(Luận văn) đặc điểm thơ nguyễn hoa

Chúng đồng hành và đan xen nhau gây nên những hiệu quả bất ngờ về cảm xúc và gây ấn tượng.”… “Có lẽ những tháng năm gia nhập quân ngũ cùng với niềm đam mê triết học đã trang bị cho Nguyễ

VŨ THANH HUYỀN

ĐẶC ĐIỂM THƠ NGUYỄN HOA

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

VŨ THANH HUYỀN

ĐẶC ĐIỂM THƠ NGUYỄN HOA

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu

THÁI NGUYÊN - 2017

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

khoa học - PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu, cô đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo

và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu Đặc biệt, tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới nhà thơ Nguyễn Hoa và gia đình đã hết sức tạo điều kiện, quan tâm giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Luận văn này là kết quả của một quá trình học tập và nghiên cứu Vì vậy, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến những người thầy, người cô đã giảng dạy các chuyên đề cao học cho lớp Văn học Việt Nam K9 (2015 - 2017) tại trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè và những người thân đã luôn ủng hộ động viên tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Vũ Thanh Huyền

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

MỤC LỤC ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 5

5 Phạm vi nghiên cứu 5

6 Cấu trúc của luận văn 6

7 Đóng góp của luận văn 6

Chương 1 THƠ NGUYỄN HOA TRONG DÒNG CHẢY CỦA THƠ VIỆT NAM TỪ SAU 1975 ĐẾN NAY 7

1.1 Khái lược thơ Việt Nam từ sau 1975 đến nay 7

1.1.1 Những tiền đề lịch sử thẩm mĩ 7

1.1.2 Sự đổi mới trong tư duy thơ Việt Nam sau 1975 8

1.2 Hành trình thơ Nguyễn Hoa 17

1.2.1 Vài nét về cuộc đời 17

1.2.2 Hành trình thơ Nguyễn Hoa 19

1.3 Quan niệm về thơ 23

Tiểu kết chương 1 28

Chương 2 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ HÌNH TƯỢNG CÁI TÔI TRONG THƠ NGUYỄN HOA 29

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ Nguyễn Hoa 29

2.1.1 Cảm hứng về Tổ quốc, về người lính 30

2.1.2 Cảm hứng về quê hương, về mẹ, về đất đai 41

2.1.3 Cảm hứng về thiên nhiên 48 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

định mình 59

2.2.3 Cái tôi suy tư, chiêm nghiệm 62

Tiểu kết chương 2 73

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM THƠ NGUYỄN HOA NHÌN TỪ NGÔN NGỮ, CẤU TỨ, THỂ THƠ 74

3.1 Ngôn ngữ 74

3.1.1 Sử dụng lớp từ ngữ, hình ảnh đơn giản, bình dị, quen thuộc 75

3.1.2 Sử dụng lớp từ ngữ, hình ảnh tinh tế, biểu cảm, mới mẻ, sáng tạo 77

3.2 Cấu tứ 79

3.2.1 Cấu tứ theo dòng tâm trạng 80

3.2.2 Cấu tứ theo mạch triết lí 82

3.3 Thể thơ 86

3.3.1 Thơ dài 86

3.3.2 Thơ ngắn 91

Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đại thắng mùa xuân 1975 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nhân dân ta: đất nước thống nhất, non sông liền một dải, một kỉ nguyên mới mở ra cho dân tộc Cùng với sự đổi thay của đất nước là sự phát triển đổi mới của văn học, trong đó thể loại xung kích bao giờ và trước hết cũng là thơ ca Sau 1975, do tự thân phát triển của thơ, do nhu cầu đổi mới của nhà thơ, thơ ca đã phát triển mạnh mẽ và đạt được nhiều thành tựu đáng kể Đặc biệt từ năm 1986, sự nghiệp đổi mới diễn ra ở mọi cấp

độ đã làm thay đổi diện mạo đất nước, ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm

và tư duy sáng tạo nghệ thuật của các nhà thơ cũng như các văn nghệ sĩ nói chung Chính điều này đã tạo nên một diện mạo mới, phong phú, phức tạp nhưng cũng rất

ấn tượng, độc đáo của thơ Có thể nói, thơ sau 1975 đến nay vẫn là một mảnh đất màu mỡ để người đọc thỏa sức khám phá và trải nghiệm

Trong đội ngũ các nhà thơ xuất hiện đông đảo sau 1975, Nguyễn Hoa là một trong số đó Đọc thơ Nguyễn Hoa, ta đã gặp được những bài thơ, câu thơ hay, xúc động mà giản dị, ta thấy cảm mến một con người vừa có tài, có tâm, có vốn sống dày dặn và lao động nghệ thuật nghiêm túc Gần 50 năm làm thơ, Nguyễn Hoa với những bước đi lặng lẽ mà bền bỉ cho thấy ở ông một sự thủy chung gắn bó máu thịt với công việc làm thơ Nguyễn Hoa yêu thơ, đam mê thơ và với ông viết dường như chỉ để trải lòng mà không hề suy tính thiệt hơn, thậm chí không mong chờ vào sự vinh danh

Dù tuổi không còn trẻ, và đã đi hết gần quãng đời thăng trầm của một thi sĩ nhưng Nguyễn Hoa vẫn mải miết với những trang thơ, mải miết cống hiến và chắt lọc tinh hoa cho đời Với một lớp vỏ bọc khá giản dị về ngôn từ nhưng những vần

thơ của Nguyễn Hoa lại mang nhiều suy tư chiêm nghiệm Đó là những vần thơ “tụ

gom thành nhị và lặng lẽ tỏa hương” [6] Ông đã nhận được những giải thưởng

đáng kể, cần phải nhắc đến: Giải thưởng Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội

VHNT Việt Nam năm 2002, giải C với tập thơ Mùa xuân không bị bỏ quên; Giải

thưởng Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam 2013 với tập thơ

Thắp xanh niềm tôi; Giải thưởng Văn học nghệ thuật, báo chí 5 năm (2009-2014),

giải C với tập thơ Máy bay đang bay và những bài thơ khác Với những thành tựu

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nhất định, thơ Nguyễn Hoa đã được người đọc và giới phê bình quan tâm Đã có nhiều bài viết nhận xét, đánh giá về thơ Nguyễn Hoa, chủ yếu đó là tình cảm yêu mến của những người bạn từng đọc thơ và hiểu về tâm hồn thơ của tác giả Tuy nhiên cho đến nay vẫn còn thiếu những công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu

về thơ Nguyễn Hoa Đây chính là lí do để chúng tôi lựa chọn đề tài Đặc điểm thơ

Nguyễn Hoa với mong muốn ghi nhận những thành công nhất định về nội dung và

nghệ thuật trong thơ Nguyễn Hoa cùng những đóng góp của thơ ông trong đời sống thi ca Việt Nam từ 1975 đến nay

2 Lịch sử vấn đề

Sáng tác thơ của Nguyễn Hoa đã được giới phê bình và khá nhiều bạn yêu thơ biết đến Nhìn chung các bài viết đều thống nhất đánh giá tài năng và ghi nhận những đóng góp của Nguyễn Hoa trong dòng thơ đương đại

Trong Nguyễn Hoa và thơ [51], Nguyễn Trọng Tạo nhận thấy đọc thơ Nguyễn Hoa “mà hình dung ra cả con đường đầy nhọc nhằn gian khó của đời lính,

đời thơ, đời sông, đời núi Những bài thơ trải lòng nhà thơ sau những cuộc đi dài, sau những chiêm nghiệm đời người đêm trắng, sau những gian lao được mất sống còn”, đó là “một Nguyễn Hoa trăn trở suy nghĩ ghi ghi chép chép, trang trải nợ đời” Nguyễn Hoa đã từng nói: “Tôi có lòng chân thành không biết sợ”, và Nguyễn

Trọng Tạo cho rằng: “ Đó chính là lòng chân thành của thi sĩ đã trổ lá, trổ hoa lên

cái cây ngôn ngữ”, và đó cũng là “ cái gốc của người thơ, cái gốc của thơ” [51]

