(Luận văn) đặc điểm văn xuôi hoàng việt hằng

Nhưng rồi vừa như một thử bút, vừa như một định mệnh, các truyện ngắn đầu tay và các sáng tác văn xuôi của Hoàng Việt Hằng lần lượt hiện diện trên các báo Tiền Phong, Độc lập, Thống Nhất

Trang 1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ LAN ANH

ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI HOÀNG VIỆT HẰNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2016

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ LAN ANH

ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI HOÀNG VIỆT HẰNG

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 62 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN BÍCH THU

THÁI NGUYÊN - 2016

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS TS Nguyễn Bích Thu, kết quả nêu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016

Tác giả

Hoàng Thị Lan Anh

Trang 4

Em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Ban giám hiệu, khoa Sau Đại học, khoa Ngữ Văn trường Đại Học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ em trong quá trình học tập và nghiên cứu

Em xin chân thành cảm ơn tác giả Hoàng Việt Hằng đã giúp đỡ em trong việc tìm hiểu quá trình sáng tác, thu thập thông tin phục vụ cho việc hoàn thành luận văn

Nhân đây, tôi cũng xin chân thành cảm ơn các bạn bè, những người thân trong gia đình đã khuyến khích, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016

Tác giả

Hoàng Thị Lan Anh

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Mục đích nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1: SÁNG TÁC CỦA HOÀNG VIỆT HẰNG TRONG DÒNG CHẢY CHUNG CỦA VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI 8

1.1 Khái lược văn xuôi Việt Nam đương đại 8

1.2 Đội ngũ nhà văn nữ đương đại 8

1.3 Hành trình sáng tác của Hoàng Việt Hằng 12

1.3.1 Vài nét về tác giả 12

1.3.2 Văn nghiệp Hoàng Việt Hằng 15

Tiểu kết chương 1 18

Chương 2: NHỮNG KHÁM PHÁ VỀ ĐỜI SỐNG - VĂN HÓA TRONG VĂN XUÔI HOÀNG VIỆT HẰNG 19

2.1 Những quầng sáng kí ức 19

2.1.1 Nỗi nhớ Hà Nội một thời chưa xa 19

2.1.2 Hoài niệm về người Hà Nội 25

2.2 Những phận người 31

2.2.1 Thân phận người phụ nữ 31

2.2.2 Thân phận con người nhỏ bé 40

Trang 6

2.3 Những nét đẹp trong văn hóa ứng xử 43

2.3.1 Giữa người với người 43

2.3.2 Với thiên nhiên 48

2.3.3 Với văn hóa ẩm thực 52

Chương 3: MỘT VÀI PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG VĂN XUÔI HOÀNG VIỆT HẰNG 58

3.1 Nghệ thuật thể hiện tâm lý trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng 58

3.2 Màu sắc tự truyện trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng 61

3.3 Xây dựng nhân vật 64

3.3.1 Phác họa ngoại hình 64

3.3.2 Khắc họa nội tâm 65

3.4 Ngôn ngữ trần thuật 68

3.4.1 Ngôn ngữ đậm chất thơ 68

3.4.2 Ngôn ngữ đậm chất đời thường 70

3.5 Giọng điệu trần thuật 73

3.5.1 Giọng trữ tình, thương cảm 74

3.5.2 Giọng chiêm nghiệm, suy tư 76

KẾT LUẬN 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

Trang 7

Chân dung nhà văn Hoàng Việt Hằng

Trang 8

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ sau 1986 nền văn học nước nhà có nhiều biến chuyển và khởi sắc, góp phần vào những khởi sắc ấy là một thế hệ nhà văn nữ giàu nội lực sáng tạo Hoàng Việt Hằng là một trong những cây bút như thế Cùng với lớp người cầm bút sau năm 1975 như Mai Quỳnh Nam, Hoàng Nhuận Cầm, Nguyễn Việt Chiến, Trần Thùy Mai, Thùy Dương, Ngô Thị Kim Cúc, Phạm Thị Ngọc Liên

Y Ban, Phan Thị Vàng Anh,… Hoàng Việt Hằng là một trong những cây bút

nữ viết liên tục và bền bỉ Bà bám chắc vào cuộc sống để lắng nghe, quan sát

và viết Sáng tác của Hoàng Việt Hằng là những đóng góp đáng ghi nhận trong việc tạo nên sự phong phú, nhiều màu sắc của đời sống trong văn học ở thời kì đổi mới và hội nhập

Văn xuôi Hoàng Việt Hằng có vẻ đẹp giản dị, mộc mạc, gần với hơi thở cuộc sống Bà đã nhiều lần đoạt các giải thưởng văn học: Giải thưởng của

Hội nhà văn Hà Nội năm 1980-1981 cho tập truyện ngắn Những lời chưa nói

hết ; tặng thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 2010 cho tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy Về thơ Hoàng Việt Hằng được nhận giải thưởng của Liên

hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam các tập thơ Tự tay nhóm lửa (2005); giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội cho tập thơ Vệt trăng và cánh

cửa (2008) Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Tổng liên đoàn lao

động Việt Nam cho tập thơ Xóa đi và không xóa Ngoài ra bà còn năm lần

nhận giải thưởng báo chí

Trong những trang viết của Hoàng Việt Hằng, dễ nhận thấy, bà là người dám dấn thân cho những chuyến đi; cũng là người dám “thế chấp” cả cuộc đời mình cho “cánh đồng chữ” Trong quá trình sáng tác Hoàng Việt Hằng ngày càng tự tin hơn với ngòi bút của mình

Gắn bó với nghề văn đã hơn bốn mươi năm, đến nay Hoàng Việt Hằng

đã là tác giả của 7 tập thơ và 9 tập văn xuôi Ở địa hạt văn xuôi, bà lần lượt cho

Trang 9

ra mắt truyện ngắn, tiểu thuyết và tản văn Và dường như càng về sau, tản văn, truyện ngắn và tiểu thuyết đã chiếm vị trí đáng kể trong cảm hứng sáng tạo của

bà Tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy, tản văn Dấu chấm than viết ngược, Người

cho đã không nhớ, Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng và Tiêu gì cho thời gian để sống, Bóng đổ nơi chân sóng, truyện ngắn Nắng trưa không đứng bóng… xuất

hiện đã thu hút được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc Khá nhiều bài viết, bài phỏng vấn về Hoàng Việt Hằng và các cuốn sách của bà nằm rải rác trên các báo và tạp chí Có thể nói với số lượng tác phẩm đáng kể, với những giải thưởng văn học được nhận, Hoàng Việt Hằng trở thành một cây bút khá tiêu

biểu với dòng văn học nữ nói riêng và với nền văn học đương đại nói chung

Sẽ thật là thiệt thòi với cây bút mà cả cuộc đời trọn vẹn sống với văn chương, coi nghiệp viết là lẽ sống của mình Và cũng là thật thiếu sót nếu nhìn vào đội ngũ những nhà văn nữ đương đại lại không có những công trình tìm hiểu và nghiên cứu về sáng tác của Hoàng Việt Hằng nói chung và văn xuôi nói riêng một cách hệ thống và đầy đủ Đó là lý do khiến chúng tôi chọn văn xuôi

Hoàng Việt Hằng làm đối tượng nghiên cứu, với đề tài Đặc điểm văn xuôi

Hoàng Việt Hằng Chúng tôi hi vọng thông qua việc tìm hiểu, nhận diện những

đặc điểm trong văn xuôi của Hoàng Viêt Hằng - một gương mặt khá nổi bật của dòng văn học nữ đương đại Việt Nam sẽ góp phần làm đầy đặn và phong phú hơn bức tranh văn học nữ đương đại nói riêng và văn xuôi Việt Nam đương đại nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Trước khi đến với văn xuôi, Hoàng Việt Hằng đã là một nhà thơ Khi bà

đã làm chủ một gia tài thơ gồm 7 tập

Trong một bài viết về tập thơ gần đây của Hoàng Việt Hằng với nhan đề

Xóa đi và không xóa (2012), nhà nghiên cứu Mã Giang Lân đã khẳng định sức

sáng tạo của cây bút thơ này: “chị là một cây bút nữ viết khỏe và xông xáo Cả

thơ, tản văn, tiểu thuyết khoảng 4 năm in 5 quyển”[26].Về thơ, tác giả ghi nhận

Trang 10

“Hoàng Việt Hằng chú trọng đưa chất sống vào thơ, hút nhụy sống từ nhiều

miền quê đất nước và vươn ra ngoài biên giới hy vọng đem lại màu mỡ cho thơ”[26] Mã Giang Lân nhận thấy ở những bài thơ của Hoàng Việt Hằng là

những phác thảo gọn và gợi Trong Xóa đi và không xóa của bà không chỉ giữ

được và tiếp tục mạch nguồn từ những tập thơ trước, mà còn mở mang thêm tầng vỉa đời sống, một điều xưa cũ nhưng lại luôn có ý nghĩa thẩm mỹ

Nhưng rồi vừa như một thử bút, vừa như một định mệnh, các truyện ngắn đầu tay và các sáng tác văn xuôi của Hoàng Việt Hằng lần lượt hiện diện

trên các báo Tiền Phong, Độc lập, Thống Nhất, Người Hà Nội, Lao Động…vào

cuối thập niên bảy mươi của thế kỉ hai mươi mang ám ảnh thân phận, và hơi thở cuộc sống đã được bạn đọc, giới sáng tác và phê bình văn học quan tâm

Trên trang VietBao.vn tác giả Hoàng Định (nhà văn Trần Chiến) viết về tập tản văn đầu tiên Dấu chấm than viết ngược của Hoàng Việt Hằng: “ Hoàng

Việt Hằng đi nhiều, gặp lắm Ngoài cung cấp thông tin, những gì chị kể đều lưu lại cảm xúc riêng Vết khắc trên đá xám chắt lọc từ vài chuyến đi mới được độ nghìn chữ, kể về người đàn bà "sống với năm ngọn đèn", "Chúa đã an bài",

"Không có gì riêng tư để nói" Đó là "đối tượng" rất khó viết so với những người nổi tiếng khác như ca nương Quách Thị Hồ, dịch giả Trần Đình Hiến… Lần theo con đường tơ lụa bên Trung Hoa, chị nhớ "người nướng thịt dê thì cứ nướng, người chăn dê vẫn hát giữa cỏ xanh" [5] Nhưng dù viết về ai, vùng đất

nào, "sự vật" gì, hồn nhiên hay u uất, cái nhu cầu phải nói với mình, nói cho

mình vẫn bộc lộ ra trong từng câu chữ” Sau tập tản văn Dấu chấm than viết

ngược (2008), Hoàng Việt Hằng cho ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy (2010) Trên trang Phong Điệp.net, trang báo Văn nghệ viết:

“Trong tác phẩm (Một bàn tay thì đầy) những trải nghiệm đời sống với đầy nỗi

cơ cực, nhọc nhằn trong cuộc đời một người đàn bà được thể hiện bằng một giọng văn hiện đại, ám ảnh Tác phẩm cũng là tiếng nói KHÁT sống của những con người đã rơi vào tận cùng bi kịch” Bài viết Tin vào nước mắt trên Báo

