật, nhà thơ đã mở máy tính, gõ bàn phím với phép tính trong đầu: Bài này

đủ cho mũi tiêm ngày mai…

Trở thành hội viên Hội nhà văn Việt Nam từ năm 2002, Hoàng Việt Hằng được đánh giá là cây bút đa năng, sáng tác nhiều thể loại và là một trong những tác giả nữ

viết sung sức nhất đầu thế kỷ XXI Suốt một đời cầu cạnh bút nghiên run rẩy viết,

Hoàng Việt Hằng đã nhận được không ít giải thưởng văn học: Giải thưởng của Hội

Nhà văn Hà Nội cho tập truyện ngắn Những lời chưa nói hết năm 1980 Giải thưởng của Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam năm 1990-1995 với tập thơ Những dấu lặng

Giải thưởng của Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam năm 2005 cho tập

thơ Một mình khâu những lặng im Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội với tập thơ

Vệt trăng và cánh cửa năm 2008 Tặng thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 2010

cho tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy Giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam và Tổng liên đoàn lao động Việt Nam tổ chức năm 2010-2014 với tập thơ Xóa đi và không

xóa Và nhiều lần Hoàng Việt Hằng nhận giải thưởng báo chí cho thể loại tản văn

Không quá khi nói rằng: Hoàng Việt Hằng là người cần mẫn cày trên cánh đồng

chữ (thơ Hoàng Việt Hằng) Những tác phẩm ở đủ các thể loại vẫn ra đời đều đặn,

riêng về thơ, đến nay, tác giả đã xuất bản được 7 tập thơ:

- Những dấu lặng (thơ), Nxb Phụ Nữ 1990

- Tự tay nhóm lửa (thơ), Nxb Hội Nhà văn 1996

- Chuông vọng (thơ), Nxb Phụ Nữ 2000

- Một mình khâu những lặng im (thơ), Nxb Phụ Nữ 2005

- Vệt trăng và cánh cửa (thơ), Nxb Phụ Nữ 2008

- Xoá đi và không xoá (thơ), Nxb Phụ Nữ 2012

- Trăng vàng ngồi vớt trăng vàng (thơ), Nxb Phụ Nữ 2015

Ở văn xuôi, Hoàng Việt Hằng sáng tác cả truyện ngắn, truyện thiếu nhi, tản văn, tạp văn và tiểu thuyết, trong đó đã xuất bản 11 tác phẩm:

Trang 20

- Những lời chưa nói hết (tập truyện ngắn), Nxb Thanh Niên 1987

- Ngón nhẫn xinh xinh (tập truyện thiếu nhi ), Nxb Kim Đồng 1998

- Dấu chấm than viết ngược (tập tản văn), Nxb Phụ Nữ 2008, tái bản 2009

- Một bàn tay thì đầy (tiểu thuyết), Nxb Phụ Nữ 2010

- Người cho đã không nhớ (tập tản văn), Nxb Thanh Niên 2012

- Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng (tạp văn), Nxb Phụ Nữ 2013

- Tiêu gì cho thời gian để sống (tản văn), Nxb Trẻ 2014

- Nắng trưa không đứng bóng (tập truyện), Nxb Văn học 2015

- Bóng đổ nơi chân sóng (tập truyện), Nxb Văn học 2015

- Giọt người ở mấy Vũng Mây (tản văn), Nxb Kim Đồng 2017

- Người tình không bỏ được (ký chân dung), Nxb QĐND 2017

Mặc dù đã ở cái tuổi đứng bóng, nhưng Hoàng Việt Hằng vẫn đi và viết Những bài thơ, những truyện ngắn, ký, tản văn vẫn tươi rói cảm xúc của cuộc sống Có lẽ một lần nữa phải khẳng định rằng, Hoàng Việt Hằng là một trong những cây bút nữ giàu nội lực sáng tạo Cuộc đời chị nếm trải đầy đắng cay, sóng gió, với biết bao nhiêu gian truân, nhưng chị vẫn miệt mài sáng tác và không ngừng hút nhụy từ cuộc sống để dâng cho đời mật ngọt là những áng văn thơ Dù sáng tác rất nhiều thể loại, thành công ở rất nhiều lĩnh vực nhưng người đọc vẫn nhớ đến, vẫn biết đến một Hoàng Việt Hằng, một nhà thơ của phụ nữ, viết về cuộc đời mình mà cũng là viết về cuộc đời của những người phụ nữ nói chung: ngọt ngào, đằm thắm, đắm say trong tình yêu đấy mà cũng đầy trăn trở, cay đắng, xót xa

1.2.2 Thơ Hoàng Việt Hằng

Hoàng Việt Hằng yêu và đến với thơ từ rất sớm, nhưng thành công với văn

xuôi trước khi thành công với thơ Ngay từ năm 1980, tập truyện ngắn Những lời

chưa nói hết đã nhận được giải thưởng của Hội nhà văn thành phố Hà Nội Thế

nhưng theo như lời của nhà văn Triệu Bôn, ngay từ lần gặp đầu tiên khi nhà thơ mang bản thảo truyện ngắn đến tòa soạn tạp chí Văn nghệ Quân đội, thì Hoàng Việt Hằng hợp với thơ hơn văn xuôi Sống giữa Hà Nội phồn hoa tấp nập, Hoàng Việt Hằng

không chọn cho mình một con đường mưu sinh nhàn hạ, mà như chị chia sẻ: Hẹn gì

với những đam mê/ mà em bùa ngải viết thuê lần hồi, chị đến với văn chương như

Trang 21

một niềm đam mê, và cũng là để mưu sinh, kiếm sống - một nghề đầy thử thách và

không ít nhọc nhằn Hơn nữa, với cái tâm của một người làm nghề: Tôi chọn một thứ

văn chương trong sạch, và tôi thường cúi xuống những số phận nghèo khổ (NTTS),

thì cuộc mưu sinh ấy còn nhọc nhằn gấp bội phần Nhất là khi chị vừa phải cày trên

đồng chữ (Thơ Hoàng Việt Hằng) để nuôi mình, chữa bệnh cho chồng và nuôi con

trong cảnh: Con chồng, vợ cũ, đồng sâu/ Lấy chồng lấy cả nỗi đau của chồng (Một

mình khâu những lặng im)

Đam mê với nghề và như là duyên phận, là định mệnh nghề đã chọn người, Hoàng Việt Hằng đã sống và viết với tất cả tình yêu và nhiệt huyết Tiền nhuận bút nhận được chị không dành riêng cho mình mà để mua thuốc cho chồng, nuôi con và

để trang trải cho những chuyến đi tìm cảm hứng sáng tác Là nhà văn, đồng thời là phóng viên báo Du lịch, dù tuổi đã cao, chị vẫn luôn tràn đầy nhiệt huyết cho những chuyến đi với hành trang là cây bút và chiếc máy ảnh, bước chân chị in dấu trên khắp các nẻo đường với tâm hồn tràn đầy yêu thương, trắc ẩn và những vần thơ đầy ắp hơi thở của cuộc sống, kiếm tìm và suy tư của chị cứ thế lần lượt ra đời