Đọc thơ Nguyễn Hoa, tác giả Đoan Trang cảm nhận: “Thế giới trong thơ

Nguyễn Hoa là thế giới của cái đẹp, của những mảnh hồi ức, những kỉ niệm ngọt ngào, những cảnh sắc quê hương … luôn ăm ắp sự sống và tâm trạng Cảm thức về cuộc sống và triết lí nhân sinh luôn xuất hiện trong thơ Nguyễn Hoa Chúng đồng hành và đan xen nhau gây nên những hiệu quả bất ngờ về cảm xúc và gây ấn tượng.”… “Có lẽ những tháng năm gia nhập quân ngũ cùng với niềm đam mê triết học đã trang bị cho Nguyễn Hoa một kinh nghiệm sống khá dày dặn, vì thế trong những câu thơ của anh, ta có cảm giác như vừa gặp sự tri âm, những lời tự sự được bật lên bởi những chiêm nghiệm, những suy tư và khát vọng cần được chia sẻ trong mỗi cuộc đời”… “Cảm hứng chủ đạo và bao trùm trong các bài thơ của Nguyễn Hoa chính là sự đằm thắm, sâu lắng của cảm xúc, hướng về tình yêu đối với con người và quê hương” [56]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Bước vào thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Hoa, nhà nghiên cứu Hồ Thế Hà

phát hiện: Thơ Nguyễn Hoa là những mảnh vỡ thời gian và nỗi nhớ buốt nhức nỗi

niềm nhân thế, chúng có khả năng vẫy gọi liên chủ thể tiếp nhận và đồng cảm Nó như ước muốn của nhà thơ: Ước muốn tôi bài thơ không lặp lại.” [20]

Tác giả Hồ Sĩ Vịnh trong bài viết: Thơ Nguyễn Hoa- Nguồn thơ sáng tạo, đánh giá: “Thơ Nguyễn Hoa như một cuốn nhật kí của một người lính, sống với quê

hương sông Chu, trải nghiệm với chiều dài đất nước, nhưng tứ thơ của ông không miên man, kể lể, miêu thuật sự kiện mà đi tìm tâm lí của sự kiện” [59]

Nét độc đáo trong quá trình sáng tác của Nguyễn Hoa chính là thơ ngắn Nói như

Hồ Sĩ Vịnh “Thơ ngắn có thể là một sở trường của Nguyễn Hoa” Đã có khá nhiều ý

kiến nhận xét trước những vần thơ lạ, kiệm lời của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo viết:

“Anh (Nguyễn Hoa) muốn thơ phải tốc độ và anh đã viết ngắn lại những bài thơ có thể

viết dài Anh không quan niệm tình cảm phải nhiều nước mắt, nên thơ anh là thứ thơ

“nước mắt lặn vào trong” Và anh trở thành một nhà thơ trọng chữ, kiệm lời.” [51]

Trịnh Thanh Sơn cũng có những đánh giá tương tự về thơ ngắn Nguyễn Hoa:

“Anh kiệm lời trong giao tiếp đã đành, đến kiệm chữ trong thơ mới thực là riết róng

… Vì kiệm lời nên Nguyễn Hoa có ý thức dụng công tinh lọc chữ … Trong những trường hợp thành công, chữ của Nguyễn Hoa như những tín hiệu, lại như bấm huyệt, khiến người đọc ngạc nhiên đến sững sờ” [47]

Trần Hoài Anh trong bài viết của mình đã nhận thấy: “với Nguyễn Hoa, chữ

trong thơ không chỉ là kết quả của sự cày xới, mà đó chính là một thân phận, một số kiếp, một duyên nghiệp được anh gọi là kiếp chữ Với Nguyễn Hoa, chữ là hiện thân của thơ và thơ là hóa thân của chữ” [3]

Nhân đọc thơ ngắn Nguyễn Hoa, Nguyễn Văn Tông nhận xét: “đúng như tên

gọi của tập thơ, gồm toàn những bài thơ ngắn, khổ thơ ngắn và đa phần câu thơ ngắn, chắt lọc ngôn từ, biến tấu linh hoạt, giàu cảm hứng, thẩm sâu ý tứ, nhà thơ muốn tạo dựng phong cách mới, rất riêng của mình.” [52]

Tác giả Mai Bá Ấn trong bài viết “Thơ Nguyễn Hoa- Tụ gom thành nhị và lặng lẽ tỏa hương” (Tạp chí Văn nghệ Hội VHNT Vĩnh Phúc số 11+12 năm 2013) đã

nhận xét: “Thơ Nguyễn Hoa không chú tâm đến màu sắc của những cánh hoa mà

anh chỉ chú tâm đến cái nhị hoa khuất sau những cánh hoa khoe sắc, nơi tụ gom tinh túy hoa để lặng lẽ tỏa hương dịu dàng trong gió”, “Đọc thơ Nguyễn Hoa, bất luận là thơ ngắn hay thơ dài, ta vẫn dễ dàng nhận ra những câu thơ, đoạn thơ mà bản thân

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nó có thể trở thành một đơn vị thơ độc lập, ẩn chứa những thông tin thẩm mỹ đầy khơi gợi.”; nhận xét về thơ ngắn, tác giả bài viết cũng khẳng định: “Thông thường những người làm được thơ ngắn hay, tất nhiên họ đã phải trải qua một quá trình liên tưởng chiêm nghiệm dài cả một đời người Chính trường liên tưởng rộng này đã đưa đến cho Nguyễn Hoa những bài thơ ngắn, những đoạn thơ, câu thơ mang tính chắt

lọc cao”, Mai Bá Ấn phát hiện ra “còn có một Nguyễn Hoa thơ văn xuôi, thơ dài bên

cạnh những dòng thơ ngắn với một khả năng liên tưởng rộng…”[6]

Ngoài trường liên tưởng, Mai Bá Ấn đã cho rằng: “Thơ Nguyễn Hoa dễ đọc

và cũng dễ tìm thấy những tứ thơ đọng lại.”[6]

Tác giả Bùi Xuân trong bài viết Như muối ướp nỗi đau tươi mãi, đã khẳng định: Cái làm nên bản sắc những bài thơ ngắn Nguyễn Hoa chính là sự gắn kết ba

trong một: ý, tứ, chữ Chữ trong thơ Nguyễn Hoa không làm kiếp phu chữ bình thường mà hóa thân vào ý và tứ, đồng hành cùng ý và tứ, làm nên giá trị của câu thơ, bài thơ” [61]

Trong bài viết nhân đọc Thắp xanh niềm tôi (tập thơ của Nguyễn Hoa, NXB Hội Nhà văn 2013), tác giả Trần Hoàng Vy có nhận xét:Tập thơ mỏng, 65 trang, nhưng

đầy ắp nội lực của một cây bút thơ đã nửa thế kỉ làm thơ chan chứa những tình cảm sâu lắng, hàm súc những ngôn từ với những ẩn dụ thơ có khi như huyễn mộng nhưng

có khi cũng thực là đời… Năm mươi tư bài thơ, nhà thơ Nguyễn Hoa không lẩy ra những câu thơ làm đề từ song lại đưa ra ở bìa 4 của tập thơ như một lập ngôn: “Hoa trong vườn ngủ hết/ Còn thức hoa bóng đèn/ Sương gió lùa điệp điệp/ Vẫn đốt lòng mình lên”… Nguyễn Hoa “Vẫn đốt lòng mình lên qua hình tượng một loại hoa gọi tên

là “hoa bóng đèn” (hoa đăng) để soi tỏ cõi mình, cõi đời và cõi thơ”[ 60]

Không chỉ thành công ở thơ ngắn, Nguyễn Hoa còn viết khá nhiều thơ dài

Hồ Sĩ Vịnh đã phát hiện: “Nguyễn Hoa có nhiều tiền đề, thi hứng để viết trường

ca” [59]…Tập thơ Máy bay đang bay và những bài thơ khác là một tập thơ được

khá nhiều bạn yêu thơ chú ý Tác giả Hà Đức Ái trong bài viết Máy bay đang bay

hay người bay đã cảm nhận: “thật ngỡ ngàng, sửng sốt khi đọc tập thơ mới của Nguyễn Hoa… Chỉ gói gọn trong 20 bài thơ mà có đến 118 trang in Bài thơ dài nhất 19 trang, còn bài ngắn nhất 2 trang nhưng có đến 30 câu…”

Tác giả Bùi Xuân cũng đã nhận xét về tập thơ này: “Tôi thấy Nguyễn Hoa như

có sẵn một niềm tin vững chắc, như anh tin “đường thơ còn dài” Đọc bài thơ “Máy bay đang bay” như thấy được cái bỡ ngỡ, dễ thương khi ngồi trong khoang bay, nhưng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

cuối cùng là một Nguyễn Hoa minh triết, giàu bản lĩnh và đức tin.” Ngoài ra, tác giả

còn nhận thấy Nguyễn Hoa là người sống rất thực với những bài thơ của mình Nhịp

điệu những bài thơ tự do của anh có lúc nhanh, nhưng thường là chậm, đằm và chắc,

cứ như dòng sông đã về qua đồng… Những bài thơ tự do của Nguyễn Hoa đã vượt lên bão, để đồng hành cùng chủ nhân của nó trên … máy bay đang bay” [61]