Trang 11

điện tử Công an nhân dân ngày 3-12-2011 của tác giả Bùi Việt Thắng nhận

thấy Một bàn tay thì đầy mang dấu ấn tự truyện Người đọc từng trải mới có thể

thấm thía cái giọng đầy thương cảm trong tác phẩm này Thương cảm không có nghĩa là tạo ra sự ủy mỵ, yếu mềm mà tạo ra sự đồng cảm đến tri âm tri kỷ giữa nhà văn và độc giả

Tiếp theo cuốn tiểu thuyết, Hoàng Việt Hằng lại cho ra đời tập tản văn

Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng Tác giả Tuy Hòa trong bài Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng đánh thức cảm xúc đã viết: “Ở độ tuổi lục tuần, vẫn đi và viết như Hoàng Việt Hằng rất hiếm…Hoàng Việt Hằng viết tản văn như chơi, buông câu nhả chữ nhẹ nhàng mà đủ sức níu giữ người đọc bằng hình ảnh Bằng sự quan sát tinh tế, chị cảm nhận được sự vận động, cựa quậy của thiên nhiên và luôn nhìn thiên nhiên bằng con mắt của người đàn bà nhạy cảm, nhiều tâm trạng” [21] Tống Thảo Trang trong bài Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng cảm nhận: “Tản văn Hoàng Việt Hằng nhẹ nhàng, mộc mạc mà da diết đầy chất văn, dễ thấm vào lòng người Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng không chỉ mang lại cảm giác háo hức được thưởng thức những vẻ đẹp mới mẻ lấp lánh của thiên nhiên, cảnh vật và khơi gợi cảm hứng hành trình trong mỗi con người để khám phá và trải nghiệm Hơn thế người đọc còn cảm giác được sẻ chia rất nhiều từ ý tưởng, hình ảnh, tâm tình trao gửi của tác giả trong mỗi bươc chân, trên mỗi nẻo đường” Năm 2014, Hoàng Việt Hằng lại cho ra mắt

văn đàn tập tản văn Tiêu gì cho thời gian để sống Nhà phê bình Hàn Hoa trong bài Giọt đục, giọt trong nước mắt trên Báo Văn nghệ số 13 (28-3-2015) nhận thấy: “ Sắc bén về tình người và nghiêng hoàn toàn lòng cảm thông nhạy cảm

về phía những thân phận lận đận - đấy là đặc điểm quán xuyến và nổi bật khiến những tản văn này (tập tản văn Tiêu gì cho thời gian để sống - HTLA) đạt đến

độ lôi cuốn một cách trong sáng giản dị”[18] Và tác giả còn nhận ra: “Một trong những cái hay của sự triết lý là không - triết - lý Nhiều bài tản văn của

Trang 12

những ai đọc chị, hẳn là thế Xét trên phương diện này thì đó quả là những tự vấn khá nhẹ nhàng về phương thức, hay cũng có thể nói là dịu dàng” [18] Nhà

nghiên cứu Bích Thu trong bài Hoàng Việt Hằng viết cho thời gian để sống in trên Tạp chí Văn nghệ quân đội số 817 (tháng 3 năm 2015) đã nhận diện một

vài điểm nhấn trong tập tản văn: Kí ức về Hà Nội xưa, về văn hóa ẩm thực, về thiên nhiên, về cái tôi tác giả Hoàng Việt Hằng là người chịu đi, chịu đọc, chịu thiệt thòi về số phận để cống hiến cho từng trang viết Bích Thu ghi nhận: “

Trong cấu trúc thể loại, tản văn Hoàng việt Hằng có sự phối trộn giữa tự sự và trữ tình Từ những điều mắt thấy tai nghe đã dung chứa thế giới nội tâm, cảm xúc của chủ thể viết một cách trực tiếp nhất…”[51] Gần đây Hoàng Việt Hằng

trình làng văn tập truyện ngắn Nắng trưa không đứng bóng (2015) và tập tản văn Bóng đổ nơi chân sóng (2015) Ở đây người đọc bắt gặp một Hoàng Việt

Hằng sát kề, gần gụi với những phận người thua thiệt và bất hạnh, tác giả chia

sẻ “Tôi chỉ thuộc về phía những người cùng khổ” Đọc tác phẩm của Hoàng Việt Hằng, nhà nghiên cứu Mã Giang Lân nhận xét: “….các tác phẩm (của Hoàng Việt Hằng - HTLA) như nói với mình, về mình nhưng lại là những lời nhắc nhở, khơi gợi lương tâm đồng loại”[26]

Trên đây là những bài viết, những ý kiến của giới sáng tác và phê bình về sáng tác của Hoàng Việt Hằng tập trung ở mảng văn xuôi Các ý kiến đã trích dẫn mới chỉ đề cập đến một tác phẩm riêng lẻ, chưa có những tìm hiểu về văn xuôi Hoàng Việt Hằng một cách đầy đủ và hệ thống Trên cơ sở gợi ý từ những bài viết kể trên, chúng tôi tìm thấy khoảng trống để tiếp cận và triển khai đề tài:

Đặc điểm văn xuôi Hoàng Việt Hằng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm văn xuôi Hoàng Việt Hằng nhìn từ phương diện nội dung và phương thức thể hiện

Trang 13

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong gia tài văn chương của Hoàng Việt Hằng cho đến nay đã có 7 tập thơ và 9 cuốn văn xuôi được “trình làng” Song trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi chỉ khảo sát văn xuôi của Hoàng Việt Hằng bao gồm 7 tác phẩm; xuất hiện vào những năm đầu của thế kỉ XXI

 Tản văn Dấu chấm than viết ngược (2008)

 Tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy (2010)

 Tản văn Người cho đã không nhớ (2012)

 Tản văn Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng (2013)

 Tản văn Tiêu gì cho thời gian để sống (2014)

 Tản văn Bóng đổ nơi chân sóng (2015)

 Truyện ngắn Nắng trưa không đứng bóng (2015)

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi thực hiện những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại:

Phương pháp này sẽ giúp chúng tôi trong quá trình khảo sát, phân loại các đặc điểm nổi bật về nội dung, các kiểu dạng nhân vật và một số phương thức biểu hiện nghệ thuật trong sáng tác của Hoàng việt Hằng

- Phương pháp so sánh đối chiếu:

Tiến hành so sánh tác phẩm của Hoàng Việt Hằng với sáng tác của một

số nhà văn khác để thấy những điểm khác biệt và đặc trưng trong sáng tác của Hoàng Việt Hằng

- Phương pháp phân tích tổng hợp:

Phương pháp này sẽ giúp chúng tôi vừa đi sâu tìm hiểu nghiên cứu những đặc điểm trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng vừa hệ thống tổng hợp kết quả từ đó minh chứng cho các luận điểm chính của luận văn

Trang 14

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương Chương1: Sáng tác của Hoàng Việt Hằng trong dòng chảy chung của văn xuôi nữ thời kỳ đổi mới

Chương 2: Những khám phá về đời sống - văn hóa trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng

Chương 3: Một vài phương thức thể hiện trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng

Trang 15

Chương 1 SÁNG TÁC CỦA HOÀNG VIỆT HẰNG TRONG DÒNG CHẢY CHUNG

CỦA VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1.1 Khái lược văn xuôi Việt Nam đương đại

Văn xuôi Việt Nam từ năm 1975 đến nay có sự đổi mới trên mọi bình diện, ở nhiều cấp độ và trong mọi thể loại Nhiều cây bút văn xuôi đã có ý thức cách tân trong cách nhìn và lối viết Có thể kể đến những cây bút đã thành danh như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma văn Kháng, Xuân Thiều, Lê Lựu… Tiếp đến là lớp nhà văn trưởng thành sau 1975 như: Bảo Ninh, Chu Lai,

Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Y Ban Đoàn Lê,… Càng về sau trong không khí và đổi mới và hội nhập văn hóa, văn học, các cây bút văn xuôi càng tích cực và tỏ ra nhạy bén trong việc làm mới chính mình Tác phẩm của họ làm nên sự đa dạng của văn xuôi những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI

Văn xuôi thời kì đổi mới, hội nhập đã phản ánh chân thực, gần gũi những vấn đề mà nhà văn trăn trở Ở đó các tác giả đặt ra nhu cầu về ý thức, trách nhiệm của ngòi bút trước những biến động ghê gớm của các chuẩn mực giá trị đạo đức, góp phần làm cuộc sống hoàn thiện tốt đẹp hơn Từ đó giúp người đọc nhận thấy đời sống xã hội không còn là một chiều giản đơn, thuần nhất mà luôn biến chuyển phức tạp, đa chiều Với trách nhiệm của người cầm bút, các nhà văn đã đưa ngòi bút của mình len lỏi tới những ngõ ngách của đời sống xã hội những mảnh đời đau khổ, những cảnh đời éo le, những tấn bi hài kịch của con người Các sáng tác văn chương của họ đã đáp ứng được những yêu cầu của văn học giai đoạn đổi mới, và của người đọc đương đại

1.2 Đội ngũ nhà văn nữ đương đại

Nhắc đến văn học nữ Việt Nam sau năm 1975, phải nhắc đến thế hệ các nhà văn nữ xuất hiện vào cuối thập kỉ 80 và đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX

Trang 16

xuất hiện đem đến một phong khí mới mẻ cho văn chương nước nhà Những tên tuổi như Lê Minh Khuê, Phạm Thị Minh Thư, Lý Lan, Đoàn Lê, Võ Thị Hảo, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Xuân Hà….đã làm nên một bước ngoặt của dòng chảy văn học nữ Việt Nam Không có nhiều trải nghiệm chiến tranh nhưng họ lại sống trong không gian của những nhận thức về cuộc chiến ấy Từ cái nhìn của người phụ nữ, những vấn đề mà họ đặt

ra trong những Có một đêm như thế (Phạm Thị Minh Thư), Người sót lại của

Rừng cười (Võ Thị Hảo), Tiếng rừng (Hàn Phương), Đàn sẻ ri bay ngang rừng

(Võ Thị Xuân Hà),… chắc chắn là những tiếng nói không thể thiếu trong mọi nhìn nhận về văn học giai đoạn này Các nhà văn nữ cũng là người đi sâu vào các không gian cá nhân (trong những mối quan hệ gia đình, bạn bè, và với chính bản thân), vừa như một vấn đề tự thân, vừa như một nỗ lực thay thế các không gian xã hội thời chiến tranh (trong những mối quan hệ dân tộc, cộng đồng, đội ngũ) đang dần nhạt nhòa trước đời sống dân sự mới mẻ Sự xen cài giữa màu sắc nữ quyền và nữ tính trong sáng tác của thế hệ các nhà văn nữ thời

kì này đã làm nên sức hấp dẫn riêng có của nó

Nhà văn nữ viết nhiều về phụ nữ vì theo đặc trưng tâm lý họ tồn tại với tình cảm hướng nội, luôn muốn tìm sự đồng cảm, khác tâm lý đàn ông với lý trí hướng ngoại luôn luôn phân tích chiếm lĩnh Bên cạnh đó nhà văn nữ muốn thông qua nhân vật nữ để thể hiện tâm hồn mình, bản thân mình, vì vậy mà những sáng tác của các tác giả nữ thường mang màu sắc tự truyện