Viết về mình, viết về những vùng đất mà mình đã đặt chân qua, và đặc biệt chị còn xúc cảm sâu sắc với những mảnh đời, những kiếp người nhỏ bé bất hạnh: Day

dứt cho những số phận sống quanh mình ở Hà Nội: Ôi, những ngõ của người nghèo

Hà Nội/ Tôi thương yêu bạc tóc lúc nào/ Người đời bảo: nhuộm tóc cho xanh lại/ Tóc

có thể nhuộm xanh/ Nhưng vui buồn ngõ xuân/ Sao nhuộm lại?(Ngõ xuân- Hoàng

Việt Hằng), đau đáu với những mảnh đời phải nếm trải bất hạnh do thiên tai, bão lũ

nơi mảnh đất miền Trung đầy nắng gió: Đi dọc miền Trung/ Mắt cứ chạm vào những

dây phơi/ Áo trẻ nhỏ màu cháo lươn/ Miếng vá còn vương ở tay áo cánh nâu màu bã

trầu/… Sau bão đã lâu/ Nỗi đau còn như sóng lật/ Cả chiếc dây phơi ?(Thơ Hoàng

Việt Hằng), rồi đến các bản vùng núi cao, miền biển, hay tận đất nước Ấn Độ xa xôi

Sau những cung đường, những số phận, là những suy tư, trăn trở, chiêm nghiệm của nhà thơ về thế thái nhân tình, về lẽ sống, về tình người, về cách đối xử giữa người với người, cách sống chung với thiên nhiên… mà nhiều khi, giữa xã hội xô bồ với nhịp sống nhanh, “sống gấp” này, con người có phần thờ ơ, vô cảm

Trang 22

Mặc dù thành công với khá nhiều tác phẩm văn xuôi đủ các thể loại, từ truyện ngắn, truyện thiếu nhi, tiểu thuyết, tản văn, tạp văn, ký thì người đọc vẫn biết đến,

nhớ đến một Hoàng Việt Hằng - nhà thơ Tác giả từng tâm sự: Tôi trở thành một

người làm thơ, viết báo, thế chấp một đời cho văn chương Tôi như người chạy chợ thức khuya dậy sớm trên ruộng chữ nghĩa của mình Và, Ngay cả đi bộ/ Câu thơ lẽo đẽo theo sau/ Ngay cả lên tàu/ Câu thơ chập chờn mưa tuyết/ Ngay cả khi bay nghiêng/ Ẩn ức, chập chờn như ánh sao, chập chờn như ánh đèn/ Tôi cầu cạnh bút

nghiên/ Run rẩy viết (Ẩn ức) Vậy nên, không phải ngẫu nhiên, thơ ca như cái nghiệp

buộc lấy người thơ và Hoàng Việt Hằng là một người thơ đích thực!

Nằm trong dòng chảy của thơ ca đương đại nói chung và dòng chảy của thơ nữ đương đại nói riêng, thơ Hoàng Việt Hằng mang một tiếng nói độc đáo, một tiếng nói chân chất, mộc mạc mà đằm thắm xúc cảm Thơ Hoàng Việt Hằng không gây ấn tượng với người đọc bằng cách gây “sốc” về cảm hứng, ý tứ, không đi vào lòng người đọc bằng sự chắt lọc ngôn ngữ, hình ảnh để mang đến cảm giác mượt mà, ngọt ngào,

mà chỉ đơn giản là những xúc cảm thật, ý tứ thật, những gì đến từ cuộc sống hàng ngày! Vậy nên, thơ Hoàng Việt Hằng giống như những lời tự sự, những lời bộc bạch

về cuộc sống thường nhật và những cảm xúc thường ngày của mình Và điều lắng vào lòng độc giả chính là những điều rất thật đó

Đọc thơ Hoàng Việt Hằng, độc giả như được đọc cuốn nhật ký của người phụ

nữ đã từng trải hầu hết mọi đắng cay của đời người, người phụ nữ có trái tim nhân hậu của hết thảy mọi phụ nữ! Những đắng cay tưởng đến bất tận và những yêu thương đằm thắm cũng đến vô cùng Đơn giản những điều đó đều có được từ sự soi thấu những đắng cay, nhọc nhằn của cuộc đời nhà thơ để chị nhìn ra nỗi đắng cay, nhọc nhằn của kiếp người quanh mình bằng những trải nghiệm trong cuộc sống thường nhật hoặc qua những chuyến đi Thơ Hoàng Việt Hằng ở giai đoạn đầu thiên

về thiên nhiên, trữ tình và những phận người lao động, những người công nhân trong ngành công nghiệp cơ khí, có nhiều câu ánh lên day dứt:

tôi sống cuộc đời vất vả

có đau khổ lớn hơn cả đau khổ Nỗi buồn sao không thể khác đi!

Những dấu lặng

Trang 23

Ngay cả nỗi buồn lúc đó, nhà thơ cũng đã nhìn nhận thật khác, nó không hề đơn điệu, không phải chỉ là nỗi buồn của cái tôi, của cá nhân, mà rộng hơn là của những người lao khổ

Trước tiên phải nói rằng, chất thơ của Hoàng Việt Hằng xuất phát từ cái tôi nội cảm, từ thân phận mình, từ những tình cảm cho chồng, cho con Tình yêu dẫu ngọt ngào đến đâu thì trong giới văn nghệ sĩ, không ai là không biết mối tình trắc trở, đắng cay của nhà thơ với nhà văn Triệu Bôn Nhưng đắng cay có hề gì, vất vả trăm bề cũng có nghĩa

gì, bởi khi yêu, người đàn ông đó là hơi thở, là sự sống của tâm hồn:

Anh- của mỗi hơi thở tôi Của nhiều nỗi vui và mất mát Trên khoang thuyền một người trai đang hát Nước mắt tôi nhòa nhạt phía chân trời

(Buổi sớm ở Bến Đoan)

Tình yêu ngọt ngào, thuần khiết trong sáng đến vô ngần:

Những ngày thơ dại tin yêu Những ngày chỉ ước được nhìn nhau thôi

(Viết cho tuổi hai mươi)

Người đọc nhận thấy cảm xúc bẽn lẽn, e ngại mà cũng đầy đắm say của cô gái tuổi đôi mươi, lần đầu bước vào thế giới của tình yêu Nhưng sẽ không ai biết rằng trong cái đắm say ngọt ngào đó lại là nỗi đắng cay vô cùng bởi tình yêu ấy trắc trở

nhường nào Hoàng Việt Hằng đã từng chia sẻ Nhưng ám ảnh nhất, không sao quên

được nhất là mỗi lần lên cầu thang gỗ nhà số 4, tôi luôn run sợ, luôn luôn nín thở, bàn chân như phản xạ phải nhón ngón chân, không để cho chiếc guốc nhựa vang ra tiếng động trên cầu thang gỗ Nếu nghe thấy, hẳn là ông nhà văn H, hay ông nhà văn T… sẽ thò đầu ra cửa phòng làm việc, thì hôm sau anh Triệu Bôn sẽ lại bị lôi ra họp

kiểm điểm (Dưới cây hoa đại nhà số 4 - Hoàng Việt Hằng) Và những câu thơ, tưởng

chừng là tiếng nói của tình yêu ngọt ngào ấy lại là nỗi đắng cay chất chứa, đó chính là nét riêng, xúc cảm riêng trong tình yêu của Hoàng Việt Hằng

Cho đến khi tình yêu ấy được cho phép, hai người yêu nhau được trở thành vợ chồng thì những gì đã qua vẫn còn, vẫn luôn ám ảnh:

Trang 24

Anh đã chôn vùi mối tình câm Ngỡ bao năm không dễ gì đào bới Hạnh phúc của thời bình em không đắp nổi Mối tình câm và lặng của chiến tranh

(Thơ tình viết tặng chồng)

Dù đã thành chồng, thành vợ, đã gắn bó và san sẻ, đã có đứa con trai - kết tinh đẹp nhất của tình yêu Vậy mà:

Con chồng, vợ cũ, đồng sâu Lấy chồng lấy cả nỗi đau của chồng

(Một mình khâu những lặng im)

Sự ra đi của nhà văn Triệu Bôn, người chồng mà nhà thơ hết mực yêu thương đã

để lại nỗi đau vô bờ bến Đau đấy, nhưng vẫn phải sống, cố sống để viết để nuôi

con… Vậy nên phải gói nỗi đau lại, gói cả những kỷ niệm: Em đã gói kỷ niệm/ Gói

giọt sương trên lá sen khô/ Gói cả anh và tình yêu hai ta xưa/ Nhưng gói mãi đến

mùa xuân phải mở/ Cho nỗi buồn không héo khô (Dù em có dụi mắt)

Ai từng biết những trắc trở trong tình yêu của nhà thơ mới biết được tình yêu của hai người gắn bó như thế nào Và khi một người ra đi, một người phải ở lại, nỗi

đau ấy lớn lắm! Đau đến mức: Em chỉ muốn ngồi một mình vậy thôi/ Với nỗi buồn khi

chết rồi vẫn nhớ/ Ngày ngày em đối mặt với cánh cửa/…/Nhưng mà mẹ ơi/ Con ở đây con chờ/ Cho con ăn gì thôi con đói lắm /Tiếng con gọi chạm vào giây cót/ Và thời

gian - phút chết lăn đi (Đối mặt với cánh cửa)

Cùng với nỗi đau, cùng những trách nhiệm phải làm, phải sống, là những kỷ

niệm vẫn tươi nguyên như ngày nào, như vừa mới xảy ra: Bên hàng cây cơm nguội

ngày ấy anh ôm em/ Cây cũng trẻ/ Và cây nghiêng ngả/ Bây giờ cây đã già/ Và anh

trở về với đất (Dấu ngã ở bên trời)

Nỗi đau, kỷ niệm và những nhớ thương không bao giờ nguôi, nỗi đau không bao giờ vơi cạn cứ trở đi trở lại trong cuộc sống hàng ngày của nhà thơ Để nhiều khi ngỡ

như: Như thể anh mới về/ Mắc lại cái dây phơi/ Để hong khô nước mắt/ Mắt ướt mà

không khóc/ Lá vàng chan thu tàn/ Lá vàng vun đơn lẻ… (Mắt ướt)

Trang 25

Và ai dám bảo rằng những gì đã qua là đã trôi xa? Bởi trong tâm hồn nhà thơ thì những yêu thương ngọt ngào và cả những đắng cay đã qua vẫn luôn còn mãi Tình yêu là thế, và với Hoàng Việt Hằng, tình yêu đầu đời đó cũng là tình yêu suốt đời,

vĩnh cửu Vậy nên: Em chẳng có thứ gì/ Ngoài anh và lối đi/ Và cuộc đời cụ thể/ Để

em còn đam mê/ Để em còn tốt nữa (Cây me lá vàng)

Viết cho mình, viết về mình và tình yêu của mình, đó là nội dung khá lớn trong thơ Hoàng Việt Hằng Dù cuộc đời nhà thơ, tình yêu của nhà thơ không có mấy phút ngọt ngào mà chỉ dằng dặc những lo toan, những đắng cay, đau đớn Dẫu vẫn biết trái

tim có lý lẽ của riêng nó, và tình yêu là tự mình lựa chọn và chấp nhận: Lấy chồng lấy

cả nỗi đau của chồng, và:

Văn chương bảy sắc cầu vồng Chuyện tình anh cũ em không biết gì

Mà em đơn lẻ, mà em thu vàng Buông xuôi anh có mơ màng

Mà trăng gió với vỡ vàng đất đai Buông anh em đọc ban mai Tung vần thơ với vắt vai chuyện đời

Tung vần thơ với vắt vai chuyện đời, câu thơ nghe nhẹ tênh, như người viết đã trút

bỏ tất cả mọi muộn phiền, trăn trở, đắng cay, đau đớn của chuyện đời, chuyện mình mà sao day dứt thế Bởi không quên được, không xóa được, nên cố nói là “buông”, cố khao khát để “buông” sao? Mơ ước, mong muốn thế dẫu biết rằng không thể, không bao giờ

làm được như thế? Và có phải vì thế nên nhà thơ đã chịu thua, chấp nhận: Nhưng số

phận ơi/ Người đã chiến thắng tôi rồi/ Tôi là kẻ thua trận duy nhất mỉm cười/ Trước tỉ

số một đèn, một bóng (Hồ Bảy Mẫu)

Trang 26

Dù đôi lúc tưởng như gục ngã, nhà thơ vẫn phải đứng dậy, phải nuôi con, phải

là chỗ dựa cho con: Một mai góc biển chân trời/ Viết nuôi con lớn lên người mới

xong (Một mình khâu những lặng im)

Cũng bởi tình yêu và tình mẫu tử thiêng liêng nên: Có dễ lạy trời quên được

chuyện xưa/ Trái tim cô đơn - trái tim máu ứa/ Mẹ sẽ giữ trong lòng những gì buồn

khổ/ Để cho con yêu sống tuổi trưởng thành (Có những barie vô hình)

Sau những riêng tư, những tình cảm cá nhân, tâm hồn, tình cảm và trái tim người phụ nữ Việt Nam ấy, thì thơ của Hoàng Việt Hằng còn là trải nghiệm của những chuyến đi Đi, như một nhu cầu bởi không ai có thể chìm đắm mãi với nỗi đau và mất mát Không ai có thể đóng kín hồn mình để gặm nhấm nỗi đau riêng đến hết cuộc

đời Và đi để - như nhà thơ chiêm nghiệm trong lời mở đầu tập thơ Trăng vàng ngồi

Chỉ xin một bình yên thôi

Để đi để viết để đời câu thơ

(Chùa Một Mái)

Vì vậy, một mảng lớn trong sáng tác của Hoàng Việt Hằng là trải nghiệm những chuyến đi Những địa danh đã đi vào thơ, đủ cho thấy người phụ nữ ấy đã đặt chân đến gần như hầu hết các nơi trên mọi miền đất nước, từ Bắc vào Nam, từ núi cao đến biển rộng Hoàng Việt Hằng đã đến, đã đưa vào thơ mình từ: Thác Bờ, Sông Mã, Bến En, Đục Khê… đến Đảo Dấu, Mẫu Sơn, Mường Lát, Tủa Chùa, Mường Lay, Buôn Đôn,… các địa danh của nước bạn Lào: Nậm Khan, Kỉu Mai Lo… đất nước Campuchia, Thái Lan: Ăng Ko Thom, Pattaya… Đi để hòa mình với thiên nhiên, với con người, để cảm nhận, cảm thông cho nỗi đau của người đời từ nỗi đau của riêng mình