Qua khảo sát có thể thấy, những nhận xét, đánh giá của các tác giả yêu thơ, các nhà phê bình là khá thống nhất trong việc khẳng định, đề cao tài năng và tâm huyết thơ Nguyễn Hoa Với chúng tôi, những bài nhận xét, đánh giá này có ý nghĩa tham chiếu quan trọng và trên cơ sở những gợi ý của các tác giả, luận văn hi vọng có thể tìm hiểu một cách hệ thống hơn, phân tích lí giải sâu hơn về thơ Nguyễn Hoa

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đặc điểm thơ Nguyễn Hoa

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Luận văn tập trung tìm hiểu và nhận diện những nét đặc sắc trong thơ Nguyễn Hoa trên cả hai phương diện nội dung và cách thức biểu hiện, trên cơ sở đó khẳng đinh thành tựu cùng những đóng góp của thơ Nguyễn Hoa với nền thơ ca

Việt Nam đương đại

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu thơ Nguyễn Hoa trong bối cảnh thơ Việt Nam đương đại

- Tìm hiểu đặc điểm thơ Nguyễn Hoa trên phương diện cảm hứng, đề tài và

hệ thống hình tượng

- Tìm hiểu đặc điểm thơ Nguyễn Hoa trên phương diện ngôn ngữ, cấu tứ, thể thơ

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân loại thống kê

- Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại

- Phương pháp so sánh đối chiếu

5 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát và tìm hiểu thơ Nguyễn Hoa qua các tập thơ:

- Dưới mặt trời (tập thơ 1988, NXB Quân đội nhân dân)

- Vàng của mùa thu (tập thơ 1989, NXB Hà Nội)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Ngôi sao số phận tôi (tập thơ 1991, NXB Thanh niên)

- Con Tổ quốc (tập thơ 1992, NXB Quân đội nhân dân)

- Sấm lành (tập thơ 1993, NXB Hội nhà văn)

- Sơn ca (tập thơ 1994, NXB Văn hóa thông tin)

- Từ một đến tám (tập thơ 1997, NXB Văn hóa thông tin)

- Trở về (tập thơ 1997, NXB Quân đội nhân dân)

- Mùa xuân không bị bỏ quên (tập thơ 2002, NXB Văn hóa thông tin)

- Bên con (tập thơ 2002, NXB Hội Nhà văn)

- Ánh mắt tươi (tập thơ 2005, NXB Hội nhà văn)

- Lặng lẽ tôi (tập thơ 2007, NXB Hội Nhà văn)

- Lửa mát (tập thơ 2009, NXB Hội Nhà văn)

- Thắp xanh niềm tôi (tập thơ 2014, NXB Hội nhà văn)

- Máy bay đang bay và những bài thơ khác (tập thơ 2011, NXB Hội nhà văn)

- Thơ Nguyễn Hoa (tuyển tập thơ, NXB Hội Nhà văn, 2014)

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của Luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Thơ Nguyễn Hoa trong dòng chảy của thơ Việt Nam từ sau 1975

đến nay

Chương 2: Cảm hứng chủ đạo và hình tượng cái tôi trong thơ Nguyễn Hoa Chương 3: Đặc điểm thơ Nguyễn Hoa trên phương diện ngôn ngữ, cấu tứ,

thể thơ

7 Đóng góp của luận văn

- Luận văn là công trình chuyên biệt đầu tiên tìm hiểu và nhận diện đặc điểm

về nội dung và nghệ thuật thơ Nguyễn Hoa, góp phần ghi nhận giá trị thẩm mỹ trong thơ Nguyễn Hoa Trên cơ sở đó khẳng định tài năng cùng những đóng góp của nhà thơ với đời sống thi ca đương đại nói riêng và rộng ra với văn học Việt Nam từ sau đổi mới đến nay

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chương 1 THƠ NGUYỄN HOA TRONG DÒNG CHẢY CỦA THƠ VIỆT NAM TỪ SAU 1975 ĐẾN NAY

1.1 Khái lược thơ Việt Nam từ sau 1975 đến nay

1.1.1 Những tiền đề lịch sử thẩm mĩ

Dân tộc Việt Nam đã trải qua 30 năm trường kì gian khổ chiến đấu chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ Đại thắng mùa xuân 1975 đã mở ra kỉ nguyên độc lập

tự do, thống nhất đất nước Tuy nhiên, đời sống hậu chiến cũng đặt ra rất nhiều cam

go, thách thức với những người vừa bước ra khỏi chiến tranh Cuộc sống thời bình với những quy luật của nó đã tác động mạnh mẽ đến lối sống, cách nghĩ của con người, buộc họ phải nhận thức lại nhiều vấn đề về cuộc sống cũng như các mối

quan hệ nhân sinh, xã hội Nguyễn Trọng Tạo đã từng viết: “Thời tôi sống có bao

nhiêu câu hỏi/ Câu trả lời thật không dễ dàng chi…” (Tản mạn thời tôi sống) Như

vậy, sau 1975, ta có thể thấy rõ những chuyển biến và đổi thay phức tạp, đa chiều trong trạng thái tinh thần xã hội

Sau 1986, cùng với Đại hội Đảng lần thứ VI, đất nước chuyển sang thời kì Đổi mới Nội dung quan trọng nhất của sự nghiệp đổi mới là định hướng vì con người:

“Phát huy yếu tố con người và lấy việc phục vụ con người là mục đích của mọi hoạt

động”[13] Điều này đã kéo theo những chuyển biến tích cực và to lớn trên nhiều

phương diện: kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng… Riêng về lĩnh vực văn nghệ,

Nghị quyết 5 của Bộ Chính Trị đã nêu rõ: “Đổi mới và nâng cao sự lãnh đạo về quản

lý văn hóa văn nghệ lên một bước cao hơn”[13] Nghị quyết đã khẳng định rõ vai trò

tự do sáng tạo của mỗi văn nghệ sĩ chính là điều kiện sống còn để tạo nên giá trị đích thực trong văn hóa, văn nghệ và để phát triển tài năng Đại hội Đảng VI là sự đáp ứng hết sức kịp thời và mạnh mẽ yêu cầu của dân tộc và thời đại vào thời điểm lịch sử đó

Tinh thần dân chủ được phát huy trên nhiều lĩnh vực của đời sống, đã tiếp thêm nghị lực và sức mạnh cho toàn thể dân tộc trong thời kì đổi mới Bối cảnh ấy thúc đẩy sự thức tỉnh ý thức cá nhân, đòi hỏi sự quan tâm đến từng số phận con người Bên cạnh đó, việc nhà nước chủ trương mở cửa hội nhập với thế giới tạo nên những hoạt động giao lưu văn hóa, văn học rộng rãi, cởi mở Sự phát triển của đời sống kinh tế xã hội, tinh thần dân chủ và ý thức “nhìn thẳng vào sự thật”, nói rõ sự thật là những động lực cơ bản của văn học Đổi mới Trong quan niệm về chức năng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

văn học, mối quan hệ giữa văn học và đời sống, nhà văn và bạn đọc cũng như sự tiếp nhận văn học v.v có những thay đổi tích cực Việc tìm kiếm, thể nghiệm cách tiếp cận thực tại về các thủ pháp và bút pháp nghệ thuật đã được phát huy mạnh mẽ Đồng thời cá tính và phong cách cá nhân của nhà văn cũng được chú ý, đề cao

Tóm lại, chiến thắng mùa xuân năm 1975 đã mở ra một thời kì mới với lịch

sử dân tộc, đồng thời cũng mở ra một chặng đường mới của nền văn học Việt Nam

Sự chuyển biến lớn của đất nước sau năm 1975, đặc biệt sau Đại hội Đảng lần thứ

VI đã tác động sâu sắc, mạnh mẽ tới sinh hoạt vật chất và tinh thần của nhân dân, trong đó có văn học nghệ thuật Tất cả đã tạo điều kiện thúc đẩy sự phát triển tích cực của nền văn học Việt Nam hiện đại

1.1.2 Sự đổi mới trong tư duy thơ Việt Nam sau 1975

1.1.2.1 Tương ứng với sự thay đổi của bối cảnh lịch sử- xã hội, tình hình phát triển

của thơ Việt Nam sau 1975 có nhiều thay đổi so với giai đoạn trước đó Trong giai đoạn 1945- 1975, tương ứng và chi phối bởi một hoàn cảnh lịch sử có tính đặc thù, những giá trị văn hóa xã hội cơ bản đã được thiết lập trên cơ sở cộng đồng, tập thể, dân tộc; cảm hứng chủ đạo của nền văn học cách mạng là Chủ nghĩa yêu nước, khát vọng độc lập tự do và lí tưởng xã hội chủ nghĩa Văn học thời kì này hướng đến những sự kiện và biến cố lớn lao, trọng đại có liên quan trực tiếp đến sự tồn vong của dân tộc, của cộng đồng, những xung đột gay gắt về ý thức hệ, nội dung cảm hứng thiên về cái cao cả hào hùng với thái độ ngợi ca:

Thơ ta ơi! Hãy cất cao tiếng hát

Ca ngợi trăm lần Tổ quốc chúng ta

(Mùa thu mới - Tố Hữu)

Người nghệ sĩ đồng hành với Cách mạng qua bao gian lao, thăng trầm lịch sử

và đã tạo nên một diện mạo văn học đặc thù, mang đậm dấu ấn của một giai đoạn lịch sử dữ dội mà hào hùng Hướng đến và đề cao giá trị cộng đồng, dân tộc với những phẩm chất truyền thống, nhiệm vụ cơ bản của sáng tác văn học giai đoạn này

là tuyên truyền, cổ vũ cho Cách mạng, cho các nhiệm vụ chính trị Do đó, hình tượng trung tâm của nền văn học này là những hình tượng mang tính sử thi như Tổ quốc, Nhân dân, Lãnh tụ, Người lính… Những hình tượng này hiện lên đẹp đẽ, rực

rỡ, muôn người như một Vai trò cá nhân mờ nhạt, ít được nói đến trong văn học, cái riêng hòa vào cái chung của cộng đồng Ta có thể thấy trong những câu thơ nổi tiếng của Tố Hữu:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Mà nói vậy: Trái tim anh đó Rất chân thật chia ba phần tươi đỏ Anh dành riêng cho Đảng phần nhiều Phần cho thơ, và phần để em yêu…

(Bài ca xuân 61)

Sau năm 1975, đất nước hoàn toàn thống nhất, bối cảnh đó đã tác động sâu sắc, mạnh mẽ tới toàn bộ sinh hoạt vật chất và tinh thần của dân tộc, trong đó có lĩnh vực văn học nghệ thuật Đặc biệt từ sau Đại hội lần thứ VI của Đảng, “với tinh thần đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật” đã tạo cơ sở tư tưởng cho hướng dân chủ hóa trong văn học được khơi dòng và phát triển mạnh mẽ Dân chủ hóa đã thấm sâu và được thể hiện ở nhiều cấp độ và bình diện của đời sống văn học Điều này đòi hỏi người nghệ sĩ phải tích cực đổi mới quan niệm về hiện thực, về bản chất hoạt động sáng tạo cũng như vai trò trách nhiệm của mình trong điều kiện lịch sử xã hội mới Đây chính là động lực quan trọng tạo nên nguồn cảm hứng sáng tạo mới trong thơ Việt Nam sau 1975

Trước 1975, do hoàn cảnh lịch sử xã hội gắn liền với cuộc chiến tranh vệ quốc dẫn đến việc đề cao quá mức thuộc tính phản ánh hiện thực Vấn đề hình thức nghệ thuật bị hiểu một cách phiến diện, hẹp hòi, cũng như sự tìm tòi sáng tạo của cá nhân nghệ sĩ bị coi nhẹ Do quan niệm phản ánh ấu trĩ và thô sơ này mà bản chất hiện thực chưa được khai thác thể hiện một cách sâu sắc và phong phú như vốn có Đời sống nội tâm, tinh thần của con người cá nhân không được chú ý đúng mức, thậm chí những biểu hiện của tình cảm riêng tư có khi còn bị đồng nhất với chủ nghĩa cá nhân cực đoan Nói cách khác, ở thời kì này, thơ đã không phản ánh được một cách toàn vẹn và khách quan hiện thực tâm hồn con người Bên cạnh đó, do bị chi phối bởi hoàn cảnh lịch sử đặc thù, trong văn học nghệ thuật nói chung, thơ ca nói riêng, những mặt tiêu cực, hạn chế trong xã hội chưa được đề cập, nhiều nội dung hiện thực bị né tránh: những điều ngang trái, bất công trong xã hội, những bi kịch, mất mát, đau thương trong chiến tranh, những tình cảm riêng tư, những khao khát bản năng trong đời sống cá nhân… Tóm lại, trong một thời gian dài trước năm

1975, con người được chú ý nhiều hơn trong mối quan hệ với lịch sử, dân tộc, thời đại, ngược lại phần riêng tư, cá nhân, cá tính, số phận riêng ít được chú ý đề cập Nói cách khác, văn học thời kì này quan tâm đến vấn đề “con người trong lịch sử” hơn là “lịch sử trong con người”

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Sau năm 1975, tinh thần đổi mới đã trỗi dậy mạnh mẽ trong thơ ca nói riêng, trong văn học nói chung, nhằm hướng tới một quan niệm đầy đủ, sâu sắc và toàn diện hơn về hiện thực Nhận thức này là tất yếu, bởi nó gắn với những thay đổi mạnh mẽ của bối cảnh hậu chiến, và khi bên cạnh đời sống lịch sử, cộng đồng, đời sống cá nhân đã được đặt ra như một vấn đề xã hội cần thiết Do vậy, bản chất của thơ cũng như mối quan hệ giữa thơ ca và hiện thực đã được nhận thức lại Giờ đây, thơ có quyền nói tới cả những vấn đề mà mà trước đây người ta ít quan tâm, thậm chí cả những vấn đề mà trước đây bị xem là “húy kị” Hiện thực được phản ánh trong văn học nghệ thuật nói chung và thơ ca nói riêng phải là một hiện thực toàn vẹn, được nhìn nhận trong mối quan hệ đa chiều phong phú và phức tạp như chính bản thân đời sống Đó không chỉ là hiện thực bên ngoài mà còn là hiện thực bên trong, hiện thực của đời sống tư tưởng, tình cảm, cảm xúc… của con người Trách nhiệm của người nghệ sĩ phải nói lên được cái toàn vẹn, cái đa chiều đó Như vậy,

sự thức tỉnh trở lại của ý thức cá nhân đã mở ra cho văn học nhiều đề tài và chủ đề

mới, làm thay đổi quan niệm về con người “Văn học ngày càng đi tới một quan

niệm toàn vẹn và sâu sắc hơn về con người mà nền tảng triết học hạt nhân cơ bản của quan niệm ấy là tư tưởng nhân bản”[42]

Giờ đây con người được xem là điểm xuất phát, là đích cuối cùng của văn học,

là điểm quy chiếu, vừa là thước đo của mọi vấn đề trong xã hội, cho nên tư tưởng thời đại đòi hỏi người nghệ sĩ phải có sự đổi mới mạnh mẽ trong cách cảm, cách nghĩ với quan niệm dấn thân vào cuộc đời và tôn trọng sự thật Nhà văn Nga I Turghenhev từng

nói: “Nghệ sĩ mà bị tước mất khả năng nhìn thấy cái trắng và cái đen - cả ở bên phải

và bên trái - thì có nghĩa anh ta đang đứng bên lằn ranh của cái chết” Một nền thơ

nhân đạo, mang tính hiện thực không thể né tránh sự thật, mặc dù để làm được điều đó, đòi hỏi rất nhiều trách nhiệm, bản lĩnh cũng như lương tri của người cầm bút Từ góc

nhìn của mĩ học, nhà lí luận Lê Ngọc Trà khẳng định: “Trong cuộc chạy đua ồ ạt của

nhân loại về tương lai, nhà văn không được quyền chỉ vỗ tay hoan hô mà còn phải cảnh tỉnh, không có quyền chỉ chào đón những người anh hùng đang có đầy triển vọng

mà còn phải nhìn thấy trước báo động về nguy cơ cái xấu đang về đích trước hay cùng lúc với cái đẹp Đó là nghĩa vụ xã hội của văn học”

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Cùng quan điểm trên, Thanh Thảo đã tuyên bố:

Cái đẹp là sự thật Hơn cả tắm trong lửa, trong nước, là tắm trong những ý nghĩ trung thực

Xuất phát từ một ý thức xã hội thẩm mỹ mới, đầy tính trách nhiệm công dân

của người nghệ sĩ trước hiện thực, thơ ca giờ đây không chỉ là những “chữ đẹp”, những chữ “ngọt ngào” đã dùng “quen tay đến nhẵn mòn sờn rách” mà phải là

“những chữ lấm lem đứng dậy từ đời thực” (thơ Lưu Quang Vũ) Thơ sau 1975, do

vậy, mang đậm màu sắc duy lý, với cảm hứng chủ đạo giàu tính nhân bản, đó là thức tỉnh lương tri, lòng nhân ái và khát vọng của con người