Sự kiện các nhà văn nữ lên ngôi được cắt nghĩa bởi hai lý do: Thứ nhất là

do cơ chế đổi mới của đất nước sau năm 1986 Đây là điều kiện sáng tác thuận lợi cho tất cả các nhà văn nói chung trong cả nước và các nhà văn nữ nói riêng

Sự cơi nới về đề tài và dỡ bỏ một số quan niệm áp đặt cho văn chương đã kích thích sự sáng tạo của nhà văn Họ có điều kiện để thâm nhập vào mọi ngõ nghách của đời sống xã hội cũng như đời sống tinh thần của con người, thậm chí những vùng đất cấm kị mà một thời văn học phải né tránh thì nay lại càng

Trang 17

thu hút ngòi bút của họ Bối cảnh xã hội mới cũng mở rộng việc giao lưu với văn hóa thế giới thông qua một số lượng lớn sách dịch Tầm nhìn xa hơn, rộng hơn về văn hóa thế giới cũng thúc đẩy những tìm tòi nghệ thuật của nhà văn Nguyên nhân thứ hai là do thiên hướng nghệ thuật của giới tính, “nhà tâm lý học Thụy Sĩ Karl Gustave Jung cho rằng: Xét từ tố chất tâm lý thì nữ giới thuộc loại hình tình cảm….mang những đặc điểm rõ ràng hơn là tư duy”, “một số nhà giải phẫu học cũng đã chứng thực nữ giới thường tư duy nghiêng về bán cầu não trái tức là bộ phận nặng về tình cảm tưởng tượng, hồi tưởng….nhiều nhà tâm lý học khác khẳng định nữ giới rất nhạy cảm dễ xúc động” [10] Do đó họ

có thể viết sâu về những vấn đề của giới mình, đi sâu vào thế giới tâm hồn bí ẩn của người phụ nữ Đối với việc sáng tác văn học ngoài sự đa cảm - yếu tố được coi là mảnh đất tốt cho sự nảy mầm tài năng của chính họ, nữ giới còn có lợi thế ở tài quan sát tinh tế và năng lực ngôn ngữ

Trên nền chung thì như thế, còn đi vào tình hình cụ thể của văn học nữ nước ta những năm gần đây, nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn cũng có những nhận định rất sát sao: “Hình như do sự nhạy cảm riêng của mình, phụ nữ bắt mạch với thời đại nhanh hơn nam giới Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống Mặt khác với cái cực đoan sẵn có: tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen chấp nhặt dữ dằn cũng không ai bằng - Từng cây bút nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm” [5] Cũng cần nói thêm số lượng các tác giả nữ đông đảo và “tỏ ra khó chắc tay trong dàn chung” [31] lại chủ yếu là những cây bút viết nhiều và thành công hơn ở thể loại truyện ngắn Có lẽ “cảm xúc sáng tạo truyện ngắn có chung tần số với cảm xúc nữ tính: Sự lóe sáng, sự thất thường, tính thời khắc và sự dẫn dắt tuyệt diệu của mẫn cảm bản năng” [54]

“Cuộc sống luôn vỗ sóng vào văn học”, vì thế cũng như những sáng tác của các nhà văn giai đoạn này, sáng tác của các nhà văn nữ là những vang

Trang 18

hưởng của cuộc sống thời đại Họ thẳng thắn bóc tách những mặt trái của xã hội và cũng mạnh dạn bóc tách chính tâm hồn cuộc đời của mình

Một đặc điểm nữa cũng rất dễ nhận thấy trong sáng tác của những cây bút nữ đó là họ hay viết về kí ức, kể cả cách đây hơn hai chục năm, khi họ mới xuất hiện trên văn đàn Khi ấy họ còn trẻ nhưng những trang văn vẫn đầy ắp

những kí ức Đó là Chuyện buồn tuổi 18 - Nguyễn Thị Minh Hoa, là Chiếc bình

đựng kí ức - Dương Nữ Khánh Dương, là Cau non - Nguyễn Thị Phước, Những miền rừng - Trần Thanh Hà, là Vùng sáng kí ức - Y Ban, là Một bàn tay thì đầy

- Hoàng Việt Hằng,…Kí ức của họ có kỉ niệm thời thơ ấu với những trò nghịch dại, có khoảng trống nhớ nhung về những người thân yêu, và có cả miền kí ức

về một vùng đất quê hương gắn bó…Nhưng thẳm sâu và da diết nhất vẫn là kí

ức của tình yêu Tình yêu đến mang theo những khoảnh khắc đẹp đẽ, rồi ra đi

để lại những vết thương suốt cuộc đời không lành nổi Tất cả - cả hạnh phúc và đớn đau đều được “gói ghém” cẩn thận và cất vào một nơi bí mật nhất trong tâm hồn Đó là cách mà những người phụ nữ vẫn làm để có thể cân bằng cuộc sống của chính họ

Chưa bao giờ phái nữ lại dành được sự quan tâm nhiều của người cầm bút như ngày hôm nay Khuynh hướng duy nữ được thể hiện không chỉ là sự xuất hiện nhiều nhà văn nữ, nhiều nhân vật nữ trong tác phẩm mà nó còn chi

phối ngay cả cách đặt tên tác phẩm như: Người đàn bà đứng trước gương,

Người đàn bà có ma lực, I am đàn bà của Y Ban; Hồn trinh nữ, Góa phụ đen

của Võ Thị Hảo; Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ,….Mỗi tác

giả đều cố gắng xác lập một tiếng nói riêng, một giọng điệu riêng của mình Dường như với khuynh hướng duy nữ ngôn ngữ văn chương của nền văn học

đã đổi thay, tinh tế hơn và giàu nội cảm hơn

Tuy nhiên, điểm mạnh bao giờ cũng đi cùng những điểm yếu Bên cạnh những ưu thế nữ giới, họ có những hạn chế so với đòi hỏi của việc tạo ra những kiệt tác trong văn học “Phụ nữ đúng là giàu óc tưởng tượng hơn nam giới

Trang 19

Nhưng theo các nhà tâm lý học thì giấc mơ của chị em thường là những câu chuyện thường nhật xảy ra trong nhà Chị em có ưu thế về tình cảm và ngôn ngữ nhưng chưa tìm được sự cân đối hài hòa với lý trí, trí tuệ” [31] Chính vì thế mà Lê Minh Khuê cũng có nhiều trăn trở khi nhìn nhận về sáng tác của giới mình “Nghĩ về những trang viết cùng giới với mình tôi thường bị chi phối bởi cảm giác nước đôi Một mặt nhiều chị em bộc lộ một tài năng rõ rệt không lèm nhèm, không mờ nhạt Mặt khác sao vẫn cảm thấy đặt trong hoàn cảnh chung rồi thì mỗi người cũng đến thế thôi: Không bao giờ có sự gọi là đồ sộ, vĩ đại ở những cây bút nữ này cả” [33]

Sự phát triển mạnh mẽ của đất nước và những nỗ lực tạo nên sự bình đẳng về giới đã tạo nên những tiền đề cơ bản để giúp người đàn bà thoát khỏi

sự áp chế của đàn ông, khiến cho họ có khả năng tồn tại độc lập và có khả năng

tự quyết số phận mình Nhưng quan trọng hơn, ý thức về giới một cách tự giác

đã ăn sâu vào tâm thức đội ngũ cầm bút và tạo nên một khuynh hướng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại Những cây bút này đã đem đến cho văn đàn những tiếng nói mới mẻ khiến các nhà văn và các nhà phê bình nam giới phải thừa nhận tài năng cùng đóng góp đáng kể của họ với đời sống văn học đương đại

1.3 Hành trình sáng tác của Hoàng Việt Hằng

1.3.1 Vài nét về tác giả

Hoàng Việt Hằng người Hà Nội gốc, sinh ngày 29 tháng 12 năm 1953 quê làng Vân Hồ tại Hà Nội Đã tốt nghiệp trường Đại học Văn hóa, bà từng là công nhân nhà máy Cơ khí Trần Hưng Đạo, Công ty xây dựng số 1 Hà Nội Hoàng Việt Hằng yêu thơ, đến với thơ từ năm 17 tuổi, bà cũng đã theo học Trường viết văn Nguyễn Du khóa 7 Khác với bạn bè, Hoàng Việt Hằng là người lận đận trong con đường công danh và duyên phận Bà gặp và yêu nhà

văn Triệu Bôn khi ông đã nổi tiếng với truyện Mầm sống và những tập truyện

ngắn, truyện dài của một người lính đã đi qua chiến tranh bom đạn Mối tình

Trang 20

của cô gái với nhà văn lớn tuổi trải qua biết bao ghềnh thác, kéo dài bao nhiêu năm rồi mới có được một đám cưới, một danh phận

Tác giả Hoàng Việt Hằng có một đôi vai rộng, hiểu theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng là đôi vai mang gánh nặng nhân tình thế thái và văn chương Đôi vai ấy gánh vác nhiều việc hệ trọng trong đời Là đôi vai đã từng bốc vải ở chợ Bắc Qua những năm nghèo khó, cơ cực để lấy tiền nuôi con, chăm chồng Là đôi vai đã giúp bà vững vàng đến bệnh viện một mình “vượt cạn”, một mình xây nhà, một mình đi sau xe tang mẹ, một mình cõng chồng đi khắp các bệnh viện ròng rã mười năm trời Đôi vai đã thức khuya dậy sớm, lam lũ với đủ mọi bận bịu để làm tròn bổn phận, thiên chức của một người mẹ người vợ Và đôi vai đã nâng đỡ cả thể chất và tâm hồn Hoàng Việt Hằng, cố gắng giúp bà thăng bằng trong cuộc sống

Hoàng Việt Hằng là một người đàn bà yêu chồng hết lòng hết dạ, thương chồng một cách quyết liệt và tôn thờ chồng một cách cực đoan Cho

dù nhà văn Triệu Bôn không phải là người anh hùng mã thượng, tiền bạc đầy mình mà chỉ là một nhà văn cày sâu cuốc bẫm trên từng trang viết, suốt cả đời chỉ biết cống hiến cho đời những con chữ bầm dập của mình Thời của ông, nhà văn chỉ có "danh" mà không có "thực", cuộc sống khốn khó trăm

bề Huống hồ khi nhà văn Triệu Bôn đến với bà, trên người ông đã có 4 vết

thương của bom đạn Và hơn thế nữa: "Con chồng vợ cũ đồng sâu/ Lấy

chồng lấy cả nỗi đau của chồng/ Văn chương bảy sắc cầu vồng/ Chuyện tình anh cũ em không biết gì" (thơ Hoàng Việt Hằng)