Nhìn chung, thơ Hoàng Việt Hằng là tiếng nói của một tâm hồn phụ nữ đầy yêu thương và từng trải Đi vào thế giới thơ Hoàng Việt Hằng, có thể nói: Sự hấp dẫn, cái hay của thơ chính là những tình cảm chân thành, giản dị như những lời tâm sự, sẻ chia Và thơ, với Hoàng Việt Hằng vừa là duyên nợ, vừa là điểm tựa:

Trang 27

Tôi tựa vào câu thơ Đứng vững trên đất đá Tôi tựa vào dịu dàng

Để vượt qua những gì tưởng không thể vượt qua

Tiểu kết Chương 1

Thơ ca đương đại Việt Nam đang có những bước đột phá và đã đạt được không ít những giá trị về nội dung và nghệ thuật, hình thành nhiều trào lưu và xu hướng Tuy nhiên, một trào lưu lớn để trở thành chủ lưu mang tính định hướng cho cả dòng thơ ca thì

có lẽ chưa có Nhưng cũng có thể hiểu, đó chính là sự phong phú và đa dạng, thể hiện một nhu cầu tất yếu của thơ ca đương đại, vì mỗi nhà thơ đều là một cá thể xã hội và một chủ thể sáng tạo, và việc thể hiện cái tôi nội cảm chính là một nhu cầu

Không ít các nhà thơ nữ đương đại đã dám táo bạo tìm một nguồn cảm hứng, một cách thể hiện mới, thể hiện cá tính, một giọng nói cá nhân của mình Dàn hợp xướng của thơ ca đương đại nói chung và thơ nữ nói riêng đã cho thấy sự đa thanh điệu của các tâm hồn nghệ sĩ Tuy nhiên, các nhà thơ nữ đương đại vẫn thể hiện được những nét đẹp đằm thắm của những tâm hồn người phụ nữ Việt Nam

Hoàng Việt Hằng sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, đất thanh lịch ngàn năm - nên nét nền nã, thuần phác thể hiện khá rõ trong cả nội dung lẫn nghệ thuật thơ của chị Vì thế, thay vì tìm những sự phá cách về cả nội dung và nghệ thuật thể hiện thì thơ chị thường chỉ nói về mình, những niềm vui, hạnh phúc nhỏ nhoi, những buồn đau trĩu nặng, những chuyến đi và cảm xúc đời thường Có thể nói, Hoàng Việt Hằng không

ồn ào, gây chú ý như một hiện tượng văn học, nhưng chị đã khẳng định được vị trí của mình và có những đóng góp đáng kể cho thơ ca đương đại nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung

Trang 28

Chương 2 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ Hoàng Việt Hằng

2.1.1 Giới thuyết khái niệm cảm hứng chủ đạo Cảm hứng có thể hiểu là nhân tố tư tưởng chi phối nội dung và nghệ thuật của

tác phẩm văn chương Đó là trạng thái tâm lý đặc biệt, thể hiện sự chú ý được tập trung cao độ, kết hợp với trạng thái cảm xúc mãnh liệt và thúc đẩy trí tưởng tượng, làm phát sinh khả năng sáng tạo Nó có thể được coi như động lực thôi thúc, là căn nguyên để người nghệ sĩ sáng tác Vì vậy, cảm hứng là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất để hình thành tác phẩm văn chương Heghel và Biêlinxki đều định nghĩa: (cảm

hứng) là trạng thái hưng phấn cao độ của nhà văn do việc chiếm lĩnh được bản chất

của cuộc sống mà họ miêu tả Sự chiếm lĩnh ấy bao giờ cũng bắt nguồn từ lý tưởng

xã hội của nhà văn, nhằm phát triển và cải tạo thực tại [45, tr.141]

Tư tưởng của tác phẩm bao gồm khuynh hướng triết học, chính trị, đạo đức, là khuynh hướng tình cảm, thẩm mỹ thể hiện trong tác phẩm Tư tưởng của tác phẩm có quan hệ chặt chẽ với quan niệm về thế giới, quan niệm về nhân sinh, với tình cảm và thái độ của nghệ sĩ Tư tưởng của người nghệ sĩ sẽ chi phối sự nhìn nhận và đánh giá các hiện tượng đời sống trong tác phẩm, cách phản ánh và thể hiện tình cảm của mình trong tác phẩm Vì vậy, trong nghiên cứu văn học đã hình thành khái niệm cảm hứng chủ đạo với tư cách là nhân tố tư tưởng trong sáng tạo nghệ thuật Trong Bút ký triết

học, Lê-nin cũng đã từng viết: Tư tưởng - đó là nhận thức và khát vọng (mong muốn)

của con người [45, tr.265] Tư tưởng của tác phẩm văn học luôn gắn liền với cảm xúc

mãnh liệt của nhà văn, nhà thơ Nhà phê bình Biêlinxki phát biểu: Tư tưởng, đó

không phải là phép tam đoạn thức, không phải là giáo điều, không phải là qui tắc, mà

là một ham mê sống động, đó là cảm hứng [45, tr.268]

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã đưa ra quan điểm về cảm hứng một cách cụ

thể hơn: Cảm hứng là một tình cảm mạnh mẽ, mang tư tưởng, là một ham muốn tích

cực đưa đến hành động Điều quan trọng là cần nhận ra cảm hứng như một lớp nội dung đặc thù của tác phẩm văn học Cảm hứng trong tác phẩm trước hết là niềm say

Trang 29

mê khẳng định chân lý, lý tưởng, phủ định sự giả dối mà mọi hiện tượng xấu xa, tiêu cực, là thái độ ngợi ca, đồng tình với nhân vật chính diện, là sự phê phán, tố cáo các thế lực đen tối, các hiện tượng tầm thường [45, tr.268]

Dẫn ra một số quan điểm như vậy, chúng tôi muốn giới thuyết về khái niệm cảm hứng chủ đạo trong sáng tác văn học là sự say mê, hòa nhập vào đối tượng, trở thành tương ứng với nó, không chỉ là sự trải nghiệm mà thực sự là hóa thân, xuyên thấu vào đối tượng Chính vì thế, người đọc có thể dễ dàng bắt gặp tác giả trong những sáng tác, đó là giọng điệu, là ngôn ngữ, là hình tượng nhân vật trữ tình, và cao hơn thế, là

tư tưởng, là thái độ, tình cảm của người nghệ sĩ với cuộc đời và con người Vậy nên, mọi vấn đề đặt ra trong tác phẩm đều có thể lý giải một cách thấu đáo khi chúng ta nắm được, hiểu được cảm hứng chủ đạo của tác giả Nói cách khác, tác phẩm văn chương được ví như đứa con tinh thần của người nghệ sĩ, vì vậy, tác giả đã gửi gắm

tư tưởng, tình cảm của mình trong đó

Chế Lan Viên từng nói (đại ý rằng): Thơ muốn làm cho người ta khóc, trước tiên mình phải khóc, muốn làm cho người ta cười, trước hết mình phải cười Nghĩa là, người làm thơ phải cảm xúc gấp nhiều lần người thường Thơ là con đẻ của cảm xúc, của trạng thái tâm hồn Vậy nên, cảm hứng chủ đạo trong thơ là yếu tố quan trọng

nhất của tư tưởng tác phẩm Cảm hứng chủ đạo luôn luôn là trung tâm điểm là vương

quốc sự thật của nghệ thuật Cảm hứng chủ đạo bao trùm và xuyên suốt toàn bộ sáng

tác của nghệ sĩ nói chung và nhà thơ nói riêng Do đó, việc nghiên cứu những đặc điểm trong sáng tác của một tác giả không thể tách rời việc nghiên cứu, nắm bắt cảm hứng chủ đạo của tác giả đó