1.1.2.2 Trước 1975, ý thức cộng đồng dường như trùm lấp cả ý thức cá nhân Cả

nền thơ thống nhất trong ý thức cái tôi trữ tình chính trị Dù nhà thơ muốn hay không, tác phẩm của họ cũng phải đại diện cho quan điểm thẩm mỹ của một thời

kỳ lịch sử nhất định, một bộ phận xã hội nhất định, xuất phát từ ý thức chính trị nhất định

Đất nước trong 10 năm (1975 - 1985) thời kì hậu chiến, cảm hứng lớn trong thơ vẫn là cảm hứng ngợi ca Khi đất nước có chiến tranh, chính các nhà thơ đã từng nếm trải những gian lao thử thách, hy sinh và tự nguyện, tự giác hòa chung một giọng điệu, cất cao lời thơ ca ngợi đất nước do những yêu cầu tất yếu của lịch

sử Vì vậy, sang thời kì hậu chiến, hoàn cảnh đất nước còn những tương đồng, tâm trạng vẫn chưa thôi những xúc động về Tổ quốc, nhân dân Và nhà thơ vẫn đóng vai trò là người cổ vũ, động viên quần chúng Có điều cảm hứng ca ngợi đã khác trước Trầm tĩnh mà ca ngợi, bớt đi cái sôi nổi, dõng dạc, chính luận một thời, cũng có nghĩa niềm vui đã lắng lại, nỗi đau mất mát đã thấm sâu, gợi lên những suy tư, chiêm nghiệm Viết về chiến tranh, về sự hồi sinh của đất nước, về lao động, xây dựng, các nhà thơ hướng tới ca ngợi con người Con người ở nhiều thế hệ, nhiều hoàn cảnh, tâm trạng với những tâm thế khác nhau Con người hiện lên đúng như nó

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

tồn tại Con người vừa tự hào, vừa chấp nhận hy sinh, vừa yên vui, vừa lo toan, vừa chủ động, vừa chịu đựng Cuộc sống hiện lên trong nhiều bài thơ với cảm hứng lãng

mạn: Mùa xuân nho nhỏ (Thanh Hải), Trên cảng dầu khí (Xuân Hoàng), Nắng gió

Vũng Tàu (Hoài Vũ), Đàn chim di cư hát về rừng cũ (Võ Văn Trực), Trong những chuyến xe buýt (Lê Văn Ngăn)…Các thế hệ nhà thơ cùng đứng vào dàn đồng ca, ca

ngợi để giữ niềm tin, để định hướng sống Nhưng cũng từ dàn đồng ca lãng mạn ấy bắt đầu đã xuất hiện giọng trầm, có dư vang Cùng với cảm hứng ca ngợi, thơ bắt đầu chuyển sang cảm hứng đời tư- thế sự

Cái tôi suy tư đích thực xuất hiện trong thơ Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, … và trở lại ở cả những nhà thơ lớn trụ cột của nền thơ cách mạng như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Nguyễn Khoa Điềm Chất thế sự xuất hiện trong thơ Tố Hữu như một nét mới trong thơ của ông:

Đêm cuối năm Riêng một ngọn đèn

Dở hay, khôn dại những chê khen Làm ăn, hai chữ, quen mà lạ Thế cuộc, nhân tình, rõ trắng đen

(Đêm cuối năm)

Đi sâu khai thác thế giới nội cảm, các nhà thơ đã tự điều chỉnh thái độ thẩm

mỹ của mình Có nghĩa là họ chủ trương lí giải cuộc sống bằng lăng kính chủ quan, lăng kính cá nhân, thông qua những trải nghiệm và nhận thức riêng, trên cơ sở đó

mà phân tích và cắt nghĩa về cuộc đời:

Đời ngoài tuổi năm mươi Mong gì hương sắc lạ

Nở chùm hoa trên đá Mùa xuân không chịu lùi

(Hoa trên đá - Chế Lan Viên)

Có thể khẳng định, sau 1975, “thơ Việt Nam từ âm hưởng anh hùng ca, thơ chính luận, thời sự chuyển sang những suy ngẫm, trải nghiệm về cuộc đời, về nghệ thuật” [8] Nhà thơ Thanh Thảo, một đại diện tiêu biểu của nền thơ chống Mỹ trong

Khối vuông ru bíc, nhận thức rất rõ sự chuyển động ấy của chính mình Nếu trước

kia ông viết về hiện thực đời sống chiến tranh bằng giọng điệu sử thi và bút pháp lãng mạn đầy hào sảng và bay bổng thì sau 1975, thơ ông đầy chất lý sự, và tỉnh táo

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

đến rạch ròi: “Có nhà thơ tin rằng đời bây giờ tỉnh quá Tôi ngược lại, tôi thích:

tỉnh táo, tỉnh khô, tỉnh bơ, tỉnh như sáo, vì tôi biết cái tỉnh đó chỉ là phía nhìn thấy được của đam mê”… Những thay đổi trong quan niệm nghệ thuật đó đem lại những

sản phẩm nghệ thuật mang tinh thần đổi mới

Từ đây xuất hiện xu hướng cảm hứng thơ quay về các đề tài thế sự và đời tư với những suy tư cá nhân, những trăn trở đời thường Với cảm hứng này, thơ chú ý phân tích, lý giải con người ở nhiều bình diện, cả bề nổi lẫn bề chìm, cả mặt ổn định lẫn dao

động, biến đổi, cả phần ý thức lẫn vô thức Nguyễn Duy trong Đánh thức tiềm lực (1982), Bằng Việt trong Khoảng cách giữa lời (1983), Lâm Thị Mỹ Dạ trong Bài thơ

không năm tháng (1983), Xuân Quỳnh với Tự hát (1984), Ý Nhi với Người đàn bà ngồi đan (1985), … khao khát tìm lại mình, tìm lại những giá trị đích thực trong cuộc đời, tình

yêu bằng những rung động chân thành, thông cảm, sẻ chia cùng lo toan, trách nhiệm

Cuộc sống đất nước thời kì hậu chiến hiện ra nhiều khi xót xa, cay đắng Con người sẽ trở về vị trí bình thường, hằng ngày phải đối mặt với những mưu sinh Nhà thơ cũng ở tư thế đó để nhìn nhận, chiêm nghiệm Nhờ vậy, chất hiện thực trong thơ được tăng cường Đó là cái nghèo đói nghiệt ngã, thảm thương:

Thuyền vỏ trấu mỏng manh, ba chìm bảy nổi Khúc dân ca cũng bèo bọt, mây trôi

Đói thâm niên Đói truyền đời Điệu múa cổ cũng chậm buồn như đói”

(Trần Nhuận Minh) Đời sống nhà thơ, một phần đời sống nhân dân trong thời kì hậu chiến cũng

vô vàn khó khăn, thiếu thốn:

Nhà chỉ mấy thước vuông, sách vở xếp cạnh nồi Nếu nằm mơ em quờ tay là chạm vào thùng gạo Căn nhà nhỏ treo tranh và phơi áo

Ta chỉ có mấy thước vuông cho hạnh phúc của mình

(Nhà chật - Lưu Quang Vũ)

Nhìn chung, thơ mười năm hậu chiến, cảm hứng ngợi ca vẫn là nổi trội Cảm hứng thế sự còn là mạch ngầm, khởi động nhưng chắc chắn đó là sự chuẩn bị cho những bứt phá mạnh mẽ sau năm 1985

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Năm 1986, sự nghiệp đổi mới diễn ra ở mọi cấp độ đã làm thay đổi diện mạo đất nước, ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm và tư duy sáng tạo nghệ thuật của các nhà thơ cũng như các văn nghệ sĩ nói chung Ở thời kì đổi mới, các nhà thơ vẫn tiếp tục những cố gắng của thời kỳ tiền đổi mới: cái tôi nhà thơ được khẳng định, cá tính sáng tạo được tôn trọng, con người cá nhân được đặt ở vị trí ưu tiên Bên cạnh giọng điệu ngợi ca, thơ mở ra và chấp nhận nhiều giọng điệu, nhiều sắc thái tâm lý: nỗi buồn, cô đơn, tâm trạng xao xuyến không yên, … của thời mở cửa, kinh tế thị trường phát triển

Nét nổi bật trong thơ sau 1986 là khẳng định con người cá tính Điều này có

thể thấy ở ngay tên gọi của nhiều tập thơ, bài thơ: Tôi vẽ mặt tôi của Lê Minh Quốc,

Tôi gọi tôi của Đinh Thị Thu Vân, Người đi tìm mặt của Hoàng Hưng Đó là cái tôi

không giấu giếm, tìm mọi cách khẳng định mình, thể hiện mình:

Gạn lọc yêu thương uống chén đầy

Sợ mình vơi nhạt mất men say

Tự cười sao cứ đa mang thế Quơ lấy vui buồn ôm trĩu tay

Bởi tôi tin bản thân nỗi đau

Có bước đi riêng trong bóng tối

Lý do để tôi chờ đợi

Là một sự kiếm tìm Một thứ ánh sáng riêng

(Đỗ Trọng Khơi)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Với cách hiểu đầy đủ mang tính nhân văn nhất, con người phải chứa đựng những tâm tư tình cảm sâu lắng, những vui buồn đau khổ và ngay cả những bi kịch

cá nhân Nhìn nhận con người từ nhiều phía, mỗi nhà thơ có cái nhìn riêng, độc đáo, bộc lộ được độ sâu của chính bản thân mình, từ đó tạo nên sự đa dạng, phong phú, sinh động cho thơ Nhiều tập thơ đã khai thác nỗi buồn, nỗi cô đơn Người thì buồn

vì xa nhau, buồn vì sự trôi chảy của thời gian, buồn vì sự lẻ loi, lạc lõng, buồn vì thế thái nhân tình, buồn vì số phận làm người chưa trọn vẹn ngay cả đến lúc sắp chết vẫn không đành lòng nhắm mắt:

Nhà làm chưa xong

Vợ học chưa xong Con học chưa xong Nhiều cái chưa xong

Và chết cũng không đành lòng nhắm mắt

(Ta chết đây- Phùng Khắc Bắc)

Cùng với nỗi buồn là sự cô đơn Đó là hai trạng thái tình cảm thường đi liền với nhau Nguyễn Thị Hồng Ngát cô đơn khi đối mặt với đời thường:

Con gà đi kiếm mồi vất vả

Trời tối rồi cũng về ổ nghỉ ngơi Còn riêng em, anh ơi

Em biết trốn vào đâu cho khỏi khổ Nỗi cô đơn năm tháng cứ giày vò

Em thấy sợ mỗi bận về nhà

Mở cửa ra Anh vắng

(Đối mặt đời thường)

Tóm lại, chưa bao giờ khát vọng tìm diện mạo riêng, giọng điệu riêng lại da diết như hiện nay Các nhà thơ, mỗi người đều cố gắng đổi mới và khẳng định phong cách cá nhân của mình Những đổi mới trong quan niệm về vai trò của chủ thể sáng tạo đem lại những thay đổi tích cực trong cách nhìn nhận về đời sống cũng như hình thức nghệ thuật diễn tả trong thơ Việt Nam sau 1975 Đây cũng sẽ là động lực làm xuất hiện và mài sắc cá tính sáng tạo của nghệ sĩ

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

1.1.2.3 Thơ ca trước 1975 chủ yếu sáng tác theo thi pháp truyền thống Đó là

những quy phạm nghệ thuật, những nguyên tắc thẩm mỹ đã được hình thành từ trước đó và trở nên bền vững qua nhiều thời kì văn học Giọng điệu trong thơ chủ yếu nghiêng theo xu hướng mượt mà, êm ái, du dương và đến nay, điều đó vẫn chi phối trong dòng chủ lưu của thơ ca đương đại Sau 1975, trong văn học Việt Nam nói chung, thơ trữ tình nói riêng trỗi lên nhu cầu tìm kiếm một lối viết mới tương ứng với những thay đổi trong nhận thức, quan niệm về thơ Do đó, ý thức cách tân, đổi mới về hình thức nghệ thuật ở nhiều tác giả hết sức mạnh mẽ, quyết liệt Nhà thơ Nguyễn Lương Ngọc, trong một sáng tác của ông đã khẳng định:

Có gì không ổn

Có gì như bệnh tật Khi mồ hôi vẫn ê a thiên chức nghệ sĩ Anh không muốn nhìn những gì mình đã vẽ Chính nước mắt hay máu tứa ra từ cái nhìn bền bỉ

Đã cho anh chiếc lăng kính này đây

Để anh đủ sức đập vụn mình ra mà ghép lại Nung chảy mình ra mà tìm lõi

Xé toang mình ra mà kết cấu

(Hội hoa lập thể)

Tuy nhiên, sự cách tân hình thức ấy không phải là sự chối bỏ tuyệt đối kinh nghiệm thơ truyền thống Vừa tiếp nối thơ truyền thống, đồng thời bằng vốn sống thẩm mĩ phong phú tích lũy trong quá trình sáng tạo cá nhân, các nhà thơ không ngừng tìm tòi và nỗ lực cách tân thi pháp thơ Đây là thời kì thơ đổi mới trên nhiều phương diện hình thức: thể loại, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ, biểu tượng … Tiêu biểu như các sáng tác của Trần Dần, Lê Đạt, Mai Văn Phấn, Nguyễn Lương Ngọc… Trước đây, câu thơ êm ái, du dương Bây giờ chủ yếu là thơ tự do không vần, lắm lúc câu thơ theo lối vắt dòng tự nhiên, kêu gọi sự tiết chế và gia tăng chất trí tuệ, tư tưởng trong thơ, sử dụng thủ pháp, cách viết mới Sự sáng tạo làm mới cho thơ, đòi hỏi người nghệ sĩ phải nắm vững truyền thống và đồng thời biết phá vỡ quy phạm truyền thống Trên cơ sở đó, bản sắc cá nhân của nghệ sĩ được khẳng định

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chính những đổi mới trong tư duy nghệ thuật đã tạo nên sự chuyển biến mạnh mẽ và tích cực của thơ Việt Nam từ sau 1975 Đó là một dòng thơ mang tiếng nói cá nhân, đi sâu vào nội cảm, đời tư của con người Sự thay đổi của lịch sử xã hội dẫn đến sự thay đổi lớn trong văn học Mỗi người nghệ sĩ đều cố gắng tìm tòi cho mình một lối đi riêng và góp phần phát triển thơ ca dân tộc

1.2 Hành trình thơ Nguyễn Hoa

1.2.1 Vài nét về cuộc đời

Nguyễn Hoa tên khai sinh là Nguyễn Hoa Kỳ (Tên khác là Nguyễn Hồng Kỳ), Sinh ngày 12 tháng 2 năm 1947, quê ở xã Nhật Tân, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam

Nếu cuộc đời mỗi con người được ví như dòng sông chia nhiều khúc thì dòng sông cuộc đời Nguyễn Hoa chia làm ba khúc rành rẽ Khúc đầu là tuổi thơ ở quê nhà với những năm tháng đói khổ, vật vã:

Để nhớ Một lần trắng tay

Mẹ gồng gánh anh em chạy loạn Cha đi trường kì kháng chiến

(Để nhớ)

Hòa bình lập lại, nhà thơ cùng mẹ gắn bó với đồng ruộng, quê hương:

Tôi là tôi: tuổi chín, mười cánh đồng làng: rộn tiếng cười, bước chân

Áo quần nâu cứ cộc dần trời xanh trên nón lá gần xuống thêm Trang sách mở nhẹ, đặt lên

tôi như lúa chín: mùa, chiêm ngợp trời…

(Tuổi tôi)

Khúc hai ông làm lính Mười chín tuổi, ông bắt đầu công tác trong QĐND Việt Nam với công việc là Kỹ thuật viên ngành quân giới, sửa chữa vũ khí khắp vùng quân khu Ba, chủ yếu ở vùng chiến sự Hàm Rồng Hơn 10 năm (1966-1979) đời lính ông gắn bó với xứ Thanh như quê hương thứ hai Từ sông Đáy, sông Châu ông về với sông Mã, sông Chu Đó là những ngày tháng chiến đấu, được ăn khoai ở

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Neo, rau má ở cầu Quan, rồi những đêm ở Hàm Rồng ngắm cây cầu huyền thoại trong ánh trăng mờ ảo, hay khi nghe câu hò sông Mã của cô dân quân Nam Ngạn sau một ngày kịch chiến Đây là khoảng thời gian tạo dựng nên con người Nguyễn Hoa, bồi đắp nền tảng, lý tưởng, tâm hồn, cảm xúc nhà thơ, làm nên con người thơ của ông sau này

“Tuổi hai mươi tôi đi không mệt mỏi Suốt chiều dài bom đạn dọc đời tôi”

Khúc thứ ba trong dòng sông cuộc đời của ông là cuộc sống ổn định ở Hà Nội Từ 1979 đến 1982, ông học và tốt nghiệp Trường viết văn Nguyễn Du khóa I Sau đó ông là Phóng viên biên tập Chương trình phát thanh Quân đội nhân dân và Xưởng phim truyện QĐND Năm 1989 chuyển ngành về Hội Nhà văn Việt Nam với quân hàm Đại úy Ông nguyên là Phó ban thường trực Ban Tổ chức- Hội viên,

Bí thư chi bộ, Phó Bí thư Đảng ủy cơ quan Hội Nhà văn Việt Nam Có thể nói, những năm tháng bom đạn đã nuôi dưỡng tâm hồn thi sĩ để ngày hôm nay Nguyễn Hoa như con tằm nhả tơ đẹp óng:

“Và tôi nghe trong bình minh tơ nõn Tiếng gà cúc cu gáy gọi

Ngày mới, ngày mới, ngày mới.”