Với một người đàn ông đã có một đời vợ và đàn con, một người thương binh mà không có thẻ Sự thua thiệt ấy của nhà văn Triệu Bôn đã trút cả vào đôi vai của Hoàng Việt Hằng, thật tự nhiên, như lẽ thường để rồi chuỗi ngày tiếp nối bà gồng sức mình lên để gánh vác, để san sẻ, bù đắp cho cái hạnh phúc ngộp thở trong tổ kén bé tý tẹo của mình Thế rồi, đứa con trai là kết quả của mối tình nhiều trắc trở đã góp phần làm thăng hoa hạnh phúc của ông bà

Trang 21

Những ngày tháng hạnh phúc của họ gắn với căn phòng 8m2 ở 19 Hàng Buồm Biết bao nhọc nhằn, khổ ải của cuộc sống những năm tháng thời bao cấp đổ dồn lên cặp vợ chồng nhà văn

Trong gần 20 năm sống với chồng thì có tới 10 năm nhà văn Triệu Bôn đau nặng Trầm trọng nhất là vào năm 1993, ông bị tai biến mạch máu não và liệt nửa người trong suốt 2 năm trên tay chị Hồi đó, bạn bè thương gia cảnh của hai vợ chồng đã giúp đỡ họ hết lòng Những người bạn đã nghĩ cách cho Hoàng Việt Hằng đi viết báo để kiếm sống Người bạn gái thân của bà là nhà

báo Kim Hạnh ở Báo Sài Gòn tiếp thị đã mở một chuyên mục trên chính tờ báo

của mình để giúp bà in những bài viết lấy tiền sinh sống và chăm sóc thuốc thang cho chồng Như có lần Hoàng Việt Hằng tâm sự: "Nếu không có những

sự giúp đỡ tận tụy của bạn bè văn chương và báo chí, vợ chồng chị có lẽ không vượt qua nổi những ngày tháng nghiệt ngã ấy" Chính bà đã dệt nên những vần

thơ làm sâu lắng lòng người: “Một mình khâu những lặng im/ Áo không vá

cũng không kim chỉ điều/ Em khâu lá rụng như thêu/ Khâu cay đắng với trớ trêu mỉm cười/ Em khâu tóc trắng thay lời/ Mỗi khi cúi xuống rã rời nỗi đau”

(thơ Hoàng Việt Hằng)

Nhà văn Triệu Bôn là người bạn đời lớn mà Hoàng Việt Hằng rất đỗi kính trọng, người đã mang lại cho bà những niềm vui trong vắt như pha lê kèm những gánh nặng nhọc nhằn đày ải của “kiếp lạc đà trên sa mạc cát” Mối tình trắc trở của ông bà trong giới văn đàn đều biết đến như một sự trân trọng, chia

sẻ và thấu hiểu Đúng như Hoàng Việt Hằng bộc bạch: "Cả chị và anh là những kiếp lạc đà đã vượt qua được sa mạc cát” Ngoảnh lại đoạn đường đã qua, bà không khỏi rùng mình và cảm thấy không hiểu sao mình đã vượt qua dốc ngược ấy Hạnh phúc thường kèm theo tai ương và bất trắc

Trên con đường khổ ải, đầy vất vả mưu sinh của mình Hoàng Việt Hằng luôn phải gửi con ở nhà hàng xóm để thâm nhập thực tế, cho đến bây giờ vẫn rất biết ơn họ Họ giống như là những người mẹ người chị luôn sát cánh trên

Trang 22

bước đường của mình Rất nhiều lần bà đến với những con người tại những nơi không có sóng điện thoại, đường đi thì cheo leo dốc núi, chỉ sợ có mệnh hệ gì thì con mình ở với ai, ai biết ở đâu mà tìm Nhưng niềm đam mê của bà đã dập tắt đi nỗi sợ hãi và bà lại tiếp tục là lữ khách trên mọi nẻo đường của đất nước

để quan sát, nghe ngóng và để viết

Từng là phóng viên của báo Du lịch trong nhiều năm, tài sản lớn nhất của Hoàng Việt Hằng là tư liệu và vốn sống văn hóa của nhiều miền đất, làm giàu thêm vốn sống cho trang viết dài hơi Gần như hai mươi năm dành cho đi, đất nước này không một địa danh nào mà bà không đặt chân đến

Giờ đây mái tóc bà đã “bời bời sợi bạc” nhưng còn sức khỏe là còn đi Bởi bà vẫn tâm huyết, vẫn trăn trở với con người và cuộc đời

Hiện nay Hoàng Việt Hằng là hội viên Hội nhà văn Việt Nam năm 2002

1.3.2 Văn nghiệp Hoàng Việt Hằng

Trên tạp chí Văn nghệ quân đội số ra 817 tháng 3 năm 2015 tác giả Bích

Thu đã viết: “Nói đến Hoàng Việt Hằng là nói đến đi và viết Đi để thâm nhập, tích lũy vốn sống, đi để quan sát, thức nhận và phát hiện những điều mới mẻ, những vui buồn, được mất trong cuộc đời và thế giới quanh mình Có thể nói

“xê dịch” là lẽ sống, đã cung cấp năng lượng thôi thúc sự sáng tạo nơi chị Và viết là đồng cảm với phận người, là quá trình đối thoại với cuộc sống để tìm ra chính mình”

Với Hoàng Việt Hằng được cầm bút viết là thấy như mình được tồn tại, chính vì vậy mà bà luôn thâm nhập vào cuộc sống đời thường Số nhuận bút nhận được chỉ dành để nuôi con, thuốc thang cho chồng và để đi Tiền của bà không dùng cho cá nhân mình Là đàn bà nhưng Hoàng Việt Hằng không hay mua sắm mĩ phẩm, những thứ mà một người phụ nữ được quyền tô điểm cho

vẻ đẹp của mình Bởi bà đã tiêu chúng cho những chuyến đi đơn lẻ cùng với chiếc máy ảnh ghi nhật kí thường ngày Hơn một lần, Hoàng Việt Hằng mong ước sẽ được gần hơn với thiên nhiên, với con người ở mọi miền quê của xứ sở hay ở bên ngoài lãnh thổ Việt Nam

Trang 23

Còn lại một mình với con trai, với những ký ức không nguôi thổn thức, Hoàng Việt Hằng lại lao vào cuộc vật lộn để sống, để cặm cụi viết Một nhà thơ, người bạn của bà đã nói rằng, bà là người phụ nữ luôn phải bôn ba qua nhiều ngả phố, miền đất, chân bước nhanh nhưng trái tim cứ ngoảnh lại, xuyên vào những buồn thương nhân thế Hoàng Việt Hằng cũng ngộ ra rằng, cái kiếp

viết, dù có nhọc nhằn, có bạc bẽo thì cũng: "Xin cảm ơn câu thơ/ Cho tôi tựa

vào người/ Mỗi khi đơn độc Tôi tựa vào Người/để thở/để sống/và để chết "

(thơ Hoàng Việt Hằng)

Hoàng Việt Hằng chịu khó đi và viết Bà viết về những người mình kính trọng, quý mến, viết về những người lao động, những người bất hạnh Hoàng Việt Hằng bộc lộ rõ tình cảm thái độ của mình trước con người và sự việc, hiện tượng xã hội Đấy là điều rất đáng quý ở bà Trong lúc hiện nay nhiều người viết đánh bóng bằng chữ nghĩa, bằng lối diễn tả khó nắm bắt, bà vẫn thẳng thắn, bộc trực trong văn chương như vốn có ngoài đời Nhưng như thế không

có nghĩa là dừng lại ở đó Mạch cảm xúc, dòng chảy ngôn từ, hiện thực và hư cấu, cụ thể và khái quát,…bao điều cần có ở ngòi bút văn xuôi, luôn là đòi hỏi khắt khe với người viết mà Hoàng Việt Hằng không là ngoại lệ

Trước khi đến với văn xuôi, Hoàng Việt Hằng đã thành danh một nhà

thơ qua những tác phẩm Tự tay nhóm lửa, Một mình khâu những lặng im, Vệt

trăng và cánh cửa… Thế nhưng, ở cái thời thơ thưa vắng người đọc, nữ sĩ cũng

phải mưu sinh bằng cách viết báo, đúng như Hoàng Việt Hằng thổ lộ: “Những

ngày làm lữ thứ tha hương Đi viết nuôi con, Như người mẹ đi nương Rắc ngô

và rắc lúa Tôi cày trên đồng chữ” Là phụ nữ, bà thích làm nội trợ, được

chồng che chở, không phải lo cơm áo gạo tiền Nhưng những ước muốn tưởng nhỏ nhoi thường tình ấy lại né tránh bà, buộc bà phải rẽ ngang vào địa hạt văn xuôi vốn không phải là sở trường của một nhà thơ để viết, để mưu sinh Các tập tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn của bà lần lượt trình diện làng văn và như một

cơ duyên, nghề đã chọn Hoàng Việt Hằng

Trang 24

Có lẽ ai đã được gặp và nói chuyện với Hoàng Việt Hằng đều nhận ra ở

bà một tâm hồn giản dị, một phong thái nhanh nhẹn với cuộc sống đơn giản nhẹ

nhàng, dù tuổi đã cao nhưng chất lãng du của người làm báo Du lịch đã ngấm

vào con người bà, luôn mời gọi bà dấn bước trên các nẻo đường để hòa mình vào thiên nhiên, để tìm kiếm những gì bị lãng quên giữa cuộc đời,…Và để có được điều này,Với Hoàng Việt Hằng việc tiết kiệm thời gian luôn thường trực

ở trong con người bà, Hoàng Việt Hằng chạy đua cùng với thời gian để sáng tác và để cho những chuyến đi Chính vì vậy mà bà đã liên tiếp cho ra mắt độc giả những đứa con tinh thần thẫm đẫm cảm xúc và suy tư của mình

Có thể nói, Hoàng Việt Hằng là cây bút sáng tác trên nhiều thể loại Và

là một trong những tác giả nữ viết sung sức đầu thế kỉ XXI

- Xóa đi và không xóa, Nxb Phụ nữ 2012

- Trăng vàng ngồi vớt trăng vàng, Nxb Phụ nữ 2015

Văn xuôi:

- Những lời chưa nói hết (Tập truyện ngắn), Nxb Thanh niên 1987

- Ngón nhẫn xinh xinh (Tập truyện thiếu nhi), Nxb Kim Đồng 1998

- Dấu chấm than viết ngược (Tập tản văn), Nxb Phụ nữ 2008, tái bản 2009

- Một bàn tay thì đầy (Tiểu thuyết), Nxb Phụ nữ 2010

- Người cho đã không nhớ (Tập tản văn), Nxb Thanh niên 2012

- Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng (Tản văn), Nxb Phụ nữ 2013