2.1.2 Cảm hứng về những chuyến đi

Như chúng tôi đã trình bày, cảm hứng chủ đạo xuất phát từ tư tưởng, tình cảm

và những xúc cảm mãnh liệt, thường xuyên nhất của người nghệ sĩ Nên có lẽ, những tình cảm, xúc cảm mãnh liệt và thường xuyên nhất của Hoàng Việt Hằng là từ thân phận, từ nỗi buồn và niềm đau, nỗi cô độc của bản thân mình Một cuộc đời phụ nữ

đa cảm mà đầy bất hạnh, cuộc đời ấy có lẽ chẳng được mấy ngày vui vẻ, hạnh phúc

và ngay cả khi hạnh phúc nhất cũng là những lúc cực nhọc nhất, tâm trạng vẫn là luôn

lo lắng, ám ảnh Nhưng chúng tôi muốn nói đến cảm hứng về những chuyến đi trước

Bởi có lẽ, không một nhà thơ nào chỉ gói trọn xúc cảm của mình ở những tình cảm cá

Trang 30

nhân riêng tư, đặc biệt đó là những nỗi đau không bao giờ nguôi ngoai Ngay cả một người bình thường cũng khó mà tiếp tục sống nếu chỉ đắm chìm mãi vào nỗi đau của mình Mà họ vẫn phải đi, phải giao lưu với thế giới bên ngoài Họ đi không chỉ để làm dịu đi nỗi đau riêng, không phải tìm cách quên đi tất cả, mà dường như đi là để soi thấu, đồng cảm và hóa thân vào những nỗi bất hạnh của người đời Từ đó, tiếng thơ Hoàng Việt Hằng bật lên như chính tiếng thở than, tiếng khóc của chính mình và

cho cả những thân phận bất hạnh: Hoàng Việt Hằng đã nếm trải nhiều lao đao để

những sóng gió bất trắc lặn vào trang giấy trắng thành những câu thơ vỗ về kiếp người nổi nênh [50]

Tác giả Việt Quỳnh khi đọc tập thơ Xóa đi và không xóa cũng nhận định: Lời

thơ Hoàng Việt Hằng đơn giản như thủ thỉ, thấy gì, cảm gì thì ghi chép lại Câu thơ không phức tạp chữ nghĩa, không hoa lệ ngôn từ, cứ như một khoảnh tự mình trò chuyện với mình, dọc đường những lúc nghỉ chân đỡ phần mỏi mệt Biết bao địa danh

đã qua, biết bao cuộc đời và con người đã gặp, biết bao nhiêu xúc cảm chân thành đã bật lên thành thơ Vậy nên, trước tiên chúng tôi muốn đề cập đến cảm hứng từ những

chuyến đi của nhà thơ Qua những địa danh để gặp những con người

2.1.2.1 Qua những địa danh

Hoàng Việt Hằng đã đến, đã đưa vào thơ mình rất nhiều địa danh trên mọi miền đất nước, từ: Thác Bờ, Sông Mã, Sông Mực, Bến En, Đục Khê,… đến Đảo Dấu, Mẫu Sơn, Mường Lát, Tủa Chùa, Mường Lay, Buôn Đôn, Ngọa Vân… Và cả các địa danh của nước bạn Lào: Nậm Khan, Kỉu Mai Lo… hay Campuchia, Thái Lan: Ăng Ko Thom, Pattaya… Trung Hoa với Vạn Lý Trường Thành, Ấn Độ với đền Majhtal… Chị đi như con ong cần mẫn hút nhụy sống của cuộc đời để mang đến mật ngọt, hương thơm là những vần thơ Địa danh nào cũng mang đến một xúc cảm, địa danh

nào cũng để lại một suy tư Đó là Hồ Ba Bể: Hồ trong núi/ Cây ô rô lá đỏ/ Cây ô rô

lá xanh/ Hoa chuối rừng lặng lẽ tỏa hương/ Vẳng tiếng người gọi trâu lạc/ Ngẩng mặt/ Vách núi thẳm xanh/ Cây thẳm xanh/ Cúi mặt/ Hồ trong núi/ Thẳm xanh/ Tôi đã

ước/ Mình thẳm xanh/ Nơi này… (Hồ Ba Bể)

Và vẫn Hồ Ba Bể, với núi rừng, với xúc cảm như mơ hồ mà đẹp trong trẻo:

Thảng thốt một loài chim/ Bay từ sông Năng tới/ Cá dưới hồ quẫy đuôi/ Ba Bể mờ

sương khói (Thơ đề lưng núi Ba Bể)

Trang 31

Những chuyến đi nối tiếp chuyến đi, Hoàng Việt Hằng đi khi có thể và nếu cần

một lý do, thì: Tôi biết lý do tôi bỏ phố…/Vì lâu lắm/ Không được nhìn tàn tro/ Vì lâu

lắm/ Không được nhìn bếp lửa/ Tôi biết lý do tôi bỏ phố/ Vì lâu lắm/ Không được đi

trên cỏ/ Vì lâu lắm/ Không được nghe thác đổ… (Thác bờ)

Đi vì lý do gì ư? Đi để đi và đi để được… ước, mà cũng chẳng ước gì to tát cao siêu, chẳng ước gì xa vời Người khác có thể ước mọi thứ của cải vật chất, bình yên

hạnh phúc, còn Hoàng Việt Hằng chỉ ước:

Đứng trên đỉnh núi Thạch Lâm

Mà sao chỉ ước một năm thế này Chuyến đi mờ ảo như mây Chốn này đã núi, chốn này thung xanh

(Lên núi Thạch Lâm ước)

Đi và thấy nơi nào trên Tổ Quốc này cũng thân quen, thân quen như chính là quê hương mình Với một tâm hồn rộng mở, chan chứa niềm yêu đời, yêu người, thi sĩ coi nơi

nào trên Tổ Quốc này cũng thân thương, cũng gần gũi, cũng là nơi chôn nhau cắt rốn Vậy

nên về phố Hiến, nhà thơ như được trở về :

Tôi về phố Hiến tháng ba Như người bận việc đi xa lâu ngày

(Phố Hiến)

Đi và cảm nhận, từ các địa danh Hà Nội, rồi ngược từ Thác Bờ của dòng sông

Đà đến nơi biên ải, cực Bắc của Tổ Quốc:

Vừa ở Bình Liêu hun hút gió tôi đã về lội nước ở Chi Lăng

(Miền biên ải)

Rồi từ nơi địa đầu cực Bắc xa xôi, nhà thơ đến nơi cực Nam của Tổ Quốc, nhận thấy sự vật, cảnh quan như từ lâu vẫn thế:

Những con thuyền trôi xuôi Tiếng tù và vẫn thổi

Ở doi đất cuối trời Triền rừng xanh màu đước

(Đất mũi)

Trang 32

Ngọn lau bên bờ sông, hay cây rừng cây núi, cây đước ở vùng Cà Mau đã quen,

đã thân thuộc Nói đến Cà Mau không là nói đến rừng đước:

mà đước Cà Mau mà người dâu bể chợ Cái Nước bấm ngón tay ngày lẻ thuyền như dấu huyền nghiêng nửa vệt trăng những cây đước non tươi cây mới hồi sinh