Với công việc, Nguyễn Hoa là một cán bộ đảng viên kiên định trong suy nghĩ, hành động của mình, ông luôn đi không mệt mỏi trên nhiều con đường, nhiều vùng đất, và viết không ngừng Nguyễn Hoa là ngòi bút dám tìm tòi phát hiện, bộc

lộ cá tính trong sáng tạo Ông đã vinh dự nhận được một số giải thưởng trong hành trình thơ ca của mình:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Giải C của UB TQ LH CH VHNT Việt Nam 2001 cho tập thơ: Mùa xuân

không bị bỏ quên

- Giải thưởng văn học nghệ thuật của UB TQ LH CH VHNT Việt Nam 2008 cho các tác giả là hội viên các hội chuyên ngành TW (Hội Nhà văn Việt Nam) năm

2013 cho tác phẩm Thắp xanh niềm tôi

- Giải thưởng văn học nghệ thuật báo chí 5 năm (2009-2014) của Bộ trưởng

Bộ Quốc phòng: Giải thưởng loại C cho tập thơ Máy bay đang bay và những bài

thơ khác

1.2.2 Hành trình thơ Nguyễn Hoa

Trước 1975, tác giả viết lẫn giữa nhiều người, cùng trang lứa thơ bộ đội Những vần thơ của ông đã góp tiếng nói vào dàn đồng ca chung của thơ ca Cách mạng thời đó

Sau năm 1975, đặc biệt từ năm 1980, thơ Nguyễn Hoa có bước chuyển mình Thơ ông chín dần và thuộc lớp chín muộn Tác phẩm của ông được mọi người biết đến đã đóng góp vào tiến trình văn học hiện đại chảy liên tục cho đến

hôm nay Ông đã cho xuất bản gần 20 tập thơ: 1 Dưới mặt trời, NXB QĐND-

1988; 2 Vàng của mùa thu, NXB Hà Nội - 1989; 3 Ngôi sao số phận tôi, NXB Thanh Niên- 1991; 4 Con Tổ Quốc, NXB QĐND - 1992; 5 Sấm lành, NXB Hội Nhà văn - 1993; 6 Sơn ca, NXB QĐND- 1994; 7 Từ một đến tám, NXB Văn hoá - Thông tin- 1997; 8 Trở về, NXB Quân đội nhân dân- 1997; 9 Mùa xuân không bị

bỏ quên, NXB Hội Nhà văn- 2000; 10 Bên con, NXB Hội Nhà văn – 2002 ; 11 Nhận, NXB QĐND - 2003; 12 Ánh mắt tươi, NXB Hội Nhà văn - 2005; 13 Lặng

lẽ tôi, NXB Hội Nhà văn - 2007; 14 Lửa mát, NXB Hội Nhà văn - 2009; 15 Máy bay đang bay và những bài thơ khác NXB Hội Nhà văn - 2011; 16 Thắp xanh niềm

tôi NXB Hội Nhà văn - 2013; 17 Tuyển thơ Nguyễn Hoa NXB Hội Nhà văn - 2014;

18 Thơ ngắn Nguyễn Hoa NXB Hội Nhà văn - 2015

Gần 50 năm cầm bút, Nguyễn Hoa chỉ viết thơ Ông bền bỉ, say đắm, lấy cần

cù làm nên tài năng Ông không xuất hiện rực rỡ, không nhiều giải thưởng, mà thơ như đời ông âm thầm trong dòng mạch sáng tác của mình Nếu dòng sông cuộc đời chia ba khúc thì dòng thơ Nguyễn Hoa chỉ một dòng trôi Nhưng dưới bề mặt tưởng

êm đềm ấy lại là những sóng ngầm mãnh liệt tha thiết, đầy phù sa cảm xúc Xuôi theo dòng sông thơ Nguyễn Hoa, người đọc không khỏi ngỡ ngàng trước sự mênh mang, đắm đuối của nhiều ý tưởng, cảm xúc

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Nhà thơ Nguyễn Hoa đã từng tâm sự:

Tôi sống cuộc đời tôi Nguyện đi ngày gian khó Nửa phần áo cỏ tươi Nửa phần chăm hạt chữ

(Lá chín)

Đi theo suốt hành trình sáng tác thơ của Nguyễn Hoa, ta hiểu ở đó một đời người - một đời thơ, một đời cống hiến và sáng tạo, tuy nhiều thăng hoa nhưng cũng không ít trăn trở

Từ những năm 1970 đến 1985, có thể coi đây là “Nửa phần áo cỏ tươi” trong đời người, đời thơ của Nguyễn Hoa Đó là nửa đời nhà thơ mặc áo lính, nửa đời người sống với những năm tháng bom đạn ác liệt và cả những ngày hậu chiến không dễ dàng của đất nước Thơ ca cách mạng đã có những thành tựu đỉnh cao, vậy nhà thơ đã định vị chỗ đứng của mình như thế nào trong giai đoạn ấy? Nguyễn Hoa đã rất khiêm tốn khi tự nhận rằng mình viết lẫn giữa nhiều người trong phong trào thơ bộ đội Thế nhưng đọc thơ Nguyễn Hoa ta thấy không hẳn vậy Quả thực khi nói về thơ ca kháng chiến, viết về những gian khổ hy sinh, viết về Trường Sơn hay biển đảo, viết về những căm thù hay yêu thương, sự sống hay cái chết … đã có rất nhiều tên tuổi làm nên diện mạo rất đẹp của một thời đại thi ca lúc bấy giờ như: Quang Dũng, Hữu Loan, Chính Hữu, Hữu Thỉnh, Lê Anh Xuân…Còn Nguyễn Hoa viết gì? Ông đã viết về người lính trẻ:

“Mười bảy tuổi tôi cầm súng đi xa Khẩu súng thân quen như chiếc thừng vực nghé!”

(Lời người chiến sĩ đồng quê - 1978)

Tôi đã sống những năm tháng kỳ lạ tuổi trẻ tôi không dễ có hai lần tháng năm biết hy sinh tự nguyện…

trong chiến hào, trên điểm chốt xung phong

(Tuổi trẻ tôi - 1978)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Tâm hồn người lính trong thơ Nguyễn Hoa có sự yên bình và điềm tĩnh có lẽ bởi người lính trong thơ ông là người lính sau 1975 Thơ Nguyễn Hoa không cháy rực hơi thở nóng hổi của chiến trường dù ông có viết về cái khốc liệt của chiến tranh Những suy nghĩ người lính của Nguyễn Hoa có độ chín, độ sâu sắc hơn Ta

có thể tìm thấy điều này trong những bài Gửi bạn nơi xa 1982, Con đường Tổ quốc,

Lời người chiến sĩ ở điểm tựa biên giới 1979, Nơi bắt đầu Tổ quốc

Vào cuối những năm 70, sang những năm đầu 1980, khi đất nước bước vào vận cam go, khó khăn, thiếu thốn đủ bề, không ít những người ngã lòng và hoang mang thì Nguyễn Hoa lại mang đến những tâm sự của nhà thơ qua những tác phẩm

Con đường Tổ quốc, Con Tổ quốc, Lời chiến sĩ ở điểm tựa biên giới, Tổ quốc gần gũi, Những khúc ca về Tổ quốc tôi… Ở những bài thơ này, người đọc thấy tình cảm,

tư tưởng của nhà thơ đã hòa quyện vào hình ảnh của người mẹ và đồng đội, người yêu và bạn bè …Chính tư tưởng vững vàng và tình cảm cao đẹp, sáng trong của nhà thơ đã khiến hình tượng đất nước Việt Nam, dân tộc Việt Nam và sự nghiệp mà cả dân tộc đang theo đuổi trở nên vừa thân thương lại vừa hùng tráng

Ngày mới viết và in thơ, thơ Nguyễn Hoa có những bài dễ đọc, dễ nhớ bởi

tâm tình nồng đượm quyện trong nhịp điệu êm ả thanh thoát như Vẫn có chiều nay,

Nhớ Nguyễn Du (những năm 1970), Trở lại sông Chu, Dọc sông Lô nhưng cũng có

những bài khá dàn trải, ham kể, tả khiến ý tứ bị tãi ra Về sau, ông đã viết ngắn dần một cách có chủ ý Từ sau 1980, thơ Nguyễn Hoa đã được nhiều người tìm đọc Và thơ ông dần được định vị rõ nét trong nền thơ ca đương đại