- Tiêu gì cho thời gian để sống (Tản văn), Nxb Trẻ 2014

Trang 25

- Bóng đổ nơi chân sóng (Tản văn), Nxb Quân đội nhân dân 2015

- Nắng trưa không đứng bóng (Tập truyện), Nxb Văn học 2015

Giải thưởng văn học:

- Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội với tập truyện ngắn Những lời

chưa nói hết (1980-1981), tập thơ Vệt trăng và cánh cửa (2008)

- Giải thưởng của Tổng liên đoàn lao động Việt Nam với tập thơ Những

- Giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam và tổng liên đoàn lao động Việt

Nam tổ chức năm 2010-2014 với tập thơ Xóa đi và không xóa

- 5 lần nhận giải thưởng báo chí

Tiểu kết chương 1

Trên đây chúng tôi vừa trình bày những tiền đề cơ bản làm cơ sở cho những nghiên cứu về đối tượng trong luận văn Chúng tôi đã khái lược văn xuôi Việt Nam đương đại nói chung và đội ngũ nhà văn nữ đương đại nói riêng Bên cạnh đó chúng tôi cũng nêu những nét nổi bật trong hành trình sáng tác của nhà văn Hoàng Việt Hằng, một tác giả thành công trong cả hai mảng thơ và văn xuôi Với một gia tài văn chương đáng kể, Hoàng Việt Hằng đã tạo nên dấu ấn riêng trong các tác phẩm của mình, đặt mình vào vị trí những cây bút nữ tiêu biểu của dòng văn học nữ nói riêng và của dòng văn học Việt Nam đương đại nói chung

Trang 26

Chương 2 NHỮNG KHÁM PHÁ VỀ ĐỜI SỐNG - VĂN HÓA TRONG VĂN XUÔI HOÀNG VIỆT HẰNG 2.1 Những quầng sáng kí ức

Theo từ điển Tiếng Việt : “Kí ức là quá trình tâm lý phản ánh lại trong óc những hình ảnh của sự vật đã tri giác được hoặc những tư tưởng, tình cảm hành động về những sự vật đó” [40]

Theo định nghĩa của từ điển Triết học viết “ Kí ức là việc cá nhân bảo tồn những kết quả của sự tác động qua lại giữa mình với thế giới, cho phép có thể tái tạo và sử dụng những kết quả đó trong hoạt động tiếp theo…”[44]

Trong quá trình sáng tác của nhà văn, kí ức như là một thành tố quan trọng trong tổ chức cấu trúc tác phẩm Có thể nói nhờ vai trò của kí ức, cấu trúc tác phẩm chuyển từ cấu trúc đơn sang cấu trúc kép, cấu trúc đóng sang cấu trúc

mở Kí ức góp phần mở rộng trường nhìn của nhà văn, giúp họ khám phá đào sâu vào những tầng vỉa của đời sống, của văn hóa, của tâm linh trong những trang viết của mình Trong hàng loạt các cuốn sách xuất hiện trong những năm gần đây, người đọc dường như bị cuốn hút về những năm tháng đã lùi xa về kí

ức một thời mà sáng tác của Hoàng Việt Hằng là một trong số đó Một điểm nổi bật trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng là những trang viết giàu cảm xúc gợi

về những quầng sáng kí ức

2.1.1 Nỗi nhớ Hà Nội một thời chưa xa

Nhớ đến Hà Nội trong kí ức của Hoàng việt Hằng là những hàng cây, dường như cây không chỉ là túi khí oxy cho bà thở mà nó còn là điểm tựa để bà đến gần với thiên nhiên, gần với chính mình hơn

Trong tâm khảm của mình, Hoàng Việt Hằng thuộc lòng từng phố cây đã đi vào tình yêu của người Hà Nội, người của nhiều vùng quê đến

đây lập nghiệp Trong tản văn Dấu chấm than viết ngược, Hoàng Việt Hằng

đã viết:

Trang 27

“Có bao nhiêu mối tình lặng lẽ dưới cây sấu già trên đường Phan Đình

Phùng, trên đường Hai Bà Trưng Thảng thốt hơn đó là hàng phượng dọc phố

Lý Thường kiệt, hoặc bên Hồ Gươm, bên phố Lê Thái Tổ Mùa đông trơ trụi lá,

mùa xuân đầy lá non Mùa hè chói chang hoa đỏ, vân trắng, nụ xanh Ve tha hồ khản giọng gào Phố Lò Đúc không còn cò đậu, hàng cây sao đen không có hoa cao chót vót ở gần nơi nhà máy sản xuất vắc xin duy nhất hàng đầu của Việt Nam Phố, duy nhất có Cây đa Nhà Bò, nơi có nhà hộ sinh nổi tiếng, các bà đỡ từng đón bao chàng trai cô gái Hà Nội ra đời Hai hàng cây sao đen, cuối thế

kỉ XX còn có bao nhiêu cò về đậu Nay cò không thấy, chỉ thấy cây sao đen bị đẽo gốc nham nhở Đã có người đẽo vỏ làm thuốc chữa bệnh ngoài da

Nhưng cây sao đen đau đớn mà không nói được Các vị lãnh đạo của Công Ty công viên cây xanh chưa biết

Còn cây sanh là anh cây si ở phố Lê Thái Tổ, bị chết khi họ đẽo cây, khi gặp bão lớn cây đổ” [9, tr.21]

Với sự phát triển không ngừng của đất nước theo nền công nghiệp hóa thì sẽ dẫn đến một hệ lụy đó là những đường cây dần sẽ mất đi thay vào đó là các nhà máy, công trình Với sự am hiểu tường tận về vị trí đặc điểm của từng loại cây ở Hà Nội, Hoàng Việt Hằng và người đọc không khỏi tiếc nuối về sự mất mát dần của phố cây Hà Nội xưa Dần dần bên Hồ Gươm sẽ không còn cây lộc vừng, cây vông nem, làng Thể Giao phố sẽ vắng bóng hàng cây hoa sữa, phố Nguyễn Bỉnh Khiêm sẽ không còn bóng dáng cây cơm nguội xưa cũ Có thể nói chỉ tràn đầy tình yêu với thiên nhiên, cây lá thì mới viết được những trang miêu tả tỉ mỉ, cặn kẽ như dẫn dụ người đọc đi vào mê cung của thế giới loài cây vậy

Là người gốc Hà Nội nên những con đường ngõ hẻm dường như đã ăn sâu vào tiềm thức của Hoàng Việt Hằng, không rõ đất Hà Thành có bao nhiêu ngõ nhỏ nhưng có một con ngõ sâu hút trong một phố nhỏ ngày xưa nối làng Thể Giao và làng Vân Hồ đã in sâu như một vệt nâu trên bản đồ trí nhớ của bà

Trang 28

Đọc tản văn của Hoàng Việt Hằng người đọc như thấy mình đang được tác giả

dẫn đến với từng nhà của con ngõ ấy Đầu tiên “cứ lần theo ngõ mà rẽ vào nhà

cụ trưởng Phát xưa (…).Đi sâu vào ngõ là con đường cụt nhà trong cùng của ngõ cụt là ngôi nhà rất khá giả của bà cụ Tam Hoàng (…) Lối ngõ chỗ có giậu cúc tần và khóm dứa dại thơm nức quanh năm giờ còn cậu Túc ở vậy một mình” [12, tr.5-8] Cái ngõ nhỏ không tên ấy chỉ còn lại mấy nhà người Hà Nội

gốc, ngõ nhỏ không tên đã bao bọc bao phận người nhỏ nhoi, đã vui cười cùng

họ, đau khổ cùng họ, chứng kiến bao sự đổi thay cùng họ

Nhắc đến Hà Nội không thể không nhắc đến những cây cầu với các tên gọi quen thuộc Vĩnh Tuy, Chương Dương, Thăng Long,… Nhưng trong hoài niệm của Hoàng Việt Hằng, cầu Long Biên để lại cho bà nhiều ám ảnh nhất, nó

gắn liền với nghề xây dựng, với tình yêu đầu đời của bà, trong tản văn Tiếng dẻ

cùi phía cây cơm vàng tác giả viết: “Với cuộc đời tôi chỉ ám ảnh một cây cầu Long Biên cũ kĩ in dấu những chiếc đinh khuy, những chiếc ốc vít to cồ cộ Những người công nhân cầu đường thường đi làm đêm, trực ca vì bom đạn chiến tranh, bom tấn của Mỹ từng không hủy hoại được cây cầu

Ngày đó mối tình đầu thời thanh xuân, anh và tôi đi xe đạp trong những sớm sương mù nhòa nhạt, cả tôi và anh lẫn vào dòng người lam lũ đi chợ sớm bán rau xanh và hoa quả ngọt bên bờ bãi sông Hồng Chúng tôi đi làm ca.” [12, tr.12]

Cây cầu gắn liền với những rung động đầu đời khó phai trong tâm trí của người con gái yêu nghề xây dựng, cũng cây cầu này đã chứng kiến có cặp tình

nhân thề thốt thủy chung: “Họ đan tấm thảm tình yêu bằng chính bờ môi và hơi

thở của họ để rồi trong lễ cưới vàng họ lại lên cây cầu khóa môi nhau ở tuổi

ngoài bảy mươi” [11, tr.189]

Hoàng Việt Hằng có người mẹ đi tu, cả phần đời còn lại sau khi gửi con

đi ở nhà người của bà gắn liền với chùa chiền, chính vì vậy mà những ngôi chùa Hà Nội cũng để lại ấn tượng sâu sắc trong tâm trí của tác giả, chính không khí trong chùa đã nhiều lần lấy lại sự tĩnh tâm cho Hoàng Việt Hằng, nhiều lần

Trang 29

chị tìm đến cửa Phật như là một sự cứu cánh, một sự chở che như bàn tay người

mẹ hiền, bà thuộc như lòng bàn tay từng ngôi chùa ở Hà Nội với những cái tên như Chùa Vạn Niên, chùa Tảo Sách, Chùa Kim Liên, chùa Trấn Quốc Bà viết

về những ngôi chùa với một sự am hiểu kĩ lưỡng như chính bà là một phần

trong ngôi chùa ấy Trong tập tản văn Tiếng dẻ cùi phía cây cơm vàng tác giả viết: “Hàng chục cây số Hồ Tây mù sương, ta ghé chùa Tĩnh Lâu, ngôi chùa

dân làng Võng Thị quen gọi chùa Sải, chùa tu bổ từ năm 2008, vẫn chưa xong Nhưng dân vẫn lặng thắp hương Bồ Tát Nếu như sân trước chùa Sải ngoảnh mặt ra hồ, thì chùa Trấn Quốc và chùa Vạn Niên, chùa Tảo Sách lại nhìn ra hồ

từ phía sân sau Chùa Sải có những tủ sách gồm kinh kệ nhà Phật, những bức tranh, những tượng Phật