(Đước Cà Mau)

Những địa danh đó, những chuyến đi đó không phải là một cuộc du hí, một chuyến du ngoạn, cũng không phải vì tham vọng hay ham muốn được đặt chân, ghi dấu tên mình ở nơi đó như cách thông thường của những người ưa khám phá Nhà thơ đã chia sẻ rất thật:

Tôi đặt chân lên đảo Dấu Chẳng mong để lại dấu gì

(Ra đảo Dấu)

Bởi cuộc hành trình nào cũng lắm gian nan Một chuyến đi không thảnh thơi và nhẹ nhõm cả tâm trạng lẫn hành lý mang theo, cũng không nhẹ nhàng như chỉ ngồi trên xe, trên tàu, trên thuyền Nhiều khi, người đọc thấy nhà thơ như đang hành xác trong những chuyến đi đó:

Tôi ngồi đếm suối không tên

Đếm hoa cúc quỳ Đếm rừng hoa dẻ Phải tập đếm thôi như trẻ nhỏ

Để vượt qua những dốc nín thở Đến Sìn Hồ mộng mơ

(Sìn Hồ ở cây số không)

Thế nên, nhiều lúc nhà thơ tự hỏi mình, nghe mà xót xa:

Một ngày đội mấy cơn mưa Phơi nắng

Phơi gió Giời đày ta hay ta đày ta?

(Sìn Hồ ở cây số không)

Trang 33

Và ngược dòng sông Mã trong một hành trình ẩn chứa đầy những hiểm nguy:

Ngược dòng sông Mã mùa đông

Nước sông trong nước sông trong nao lòng…

Vượt ghềnh lũ xoáy gió giông

Chân em lội ngược nước trong thầm thì…

(Ngược dòng sông Mã)

Hình ảnh cỏ lau bên bờ sông Mực không khiến người ta nao lòng như sông Mã mà

nghiêng như chênh chao, như chơi vơi, như những hơi thở gấp gáp trên cuộc hành trình

Lên núi, lên rừng, gặp suối, gặp sông, rồi nhà thơ lại tìm đến biển để thấy:

Sóng xô bờ đã vô hồi

Có người ngồi đếm sóng dồi gần xa

Nhà thơ không ngần ngại chia sẻ cái tôi của mình cùng bạn đọc, thông qua các

đại từ nhân xưng tôi, ta rất chân thành, hay có lúc là em thật hiền dịu Mỗi bài thơ là

một trang nhật ký hành trình nhiều gian truân, kỷ niệm và ẩn chứa bao nỗi niềm Không dừng lại ở địa đầu cực Bắc hay cực Nam của Tổ quốc, ở núi cao, sông sâu, vực thẳm hay biển rộng trên đất nước mình Hoàng Việt Hằng còn đi xa hơn thế Đó

là dòng Nậm Khan của nước bạn Lào anh em: Bên này sông Nậm Khan…/Bản Pạc

Vẹt hồn sông còn quệt nắng/ Trên túp lều mây trắng đến ngang vai (Bên này sông

Nậm Khan)

Đó là cánh rừng bạt ngàn gỗ tếch bên bản Kỉu Mai Lo, là những ngôi mộ chiến

sĩ vô danh, là dòng suối Nậm Xoong trong vắt, là đất Thái Lan với biển Pattaya nổi

tiếng: Bay trên biển Pattaya/ mẹ nhìn thấy biển xanh và sóng trắng/ Lặn dưới biển

Pattaya/ mẹ nhìn thấy cá thần tiên bơi ngược nắng (Trên biển Pattaya)

Trang 34

Và vẫn là đất Thái, là biển của người Thái, nhưng đó là biển Phu Kẹt sau thảm

họa sóng thần kinh hoàng: Vẫn là bãi biển ngày xưa/ sóng thần cũng có số dư sóng

thần/ bao nhiêu nông nỗi người trần/ bóng dừa phơi nắng bước chân đổ dài/ chỉ

trong chớp mắt thiên tai/ mồ côi đến cả lâu đài mồ côi (Biển Phu Kẹt)

Rồi nhà thơ lại đến với đất nước Trung Hoa để thấy con tim như mắc nợ vẻ đẹp

của thảo nguyên, của tiếng hát người chăn cừu: Một chiều Vạn Lý Trường Thành/

Một chiều xe ngựa độc hành thảo nguyên/ Tiếng lục lạc vạt cỏ mềm/ Ngôi nhà đất thó

với đèn giấy giăng (Thảo nguyên)

Xa hơn nữa, nhà thơ du hành đến đất nước Ấn Độ, ngắm nhìn dòng sông Hằng - sông thiêng của người Ấn, chiêm ngưỡng Bodhgaya nơi có cội cây bồ đề thiêng của đất Phật, và thả bước trên sa mạc Thar:

Bắt đầu mùa khô ở Bodhgaya lá bồ đề đang rụng

những thảm lá ngàn năm vẫn màu vàng ấy người ăn chay đi lễ khắp nơi này

rồi họ tạt sang sông Hằng gột rửa…

Rồi đến với ngôi đền Taj Mahal để lại tự nhìn sâu vào tâm hồn, tình yêu và khát vọng của mình: Không thấy treo đồng hồ/ Ở trên đền Taj Mahal/ Không có tiếng tích

tắc/ Khoảnh khắc vàng/ Chỉ run rẩy mà thôi (Đền Taj Mahal)

Qua những chuyến đi đến với núi, sông, đảo, biển, ghềnh thác nhiều lần nhà thơ còn tìm đến những ngôi chùa như tìm một nơi tĩnh tại, một chốn thanh nghiêm để

buông bỏ mọi vướng bận và rũ sạch bụi trần, phải chăng vì cũng là đã hẹn: Mai về thả

bước êm đềm/ Tụng kinh, gõ mõ - điềm nhiên trước chùa (Biển) Vậy nên:

Tôi tìm sân sau chùa Sái Với những bông hoa nhỏ dại Không rõ tên và không có ai mua Những vết rêu cũng ít người qua lại mượt trong giấc mơ

(Sân sau ngôi chùa Sái)

Còn đây là hình ảnh như tiên cảnh, như nói lên tâm hồn lâng lâng đầy xúc cảm

thanh tao, thoát tục của nhà thơ: Đi chậm thì leo đến non trưa/ Ngẩng nhìn cây tùng

cổ mà mơ/ Sớm nay leo núi qua hồ biếc/ Thấy trúc che vàng một lối xưa/ Ngũ sắc ríu

ran từ lau sậy…(Lên Ngọa Vân)

Trang 35

Hoàng Việt Hằng nhiều lần tìm đến chùa, ghi lại chuyện chùa để thấy mình có thể buông bỏ được như khát khao buông bỏ mọi chuyện đời dẫu lòng còn nặng tình với cuộc đời lắm:

Chùa Hang trong núi Lăng Tiêu Muốn đi hết phải một chiều mùa đông Học im lặng của con sông

Học người đốn củi cành cong buông rìu Ngước nhìn dòng chữ phủ rêu

Tiếng chuông vẫn vọng đìu hiu nơi này

(Chùa trong núi Lăng Tiêu)