Chùa Sải rộng lớn có những bức tranh khiến ta chạnh nhớ tranh của Michelangelo Chùa có tủ sách như một thư viện quý Ở Tam bảo tĩnh mịch ta có thể trôi ngay vào cõi thiền, tâm thanh thản không vướng bận gì Rồi ta chậm rãi bước sang vệt chùa Vạn Niên.Chùa Vạn Niên cổ bậc nhất kinh kỳ Thăng Long xưa, nay còn lưu giữ 46 pho tượng, gồm 26 pho tượng Phật, 20 pho tượng Mẫu, quả chuông đồng niên đại thời Nguyễn Chùa cổ này còn lưu giữ 11 đạo sắc phong thần, là nơi ghi dấu vị quốc sư Thảo Đường trụ trì nhiều năm hai chùa Trấn Quốc và Vạn Niên Nay ngôi chùa chưa phai nhòa cổ kính, và tôn tạo mới không gian sân sau nét kiến trúc hiện đại Tượng Phật cũ xưa rất xưa, chùa mới

có một không gian thờ tượng phật bằng ngọc của xứ Myanmar, cao 1.3 mét, nặng 600kg, hai bên tượng Phật có tòa sen bằng gỗ hương còn gọi Cửu phẩm liên hoa phụ mẫu Nếu rẽ trái, đi sâu xuống tầng hầm có trụ đá hồng ngọc, nghe nói trụ đá này đem lại nhiều ước nguyện cho con người Nếu bạn muốn ước, tay trái đặt lên trụ đá, tay phải xoay, cầu nguyện điều ước năm mới…

Đi thêm vài chục mét là sang chùa Tảo Sách, gần chùa Tảo Sách có hai con rồng phun nước rất thơ mộng…Bạn có thể ghé qua chùa cổ Kim Liên gần khách sạn Thắng Lợi Chùa được xây lên từ nền cũ của cung Từ Hoa, con gái

Trang 30

của vua Lý Thái Tông Chùa có kiến trúc cổ hai tầng tám mái, nhìn xa như bông sen Nơi thờ phật, nơi thờ công chúa Từ Hoa Chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng xếp theo kiểu chữ tam, nối với nhau bởi cái máng nước Đến chùa Kim Liên ám ảnh nhất đối với tôi là cái máng nước, với tôi còn một thứ ám ảnh nữa

là cái bể nước và cái gáo dừa Quê ơi là quê, đẹp thế mà cứ mải đi đến những đẩu những đâu.[12, tr.19]

Dẫu xuôi ngược bôn ba nhưng ai cũng muốn được một lần đến với chốn Phật, họ đến để cầu rất nhiều thứ tiền, tài, lộc nhưng ít ai biết cầu an trong lòng Chính sự “đủ” ở trong tâm mới là cái đích đến của cửa Phật, Hoàng Việt Hằng muốn gửi một thông điệp đến người đọc rằng con người không biết thế nào là bớt ham muốn thì con người mãi vướng vào cái nghiệp chướng của sự Khổ mà thôi

Những người sinh ra và lớn lên ở Hà Nội vào thời nay sẽ không bao giờ biết Hà Nội xưa như thế nào nếu không có những nhiếp ảnh gia trong làng văn chương như Hoàng Việt Hằng, dưới ngòi bút của bà người đọc sẽ thấy Hà Nội

xưa hiện lên qua kí ức: “Ở làng Vân Hồ xưa, vẫn còn một rặng cây hoa dứa dại

thơm ngào ngạt vào lúc khuya Bây giờ là con đường nối từ phố Nguyễn Đình Chiểu qua phố Vân Hồ 2 sang Đại Cồ Việt Cái nhà bán thịt bán cá của Mậu dịch quốc doanh giờ đây là siêu thị Hà Nội Cả một cái ao lớn đến vườn tược

đã trở thành Trung tâm triển lãm Văn hóa nghệ thuật trên phố Hoa Lư

Cái ống khói của phân xưởng Đúc nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo đã xóa đi trong nhà cao tầng, một trung tâm thương mại lớn của Hà Nội mới Chợ Đuổi ngày xưa không còn Chỉ còn trong kí ức Chợ Mơ phiên cũng đã xóa đi, chỉ còn trong ám ảnh của người Hà Nội cũ Rất cũ, rất mới khi hình dung ra cái chợ phiên, phía Bắc có chợ Bưởi phía Nam có chợ Mơ Hai chợ phiên đã thành Trung tâm thương mại lớn.Chỉ còn hồn quê ở các loại chum vại, quang thúng, giần sàng vẫn bán trong chợ Trung tâm.” [13, tr.31-32]

Trang 31

Tất cả những kí ức đẹp đẽ về Hà Nội xưa cứ dần dần hiện ra qua ngòi bút của Hoàng Việt Hằng, bà viết về nó với một sự luyến tiếc và sự trân trọng của một người con đất Hà Thành, những trang viết của Hoàng Việt Hằng đã diễn tả tâm trạng vừa nhớ thương quá khứ, vừa đau lòng trước hiện tại, khi cái đẹp trong kí ức đã lùi xa Bà tiếc nuối những hàng cây được cho

là lá phổi xanh của con người đang bị đe dọa trước sự xô bồ của việc đô thị hóa, sự tan rã của mạch nối gia đình bởi sự phát triển của nền công nghiệp hiện đại Cũng viết về đời sống thị dân nơi đây, Nguyễn Việt Hà - Một người thuộc thế hệ 6X của phố cổ cũng có những cảm nhận giống Hoàng Việt

Hằng, ông cho rằng: “Khi nhớ, lẽ thường, người ta vẫn nhớ về những gì đẹp

đẽ Để rồi con người ta đâu dễ tránh khỏi những cảm thức xót xa khi những điều tốt đẹp đó không còn trong hiện tại” [52]

Càng về sau những trang viết về kí ức của Hoàng Việt Hằng càng sâu sắc, có lẽ mỗi một mùa xuân qua bà ý thức được mình đã có tuổi, đã trải qua sóng gió cuộc đời, giờ đôi lúc bà ngoảnh lại bờ vai thấy kí ức lại hiện về lúc rực

rỡ, lúc mờ nhạt với dòng sông Đáy thơ mộng, với những vườn cây nay đã thay

thế bởi những dự án phát triển của đất nước: “Sông Đáy vẫn chảy như xưa, mùa

khô sông cạn, mùa hoa mía cũng ít đi những vạt hoa tím Thay thế vào những vườn cây xưa là những dự án, những ngôi nhà lợp tôn dành cho đủ chức năng sản xuất phục vụ tiêu dùng cho con người Của cải nhiều lên nhưng bờ bãi hẹp lại Thiên nhiên mơ mộng cũng bị xóa đi

Dòng sông quê, với tuổi thơ tôi luôn có anh Vinh, có một tình bạn sáng trong với bao kỉ niệm khó phai trong kí ức” [15, tr.84]

Trong văn xuôi Hoàng Việt Hằng, không chỉ hiện ra với hương cây, mùi lá mà còn hiện ra với vị của nó Không phải ngẫu nhiên Hoàng Việt Hằng nhận ra phố Hà Nội có vị và cỏ hương Bên cạnh hương thơm của các loài hoa

bưởi, hoa sen là mùi vị Với Hoàng Việt Hằng: “Kỉ niệm về vị phố không cần

phải cất trong album ảnh, không cần phải chụp bằng máy kĩ thuật số, không

Trang 32

cần điện thoại chụp ngay, mà vị phố đang ẩn sâu trong trái tim người, đôi khi như thước phim tua chậm lại trong mắt ta, khiến ta bước chậm hồi tưởng và muốn khóc Vị của mỗi món ăn cứ tràn về khi ta bước chân xa Hà Nội, nhất là khi xa Tổ Quốc Bạn tôi ở Châu Âu bao năm cứ nhắc mãi tên phố, tên ngõ, tên món ăn ở Hà Nội, mỗi khi tết về Dù ở bên trời Tây không thiếu gì vị phở vị bún Nhưng nói cái gì đi chứ, khi ta nhớ vị phố cổ, vị món ăn ở nơi xứ sở chí

có gió mùa và mưa phùn lay lứt nhớ nhung, nhớ nhung cả khi mùa hè vị của nước sấu đá cũng làm ta tỉnh giấc Vị đã tan mà không tan trong nỗi nhớ của phố cũ Hà Nội”[15, tr.158-159]

2.1.2 Hoài niệm về người Hà Nội

Sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, chứng kiến và trải nghiệm những đổi thay của Thủ đô trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, dễ nhận ra các trang viết của Hoàng Việt Hằng thường gợi nhớ Hà Nội một thời…Kí ức như một chất liệu kiến tạo nên tác phẩm, như chất keo kết dính quá khứ và hiện tại Bất cứ một tín hiệu nào của hiện tại cũng đưa tác giả về với niềm hoài nhớ, với dĩ vãng đầy ắp thân thương của tình mẫu tử, của người thân trong gia đình giản dị

mà nồng ấm

Nhân vật Xinh trong tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy chỉ là con nuôi của

ông bà Ba Tần nhưng tự trong lòng mình, cô coi ông bà như cha mẹ ruột, bởi

họ đã dạy dỗ Xinh nên người, biết thế nào là cái hay cái dở trong cuộc sống Họ không có công sinh nhưng lại có công dưỡng Còn người mẹ ruột, người mẹ sinh ra cô vì hoàn cảnh éo le của mình đã cho con đến ở nhà người để đi ở chùa Cả hai bà mẹ Xinh đều rất đỗi kính trọng, u Trần - mẹ đẻ của Xinh dạy cho cô biết cách im lặng, sự nhẫn nhục chịu đựng, còn bà Ba Tần - mẹ nuôi dạy cho Xinh biết cách đối nhân xử thế, biết nấu các món ăn ngon của người Hà thành,… Sau này Xinh có thêm một đứa em trai cũng chính do u Trần sinh ra -

vì bà Ba không có khả năng có con Song muốn được nhìn thấy Xinh hàng ngày mà u Trần nhận lời đẻ cho ông Ba một đứa con nhưng đứa con này lại bị

dị tật nên mọi người gọi cậu là cậu Nghẹo (tên cậu là Tấn)

Trang 33

Những tín hiệu của hiện tại đã đưa Hoàng Việt Hằng dẫn nhân vật Xinh đến với những hồi nhớ khôn nguôi Trong chuyến đường dài ở huyện miền núi Tây Bắc, Xinh đã đi thật nhiều, cố lấy thật nhiều tài liệu chụp hết phim mới trở

về để dự tính viết cho xong những điểm đến văn hóa thì bị ốm Hoàng Việt

Hằng đã viết trong tiểu thuyết Một bàn tay thì đầy: “Cô tỉnh dậy khi nghe thấy

một tiếng rao của một đứa trẻ chạy trên đường: “Ai kết quả, kết quả đi!”

Kết quả gì nhỉ lúc hơn sáu giờ tối, thì ra những đúa trẻ bán tờ rơi kết quả

xổ số, năm trăm đồng một tờ rơi, cũng là một cách kiếm tiền vặt của trẻ con

Kết quả của xổ số cũng đem lại niềm vui cho mỗi con người Người mê

lô đề, đến ra ở gầm cầu vẫn chơi Người mê chơi cờ và người mê chơi cá Những thú chơi chẳng giống ai Như cha cô Ông ba Tần chỉ có cái thú vác cần câu, cái giỏ đi suốt đêm câu được vài ba con cá rô đầm Sét rồi sớm đem về cho

vợ nấu bát canh cải

Cô đã từng hỏi bố cô rằng: Đánh đổi một đêm không ngủ lấy ba con cá

rô đầm Sét có đáng không?

Ông Ba Tần đáp: Bố không nghĩ đến đáng và không đáng, mà là cái thú câu đêm yên tĩnh thích lắm Con ạ ban đêm nghe cá quẫy dưới đầm Sét nước trong, biết là ít cá nhưng câu được con cá rô to, thích lắm Bố mừng là ngày mai mẹ con con có bát canh cá rô rau cải sẽ rất ngọt” [10, tr.213]

Trong lúc đau ốm một mình Xinh mới có những khoảng lặng nhớ lại

những kỉ niệm đẹp: “khi tỉnh lại Xinh nhớ đến mẹ nuôi- bà Ba Tần người dạy

Xinh bao nhiêu món ngon, chuẩn bị nấu cá ám thì phải thế này Chuẩn bị nấu bún thang thì đi mua ngần này thứ Cứ thế rồi mẹ hỏi: Con đã thuộc món ăn này chưa Chỉ cần nhớ trong đầu thôi Rồi về sau con sẽ tha hồ làm”

[10, tr.214] Bây giờ Xinh đã làm mẹ, Xinh vẫn nhớ các món nấu, món xào, món kho đậm đà hương và vị của mẹ

Rồi tiếng rao “Ai kết quả đi” lại kéo cô từ quá khứ về với hiện tại, lời rao khép lại nhưng Xinh vẫn thấy âm vang kết quả như chuông ngân trong

Trang 34

lòng Rồi cô lại chìm trong những tiếng ngân vang ấy để cho tâm hồn lắng lại với những kí ức về u Trần - Người mẹ ruột và cậu em trai cùng mẹ khác cha - cậu Nghẹo

Lại thấy u Trần quét lá ở sân sau chùa, bóng đổ sau khóm hoa trứng gà, sau khóm hoa hồng ta dàn đầy gai lởm chởm

U quét lá ăn chay bao năm vẫn mơ về nhà một ngày hầu hạ ông bà chủ

để được gần con [10, tr.219]

Lại thấy cậu Nghẹo lắc lư trên đường, dù cậu tàn tật nhưng cậu sống tình

nghĩa, Xinh nhớ hôm “đi mua cho cậu chiếc áo gỗ ở phố Thịnh Yên, chợ Trời,

người bán áo quan còn cho cậu thêm một võng lưới,và bảo: cậu Nghẹo này tốt bụng lắm, chiều nào đi bộ ở công viên có điếu thuốc ngon cậu cũng cho tôi Điếu thuốc vò nhàu mà tôi vẫn rít hết Có hôm thì lon bia, phẩm oản Cậu ta đâu có biết tôi là chủ cửa hàng bán áo quan Cậu đi hẳn rồi, chị cho tôi gửi biếu cậu thêm một nén hương Chọn cho cậu cỗ áo tốt nhất Tiền chỉ lấy thế, còn là nén hương tôi thắp cho cậu

Thì ra đến một con người tàn tật sống cũng để lại tiếng thơm nhờ sự

tử tế

“Ai kết quả đi” Kết quả đời cậu cũng có một mối tình với em Mến, Mến

có chửa với người đàn ông đã có vợ, ba con và cậu đã đón Mến về nuôi Mất gì đâu nào Làm phúc đi Xinh Em nói thật đấy Đời người như ngọn đèn sợi tóc Đứt Là hết.” [10, tr.220]

Những con người gần gũi với cuộc đời Xinh dần hiện ra trong kí ức cô

Cả đời Xinh đã gắn bó với một người đàn ông mà có lẽ những thăng trầm khổ đau đã dồn nén lên Xinh bởi người đàn ông này, đó là Trị - chồng Xinh Tình yêu của họ dẫu trải qua nhiều thử thách nhưng mỗi khi nhớ về anh, Xinh luôn

dành cho anh những tình cảm sâu lắng nhất: “Lời rao lại cứa vào Xinh mỗi

chiều nhập nhoạng Khi nhớ dáng Trị ngồi như dấu chấm hỏi trước cổng, chờ đứa con riêng ra đèo bố đi chơi một vòng Bờ Hồ mà không thấy tăm hơi, bóng cá.” [10, tr.221]

Trang 35

Một sinh linh bé nhỏ tên Xinh vật vã đi qua ba cửa nhà người, rồi đậu lại bến thuyền nhà bà Ba Tần đã không bao giờ quên những con người xa lạ mà bỗng trở thành gần gũi, Họ đã giúp đỡ Xinh và gia đình những lúc khốn khó, để

có những chuyến đi thực tế Xinh đã gửi con ở nhà bà hàng xóm và bạn bè của

cô đã giúp cô rất nhiều từ việc biên tập bài đến việc xây sửa nhà

Người Hà Nội không chỉ hiện lên qua những dòng tiểu thuyết của Hoàng Việt Hằng mà ta vẫn thấy bóng dáng của họ ở đâu đó trong những trang tản văn nhẹ nhàng mà sâu lắng

Khác với nhân vật Xinh - một nhân vật mang tính chất tự truyện của tác giả, các nhân vật trong tản văn của Hoàng Việt Hằng đều là những con người sống quanh bà Họ là những con người dù có hay không mang trong mình dòng máu của người Hà Nội song ít nhiều trong họ vẫn in đậm nét thanh lịch, nền nã của người Thăng Long, của Hà Nội dấu xưa

Viết về người Hà Nội với những hoài niệm không quên trong những trang viết của Hoàng Việt Hằng còn là những câu chuyện về những tên tuổi trong làng văn Việt Nam Ở đấy người đọc phần nào đã thấy được những góc khuất đời thường cũng như hiểu kĩ hơn về cuộc sống của thế hệ nhà văn cách đây năm mươi năm

Trên các trang viết của Hoàng Việt Hằng, ta gặp được các nhà văn, nhà nghệ thuật và một vài nhân vật bà gặp trong cuộc sống thường nhật Tản văn của bà đọc giản dị, chân thật và cảm động Dừng lại ngay những trang

đầu Hoàng Việt Hằng viết về nhà văn Tô Hoài với nhan đề bài Người cho đã

không nhớ Nhan đề của bài viết về nhà văn Tô Hoài được chọn làm nhan đề

của tập tản văn Người cho đã không nhớ thật ấn tượng Nhà văn không nhớ

Mỗi chúng ta nhiều khi đã cho mà không nhớ Cái cho tự nhiên như thuộc

tính bẩm sinh của con người Hoàng Việt Hằng viết: “Họ thường ngượng khi

ai đó nhắc lại chuyện cho đi Ông Tô Hoài hẳn cũng không ngoại lệ Nhưng ông rất hay nhãng đi, có thể ông vẫn nhớ, có thể như ông vờ không nghe

thấy cũng nên” [11, tr.11]

Trang 36

Người đọc có thể nhận thấy một nhà văn Tô Hoài chỉ biết cho đi chứ không mong người khác nhắc lại những việc tốt của mình, Hoàng Việt Hằng kể

lại: “Còn nhớ nhà thơ Anh Thơ trước khi mất, sống ở chung cư Văn Chương,

trong một căn hộ hơn chục mét vuông toàn sách là sách Bà kể với tôi rằng: Ông Tô Hoài sống đến là hay Cô sống ngần này tuổi mới thấy cách cho của tô Hoài cũng lạ Thời bao cấp, cô bị mất xe đạp, không có xe đi làm Thế là Tô Hoài cho cô vay tiền mua xe Ông ấy viết báo giỏi lắm, nhưng lạ là rất lâu sau ông ấy không đòi tiền mà còn nói tặng cô chiếc xe đạp đó nữa Cô cũng biết ông nghèo nên mấy năm sau dành dụm được món tiền mới gửi lại cho ông Có

vẻ như ông giận rồi sau đó cũng không nhớ gì lâu” [11, tr.8] Qua mẩu chuyện

nhỏ thường ngày này, người đọc thấy thế hệ trẻ bây giờ cần học tập cách sống của người xưa, vì cuộc sống bây giờ đòi hỏi con người phải sống gấp gáp, bận rộn nên nhiều khi đã đánh mất đi sự gần gũi của tình người, của tri ân tri kỉ

Chân dung của mỗi nhà văn, nhà nghệ thuật trong văn xuôi của Hoàng Việt Hằng lại đem đến cho ta những nét riêng rất xúc động Một Văn Linh với

tiểu thuyết Tịnh Hà dấu yêu tập 1 vừa viết xong thì bị suy sụp vì bệnh tim, một

người hai lần chết, ba lần vào hội nhà văn, với 70 tác phẩm chỉ viết trên giấy

dòng kẻ “Ông đã làm tròn thiên chức nhà văn Việt Nam, lặng lẽ cống hiến cho

nền văn học đất nước Lào, lặng lẽ sống và lặng lẽ viết.” [11, tr.21] Một Phùng

Quán trong tản văn của Hoàng Việt Hằng với Câu chuyện mừng tuổi rượu, với

chi tiết ghi nợ rượu độc đáo ghi dấu +, - lên vỏ cây xà cừ Một nhà báo Phạm

Phú Bằng “không chỉ xê dịch liên tục, bỏ quên tuổi tác, mà dường như đi mới

giúp ông thở sâu hơn thì phải.” [11]

Hoàng Việt Hằng cũng dành nhiều trang viết về các nhà văn, nhà nghệ thuật nữ Với nhà văn Lê Minh - con gái út nhà văn Nguyễn Công Hoan,

Hoàng Việt Hằng ấn tượng về một người “không ngừng viết và không ngừng

đọc” [11] Với nữ hoàng múa rối nước Đặng Ánh Ngà, Hoàng Việt Hằng nhấn

mạnh đến tâm huyết làm nghề của bà: “từng mong có một kiếp khác nữa, nhất

Trang 37

định chị lại chọn nghề múa rối” [11] Chỉ có Nguyễn Thị Thu Huệ là nhà văn

được Hoàng Việt Hằng chọn viết ở đây là trẻ nhất, rồi tiếp đến là nhà văn Lê Minh Khuê Các nhà văn khác khi được viết tới đều đã cao tuổi - 90, 80 và hơn

70 tuổi Hình như với Hoàng Việt Hằng, hướng về họ là hướng về những tấm gương lao động nhà văn, lao động nghệ thuật miệt mài, không ngừng nghỉ