Còn rất nhiều địa danh khác Hoàng Việt Hằng đến và cảm nhận, lắng đọng những xúc cảm về cảnh vật, về con người Đó là người bán vải ở chợ Đục Khê, là người phụ nữ ở Buôn Đôn với ngôi nhà vắng bóng, là anh kiểm lâm viên ở rừng Bến

En, người đãi hến ở bến sông Hương, cô gái mơ hồ nào đó ở Mường Lát, rồi chùa Sái, Kim Sơn, Trường Sơn với những ngôi mộ đá, những người Dao áo đỏ ở Mẫu

Sơn, người trồng cây trên đảo Sủ Vàng

Hoàng Việt Hằng đi không ngừng để tìm cảm hứng, để tìm chất liệu đưa vào thơ Những chuyến đi, những địa danh đã không chỉ lưu lại dấu chân của nhà thơ mà còn lưu lại trong trái tim của chị hình ảnh những con người chị đã gặp trên từng cung đường

2.1.2.2 Gặp những con người

Hoàng Việt Hằng đi nhiều không phải như một người nhàn nhã đi thưởng ngoạn cảnh sắc của mây trời, của núi non sông suối, của biển cả bao la mà để nhìn cuộc đời, nhìn chính mình Cảm nhận về thiên nhiên cũng là một dòng xúc cảm nhưng cảm nhận về cuộc sống, về những con người trên cuộc hành trình ấy mới là dòng xúc cảm chính trong những chuyến đi của chị Và mỗi địa danh chị đặt chân đến có biết bao nhiêu cảnh đời, bao nhiêu kiếp người Từ thân phận mình, với những gì đã trải nghiệm trong cuộc đời, trên những chuyến đi, Hoàng Việt Hằng như đồng cảm hơn với cuộc sống mưu sinh của những người cùng giới:

Trang 36

Là một nhà thơ nhạy cảm, có tấm lòng đầy nhân ái, qua những vùng đất, gặp những con người, mỗi người một cảnh ngộ, trái tim Hoàng Việt Hằng luôn thổn thức

trước nỗi đau của con người, nhất là của người đàn bà góa bụa Những bài thơ của

Hoàng Việt Hằng như nói với mình, về mình, nhưng cũng là sự giãi bày, đồng cảm và chia sẻ với đồng loại, với những người cùng giới đã và đang gánh chịu nỗi bất hạnh

trên đất nước mình hay ở bên kia thế giới: Suốt mùa khô chị quét lá vàng/ Cắm cúi đốt/

Lửa tàn thì mới khóc/ Con gái tôi nằm đây/ Chồng tôi cũng nằm đây/ Cha mẹ cũng

nằm đây/ Hai mươi chín năm quét lá/ Giọt nước mắt không màu (Chị Klung Lang)

Với tâm hồn phụ nữ, nhà thơ dễ dàng nhận thấy, thấu hiểu tâm trạng của người

đàn bà: Ai phơi trắng cói đồng Kim Sơn/ Có một người đàn bà đan cói cúi xuống/ Em

không dám hỏi/ Sợ vỡ đi nỗi buồn… (Ai phơi trắng cói đồng Kim Sơn)

Hoàng Việt Hằng dễ dàng cảm nhận, thấu hiểu được nỗi bất hạnh, cô đơn của những người phụ nữ nơi chị đi qua Vậy nên, một chị Ngải cô độc bên này sông Nậm

Khan cũng ám ảnh người đọc: Bên này sông Nậm Khan/ Chị Ngải sống một mình?

Túp lều gianh và chiếc ấm sành/ Chị đi nhổ cỏ và nuôi vịt/ Khi mò cua bắt tép cũng qua ngày/ Bản Pạc Vẹt hồn sông còn quệt nắng/ Trên túp lều mây trắng đến ngang

vai (Bên này sông Nậm Khan)

Đau khổ, bất hạnh không phải đến với tất cả những thân phận phụ nữ, nhưng có

lẽ sự lam lũ, vất vả luôn đồng hành với họ Và trái tim Hoàng Việt Hằng đã mẫn cảm nhận ra những công việc lặp lại một cách đơn điệu hàng ngày trong cuộc mưu sinh

của những người đàn bà trong các bài thơ: Một lần đi chợ Đục Khê, Người mẹ ở Buôn

Đôn, Mạ ở Gio Linh, Tết biển

Từ cuộc đời của chính mình, Hoàng Việt Hằng như thấu hiểu đến tận đáy lòng nỗi cô đơn của người đàn bà đêm đêm trong chiêm bao vẫn nhớ lời chồng hẹn về:

mơ nhìn trẻ con hàng xóm rồi nuốt khan từng giọt xuân tàn:

bốn mươi năm sống với những bằng khen

vợ liệt sĩ, vách liếp, đèn nghiêng…

Trang 37

được làm vợ, làm mẹ Mà những người lính trở về sau cuộc chiến cũng vậy Có người

trở về: đầy đủ họ tên/ nhưng mãi mãi không có con không thể/ sau những trận bom, lại có người nỗi buồn rải thảm trong cơ thể Khó có thể so sánh niềm đau nào hơn

niềm đau nào Bằng niềm cảm thong chân thành, Hoàng Việt Hằng đã ghi lại hình ảnh người cựu chiến binh cô độc trong cuộc sống đời thường, lặng lẽ với việc làm bình dị mà ý nghĩa hàng ngày:

anh vẫn rang gạo, rang muối

đi rắc khắp hàng mộ

vô danh khuất lối những điếu thuốc lá quấn một thời anh lặng lẽ thắp hương cho đồng đội

(Phía sau vô danh)

Trong thơ chị xuất hiện những con người bình dị, hàng ngày hàng giờ đối mặt với cuộc mưu sinh, với những công việc bình lặng ít ai biết đến, nhưng lại có ý nghĩa

với cuộc đời: người thợ săn trong Đảo Sủ Vàng, anh kiểm lâm viên trong Kiểm lâm

viên rừng Bến En, cô giáo trong Viên ngọc trai ở bến Cái Bèo

Hoàng Việt Hằng đã lưu dấu chân qua bao vùng đất từ cực Bắc đến cực Nam tổ

quốc, từ Việt Nam ra nước ngoài Và với nhà thơ: nơi nao qua lòng lại chẳng yêu

thương (Chế Lan Viên)

Có lẽ bởi tâm hồn nhạy cảm của người phụ nữ, bởi nỗi bất hạnh của bản thân

mà chị dễ thấu hiểu và cảm thương cho những số phận bất hạnh Đồng thời, thơ chị còn ẩn chứa những vẻ đẹp rất nhân văn sau những nỗi bất hạnh ấy; là những lời tri ân kín đáo trước sự hy sinh thầm lặng như những con sóng ngầm dưới sâu đại dương, chẳng ai biết đến mà có sức mạnh to lớn làm nên những giá trị của cuộc đời

2.1.3 Cảm hứng trở về với chính mình

Đi là để trở về, để gặp lại chính mình, chúng tôi đã nói về điều đó trong cảm hứng từ những chuyến đi của Hoàng Việt Hằng Và thực sự, thơ của các nhà thơ nữ đương đại nói chung và thơ của Hoàng Việt Hằng nói riêng đều xuất phát từ cái tôi

nội cảm đầy tha thiết, đầy nhân văn Nói như nhà nghiên cứu Mã Giang Lân: nỗi

buồn với nhà thơ lại là tài sản quý giá Có thể nỗi buồn làm cho con người dễ nhận