Vẫn là kí ức của nhân vật tôi - Hoàng Việt Hằng đã giúp người đọc đến

với những người tài hoa mà khiêm nhường như nhà biên kịch Tào Mạt: “Ông

không chỉ là nhà biên kịch chèo mà ông múa và hát chèo cũng hay, ông đã thấu

đủ nỗi đời, đi qua trận mạc, đi qua nhiều cánh rừng, gặp gỡ nhiều thân phận

để viết, chữ Hán ông viết rất đẹp, ông còn am tường cả thơ chữ Hán và thơ Đường nữa nhưng ông chỉ dám nhận đời mình chỉ để lại một tiếng nổ không vang” [11, tr.14] Một Lê Minh Khuê “thấy bút lực lọc lõi, ghê gớm, chứ không

giống như ngoài đời, chị hiền lành” [11], … Một NSND Bạch Diệp “Sống thở

bằng phim” [11] Một nhà văn Đoàn Lê “bận rộn một núi việc nhưng phong cách lại ung dung” [11]

Lần theo các trang viết đồng hành cùng Hoàng Việt Hằng đến Sóc Sơn cách Hà Nội ba bảy cây số đến nhà họa sĩ Thành Chương - người gìn giữ cái nhà quê rất Bắc Bộ ở ngay vùng núi Sóc Sơn Họa sĩ Thành Chương vẽ tranh

rất hiện đại, nhưng đời sống lại nghiêng hết về cái nhà quê: “Đâu đó du khách

gặp một bức tranh, một phiến đá, giếng khơi, một chiếc cối xay lúa” Cậu bé

trông coi nhà bảo rằng : “Ông Chương cháu lọ mọ suốt ngày, vẽ tranh, bê đá,

trồng cây, cả hút thuốc lào…cả hát dân ca quan họ…cháu công nhận là ông Chương cháu hát hay lắm, chỉ mỗi tội không vào đoàn dân ca quan họ Bắc Ninh thôi” Ở đây chúng cháu trồng lúa, trồng khoai, xay lúa, giã gạo, uống nước chè xanh Quê thật sự ấy bác ạ” [9, tr.36]

Tản văn của Hoàng Việt Hằng viết về những phận người mà chị đã gặp,

họ là những nghệ sĩ có tên tuổi hay là những danh nhân thành đạt Ta gặp đâu

đó tiếng hát ngân nga, nhấn nhá của nghệ sĩ nhân dân ca trù Quách Thị Hồ, bắt gặp một doanh nhân Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới Phan Đức Mẫn

Trang 38

Người Hà Nội trong tâm trí của Hoàng Việt Hằng đó còn là những con người sống trong ngõ có tên Vân Hồ hai, lối rẽ sang đường Đại Cồ Việt mà tháng ba có cây hoa sưa nở như khơi về một màu trắng đục, màu của mất mát xót xa Dường như màu của hoa đã báo hiệu màu cuộc sống của những con người trong ngõ hẻm ấy Những chứng nhân của Hà Nội xưa như những cụ bà,

cụ ông đã 90 tuổi trong ngõ, hay những người dân bình thường vẫn làm những công việc hàng ngày, người thì bán bún riêu để nuôi sáu miệng ăn trong truyện

Dấu ngõ, tác giả viết: “cứ sáu giờ sáng mở hàng mười giờ dọn hàng Một yến bún hết veo Một yến bún nuôi hai đứa trẻ ăn học, một người già lẩn thẩn, một

cô em chồng tai biến mạch máu não Vậy mà lúc nào cũng thấy chị thường tươi cười” [12, tr.6] Đó là những người sống với hiện tại mà luôn day dứt với quá

khứ: “Mẹ cháu suốt ngày kể về cái ngõ mà ngày xưa mẹ đi chợ Đuổi về luôn có

bốn đứa con chờ cửa để chia quà Có ngày bà dắt díu bốn đứa con đi chơi tầu điện từ phố Huế lên chợ Bưởi mua cây, chậu cây chân châu phong thủy cho con cái thịnh vượng, nhưng giờ thịnh vượng chúng lại xa lánh bà Chúng gửi tiền kí thác cho cô em dâu út nghèo khó nhưng giàu tình cảm chăm mẹ.” [12,

tr.7] Trong cái ngõ nhỏ ấy có rất nhiều bóng dáng leo lét như những ngọn đèn,

họ có cuộc sống vật chất nghèo nàn nhưng lại chan chứa tình làng nghĩa xóm, tối lửa tắt đèn có nhau Đấy là xưa kia còn bây giờ cái ngõ tình nghĩa ấy lại thay vào đó là những hộ gia đình nhập cư ở nơi khác đến, họ làm giàu và có cuộc sống kiểu thành thị, họ có đầy đủ vật chất nên kiểu văn hóa làng xã sẽ dần

bị mai một phai tàn Đọc tản văn của Hoàng Việt Hằng ta thấy cả một sự tiếc nuối về những bóng dáng xưa cũ của người Hà Nội xưa

2.2 Những phận người

2.2.1 Thân phận người phụ nữ

Trong xã hội Á Đông truyền thống, vai trò vị trí của người phụ nữ luôn

bị đánh giá thấp, họ luôn bị những quy định ràng buộc chặt chẽ của xã hội phong kiến như “Tam tòng tứ đức”, “Công dung ngôn hạnh”, người phụ nữ

Trang 39

luôn phải nín nhịn, chấp nhận địa vị hèn kém của mình trong gia đình và ngoài

xã hội Ngày nay khi hơn nửa dân số thế giới là phụ nữ và phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong đời sống gia đình và xã hội nhưng bất chấp thực tế này trong nhiều nền văn hóa phụ nữ không những không được đánh giá và đối xử đúng với năng lực và vị trí thực tế của mình mà còn là đối tượng của những phân biệt đối xử

Đọc những tác phẩm của Hoàng Việt Hằng ta bắt gặp những người đàn

bà với những hoàn cảnh rất thương tâm, dù họ là những nhân vật có thật hay hư cấu thì cũng mang lại một dư vị ngậm ngùi trong lòng người đọc

Với Một bàn tay thì đầy người đọc thấy rõ cuộc hành trình đi tìm tình

yêu của một cô gái Hà Nội tên Xinh, số phận thử thách cô ngay từ những tháng năm đầu tiên của cuộc đời Thượng đế đã đem cô đến với mẹ cô nhưng cô lại không được sống cùng với mẹ mà phải làm con nuôi trong một gia đình khá giả hiếm con tại làng Vân Hồ Hà Nội Khi lớn lên ý thức được mình là con nuôi cô

đã “càng làm cố để sống, Xinh đan len để có 5 xu một ngày để đưa cho mẹ rau

cháo đủ bữa” [10], cô đã làm tròn chữ hiếu với mẹ đẻ và ba mẹ nuôi

Rồi việc gì đến cũng sẽ đến, con đường hôn nhân của cô cũng không phải trải đầy hoa hồng như những người khác Cô yêu và cưới người đàn ông hơn mình nhiều tuổi, đã có một đời vợ và mấy mặt con, dù hai bên gia đình không đồng ý nhưng đám cưới của họ vẫn được tổ chức dưới sự chứng kiến của bạn bè và anh em trong cơ quan Chính người chồng của cô đã dìu dắt và rèn luyện Xinh từ một cô gái mang trong mình niềm đam mê xây dựng lại có thêm niềm đam mê văn chương

Đó mới chỉ là bắt đầu về cuộc đời bể dâu của một cô gái mang chất nền

nã Thăng Long xưa Ngay từ đêm tân hôn cô đã phải trải qua một nỗi sợ hãi từ chính người chồng mình đem lại, vì bản thân đã một lần trải qua hôn nhân cùng với sự trẻ trung của Xinh nên chồng cô đã ghen, anh đã sợ Xinh cũng giống như người đàn bà trước kia, anh đã xé tờ giấy đăng kí kết hôn cùng với những

Trang 40

lời nhiếc mắng người vợ trẻ Còn gì đau đớn hơn một cô gái trong đêm tân hôn tưởng rằng sẽ ấm áp bên người chồng nhưng thay vào đó là những sợi roi vô hình từ chính người chồng đem lại Cuối cùng cô lại phải quệt ngang nước mắt cam chịu số phận cuộc đời mình Lúc sinh con cô phải vượt cạn một mình và

cô tự an ủi “Có gì ghê gớm đâu, phụ nữ trên thế giới ối người sinh con một

mình Xinh không ngoại lệ” [10, tr.96]

Rồi tai họa ập đến gia đình nhỏ bé của Xinh, Trị - Chồng Xinh bị tai biến liệt nửa người do hậu quả của chiến tranh gây ra Chiếc đòn gánh cuộc đời nay

đè nặng lên đôi vai của Xinh, con nhỏ chồng đau ốm, một mình bươn trải với những trang viết, ngoài ra cô còn phải đi kiếm thêm tiền bằng cách bốc vải thuê

ở chợ Bắc Qua - Một công việc không dễ dàng gì đối với một người phụ nữ

Cũng giống như các tác phẩm văn học của các nhà văn nữ cùng thời đề tài về hạnh phúc gia đình cũng được Hoàng Việt Hằng quan tâm và khai thác Hạnh phúc gia đình luôn bị những bóng đen đe dọa và trong đó người phụ nữ luôn cảm thấy đau khổ bất hạnh và đôi khi như không thể giữ trọn hạnh phúc của mình Người con gái tên Xinh có lần đã phải nuốt nước mắt về nhà mẹ đẻ khi chứng kiến sự bỗ bã của người đàn bà khác với chồng mình Có người đàn

bà đã nói thẳng vào mặt Xinh khi đến chơi đúng lúc nhìn thấy cô vừa đi chợ về:

“Chị cứ để thức ăn đấy, tôi nấu cho anh Trị ăn Tôi nấu ngon Tôi mới là người đem lại hạnh phúc cho anh Trị”[10]

Xinh ra trường mẫu giáo đón con về nhà ngoại, về với cậu Nghẹo tật nguyền nhưng có tấm lòng từ bi, cô về với ngôi nhà có căn bếp mà u Trần đã từng thổi cơm Thế nhưng dẫu đau đớn xé lòng cuối cùng Xinh vẫn phải quay lại cái nơi mà người đàn bà khác tuyên bố với chị sẽ nấu cơm tối cho chồng chị

ăn Sự hi sinh và cam chịu của người đàn bà và tình yêu thương con vô bờ bến

đã giúp cô bước tiếp trên con đường hôn nhân đầy gian khó của mình

Cũng như nhân vật Xinh trong tập truyên ngắn Nắng trưa không đứng

bóng ta cũng bắt gặp hình ảnh người phụ nữ có chồng ngoại tình qua nhân vật

Tiêu đề	Đặc điểm Văn Xuôi Hoàng Việt Hằng
Tác giả	Hoàng Thị Lan Anh
Người hướng dẫn	PGS.TS Nguyễn Bích Thu
Trường học	Trường đại học Sư phạm Thái Nguyên
Chuyên ngành	Ngữ Văn
Thể loại	Luận văn Thạc sĩ
Năm xuất bản	2016
Thành phố	Thái Nguyên

Định dạng
Số trang	92
Dung lượng	1,56 MB