Trang 38

ra bản thể mình, dễ cảm thông chia sẻ với mọi cảnh ngộ và nhạy cảm với những biến thái của cuộc đời [37] Và cảm hứng trở về với chính mình cũng là một mạch cảm

hứng chủ đạo trong thơ chị

2.1.3.1 Lời tự sự lặng lẽ

Nếu bạn đọc có may mắn được đọc hết thơ của Hoàng Việt Hằng sẽ biết về toàn

bộ cuộc đời chị, từ hoàn cảnh xuất thân đến tâm trạng, tình cảm Thơ Hoàng Việt Hằng bộc lộ cái tôi “kép” Bên cạnh cái tôi hướng nội, đi sâu vào con người cá nhân, với những lời tâm tình, tự bạch chân thành mà da diết Là cái tôi hướng ngoại, sẵn sàng mở lòng đón nhận mọi vang động, tủi hờn từ cuộc sống để đồng điệu, sẻ chia

Đọc thơ chị, người đọc như đồng cảm hơn với một lý lịch trích ngang (NTTS), và như chia sẻ hơn với một tuổi ấu thơ: Chỉ ước ngủ có đèn/ Có anh em không tha thủi

Mây trôi Cậu thui thủi một mình

Thì con cũng nhận can trường trong tay

(Lục bát cho mình)

Ngay khi đến với tình yêu, thơ Hoàng Việt Hằng vẫn ẩn giấu tâm sự của một

người đàn bà: Hạnh phúc của thời bình em không đắp nổi (Thơ tình viết tặng

chồng), trong đời riêng chị vẫn luôn chấp nhận một nỗi đau: Con chồng vợ cũ đồng

Trang 39

sâu/ Lấy chồng lấy cả nỗi đau của chồng (Một mình khâu những lặng im) Và nỗi

đau ấy chỉ có thể giãi bày trong thơ: Em chịu khó đựng những tủi hờn vào túi áo/

Giấu nước mắt vào chiếc gối một/ Bước qua lời nguyền của con chồng/ Bước qua

gièm pha, thị phi/ để đến với anh (Cánh cửa)

Với tất cả chúng ta, hạnh phúc là điều không dễ dàng có được, và với Hoàng Việt Hằng cũng vậy Dường như, cuộc đời và số phận khắc nghiệt dành cho chị sự

thử thách cùng một sự chịu đựng quá tải (NTTS) để đến với hạnh phúc:

Em leo dốc trơn trên đường mà người đời gọi là hạnh phúc Thiếu thốn và tật bệnh

Những vết thương chiến tranh trên người anh đã hé miệng

Em đã ngã sấp mặt trên dốc trơn

Tự bò dậy và đứng dậy Nhìn trăng non

Cúi mặt thấy trăng đẫm nước mắt

Hạnh phúc của người phụ nữ là được sống bên người mình yêu thương, được về dưới cùng một mái nhà, cùng vun vén cho gia đình, được người chồng nâng đỡ và che chở Nhưng với Hoàng Việt Hằng, lấy một người lính đầy vết thương do bom đạn chiến tranh nhưng không được cấp thẻ thương binh thì nỗi vất vả của cuộc sống mưu

sinh càng thêm gánh nặng: Vết thương thứ nhất như chiếc lá sém ở cánh tay anh/ Áo

quân phục dài tay che đi từng ngày/ Vết bom bi nổi lên sống lưng/ Anh sống chung với viên bi từ tết Mậu Thân năm 68/ Vết thương ổ bụng và vết ở chân…/ Bom dội xuống rừng xanh/ Anh chẳng còn gì làm chứng từ thương tật/ Hai mươi năm mỗi mùa gió trở/ Em đã biết bình tâm chịu đựng giúp anh/ Vượt qua cơn đau co cứng… để viết…/ Chỉ có tóc em bạc trắng rất nhanh/ Những vết thương của người lính đi qua cuộc chiến/ Vẫn sưng tấy lên trong cuộc đời em/ Không chỉ riêng ngày tháng bẩy?

(Những vết thương không nhìn thấy)

Cuộc sống thường nhật cũng không phải như thơ, như mơ, cũng không tránh khỏi những trách móc, giận hờn Lần thứ nhất giận nhau, lần thứ hai giận nhau, lần

Trang 40

thứ ba giận nhau… Nhưng giận hờn sẽ qua đi, anh và em lại cùng nhau vun vén hạnh

phúc cho gia đình nhỏ vì cả hai người đều biết giá trị của hạnh phúc, biết và trân

trọng, gìn giữ: Anh gõ lại rồi anh sửa chữa/ Chỉ có anh biết cách sửa chữa/ Hai cánh

cửa nhà ta đóng mở/ Chỉ có bàn tay anh và bàn tay em/ Khép mở được thôi mà…

(Giận nhau)

Hạnh phúc đôi khi thật giản dị, và với người phụ nữ, hạnh phúc chỉ đơn giản là thấy chồng, thấy con được vui vẻ, được ăn một miếng ngon, vậy nên sau những phút

giận hờn là niềm vui, là ấm áp: Em bỏ đi chợ/ Những bông hồng nhung em không

mua nữa/ Mà mua hoa chuối về cắt nhỏ/ làm nộm với vừng/ Con trai bốc khen ngon/

Anh cũng khen rằng hoa chuối ngọt (Giận nhau)

Nhưng quãng thời gian hạnh phúc quá ngắn ngủi, sau những năm chung sống của đôi vợ chồng nhà văn nhà thơ, cùng nhau chia sẻ những trang viết, những khát vọng sáng tạo văn chương, nhà văn Triệu Bôn, người chồng và là người đồng nghiệp của Hoàng Việt Hằng đã từ giã cõi đời Dường như cô đơn, luôn phải một mình đối mặt với chính mình từ thời thơ ấu đến hiện tại và luôn phải bươn trải mưu sinh đã

buộc chị phải vịn câu thơ mà đứng dậy Và chị tìm thấy chỗ dựa để tiếp tục sống, đó chính là đứa con, là kết tinh tình yêu của hai người:

Lúc ốm đau

Em đã muốn bỏ cuộc Nhưng thấy con tha thủi không đành

(Dấu chấm than viết ngược)

Có thể nói, đứa con và văn chương là chỗ dựa tinh thần, là nguồn động lực tiếp sức cho nhà thơ đứng vững, vượt lên, đi tiếp, viết tiếp và cũng là gánh nặng trách nhiệm của người phụ nữ ấy:

Một mai góc biển chân trời Viết nuôi con lớn lên người mới xong

Sau tất cả những thăng trầm của đời mình, sau những chuyến đi và trở về với chính mình, Hoàng Việt Hằng đã đúc rút và viết những dòng thơ như những lời

chiêm nghiệm sâu sắc về đời mình, đời người

Tiêu đề	Đặc điểm thơ Hoàng Việt Hằng
Tác giả	Nguyễn Thị Thiên Sinh
Người hướng dẫn	PGS.TS Nguyễn Bích Thu
Trường học	Đại Học Thái Nguyên
Chuyên ngành	Ngôn Ngữ, Văn Học Và Văn Hóa Việt Nam
Thể loại	Luận văn thạc sĩ
Năm xuất bản	2018
Thành phố	Thái Nguyên

Định dạng
Số trang	94
Dung lượng	1,3 MB