Tập thơ “Từ một đến tám” giống như chân dung tâm hồn thơ Nguyễn Hoa

Nó là những tâm sự của riêng nhà thơ nhưng lại làm người khác băn khoăn trăn trở

Nó phức tạp mà đơn giản, rất riêng mà lại rất chung, đối lập mà lại hài hòa Ở đó Nguyễn Hoa đã dồn nén và chắt lọc những gì tinh túy nhất của một đời thơ để khắc họa bức chân dung tâm hồn mình dưới dạng một bức thông điệp bằng ngôn từ

Tập thơ Nhận đã cho thấy một Nguyễn Hoa sâu lắng, tinh tế và bình dị gần

gũi đã kế thừa ít nhiều từ thể thơ lục bát của dân tộc nhưng cũng đã bộc lộ sự tìm tòi trong việc diễn đạt những tứ thơ cô đọng, hàm súc

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Với tập thơ Ánh mắt tươi, Nguyễn Hoa đã mạnh dạn tìm tòi để có một lối đi của riêng mình Đặng Hiển trong lời giới thiệu về tập thơ đã viết “Mỗi bài thơ ngắn

của Nguyễn Hoa diễn tả một cảm xúc mạnh xoáy vào tâm tư bằng hình tượng nghệ thuật độc đáo ” và “ nhờ thế mà thơ Nguyễn Hoa thường đẹp, ấn tượng, có dư

âm, dư vị, gợi tưởng tượng, gợi cảm giác nhẹ nhàng mà thấm thía, bền lâu” [19]

Máy bay đang bay và những bài thơ khác (2011) là tập thơ khiến bạn đọc

phải ngỡ ngàng Tập thơ gồm 20 bài thơ, trong đó có 19 bài viết theo thơ tự do, dày

120 trang in Bài thơ cây cầu dài nhất (19 trang), bài Sứ Đông Thành ngắn nhất 2

trang nhưng có đến 30 câu Nếu bạn đọc yêu thơ Nguyễn Hoa, biết đến những bài thơ ngắn, kiệm lời, ngôn từ chắt lọc, hàm súc sâu xa thì nay lại rất bất ngờ với

những bài thơ dài gần như trường ca của ông Đọc tập thơ, ta “hình dung ra cả con

đường đầy nhọc nhằn gian khó của đời lính, đời thơ, đời sông, đời núi Những bài thơ trải lòng nhà thơ sau những cuộc đi dài, sau những chiêm nghiệm đời người đêm trắng, sau những gian lao được mất sống còn”[51]

Với hai tập thơ Thắp xanh niềm tôi (2013) và Thơ ngắn Nguyễn Hoa (2015), nhà thơ tiếp tục lại đưa bạn đọc trở về với những con chữ linh diệu “Những bài thơ

ngắn cứ thao thức trổ mầm Dường như ông muốn thơ phải tốc độ và đã viết ngắn lại Có lẽ vì không quan niệm tình cảm phải nhiều nước mắt nên thơ Nguyễn Hoa là

tứ thơ nước mắt lặn vào trong” [51] Bởi vậy Nguyễn Hoa trở thành nhà thơ trọng

chữ, kiệm lời, “chữ nhà thơ giống như những tín hiệu, lại như bấm huyệt khiến

người đọc ngạc nhiên đến sững sờ” [43]

Có lần Nguyễn Trọng Tạo hỏi: “Có cần làm lại thơ mình không ?”, Nguyễn Hoa đã thẳng thắn trả lời bằng câu thơ của Becton Brech: “Nếu phải đi trở lại/ Tôi

lại đi đường này”

Nguyễn Hoa là thế, quyết liệt với mình, quyết liệt với đường thơ như định mệnh Nhà thơ Nguyễn Hoa hiện vẫn viết một cách cần mẫn và nghiêm cẩn với từng con chữ trên cánh đồng thơ ca Ở Nguyễn Hoa, ta thấy một phong cách mới lạ, hấp dẫn, lay động tâm hồn mỗi người Trong thơ ông, sự hòa quyện giữa ngôn ngữ thơ chính luận với ngôn ngữ thơ trữ tình được kết tinh một cách hàm súc Điều đó đã tạo nên một phong cách thơ Nguyễn Hoa thật ấn tượng, giữa mênh mông các dòng thơ đương đại

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

1.3 Quan niệm về thơ

Trong hành trình sáng tác thơ của mình, ta thấy Nguyễn Hoa là một nhà thơ luôn có ý thức cao về nghệ thuật, về sứ mệnh của người nghệ sĩ Đó là một hồn thơ luôn thao thức, cứ đau đáu không nguôi với những nỗi niềm cuộc sống, với những phận người và cả số phận của thi ca

Cũng như nhiều nhà thơ, Nguyễn Hoa đã có những phát ngôn thể hiện những suy niệm của mình về thơ Những suy niệm ấy có khi là những phát ngôn trực tiếp,

có khi lại là gián tiếp qua những sáng tác thơ Thơ là sự tan chảy của trí tuệ và cảm xúc Người làm thơ không thể trượt theo cảm xúc đơn thuần, ngược lại cảm xúc ấy bao giờ cũng được dẫn dắt bởi lí trí Thơ là hiện thân của trí tuệ, của tư duy triết luận Những suy niệm về thơ ẩn chứa trong sáng tác thơ chính là sự biểu hiện chất khoa học trong thơ

Nguyễn Hoa đã từng nói rằng: “Tôi có lòng chân thành không biết sợ”, phải

chăng đó chính là cái gốc của người thơ, cái gốc của thơ Và lòng chân thành ấy của thi sĩ đã trổ lá, trổ hoa lên cái cây ngôn ngữ Quả thực, đọc thơ Nguyễn Hoa, người đọc thấy ở đó sự chân mộc đến hồn nhiên của thi sĩ được thể hiện trong rất nhiều những bài thơ “ngắn lời mà sâu ý”:

Mỗi bài thơ ngắn Xòe lá lá xanh Mỗi cây thân phận Buốt đau nảy cành

Hay:

Tối thích lời thẳng đắm lòng thơ ngắn

(Thích)

Hình thức ngắn, dài không phải là yếu tố quyết định số phận của thơ Thơ là

sự dồn nén của cảm xúc và trí tuệ, vì vậy, việc lựa chọn ngôn ngữ thơ là một thách thức lớn với các nhà thơ Bởi ngôn ngữ thơ là ngôn ngữ được nhà thơ chọn lọc,

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

chưng cất một cách nghệ thuật từ ngôn ngữ đời sống Ý thức sâu sắc điều này, Nguyễn Hoa đã luôn đề cao vai trò của ngôn ngữ thơ hay là “chữ” trong thơ Với Nguyễn Hoa, chữ trong thơ không chỉ là kết quả mà những người làm thơ - phu chữ

đã dày công cày xới trên cánh đồng thơ, mà nó còn là một thân phận, một số kiếp,

một định mệnh mà nhà thơ gọi là “kiếp chữ” Và như vậy chữ trong thơ Nguyễn

Hoa không phải là những con chữ vô cảm, vô hồn, mà nó có một đời sống riêng Và nhà thơ sẽ cho nó một đời sống thật ý nghĩa khi biết dùng chữ để tạo nên những câu thơ có ích Còn nếu không, chữ sẽ trở thành những âm thanh vô nghĩa, vô hồn, mang nỗi đau riêng của chữ:

Tủi thân Kiếp chữ Làm Những câu thơ Không hồn vía

(Kiếp chữ)

Phải chăng, thông qua kiếp chữ, Nguyễn Hoa muốn nói đến trách nhiệm của nhà thơ Chữ hay, có hồn thì thơ sẽ sống mãi trong tâm thức của người đọc Chữ trong quan niệm của nhà thơ là phải có trách nhiệm khám phá chiều sâu trong tâm hồn con người để làm nên giá trị cho đời Chữ trong thơ là “mắt chữ” có thể “nhìn sáu cõi, soi thấu đến nghìn đời” và hướng con người đến với Chân, Thiện, Mỹ

“Mắt chữ chớp bao la Núi ngàn cao sông biển Ráng vàng tấm lòng ta Gió thơ lành, sạch hiện”

(Gió thơ)

Không chỉ dừng lại ở việc xem chữ như một “số kiếp”, như “mắt chớp bao la”, mà Nguyễn Hoa còn tôn vinh chữ lên một tầm cao mới của những giá trị mĩ cảm mới khi ông nói rằng chữ trong thơ chính là những “mảnh vụn của trái tim” nhà thơ đã vỡ ra, biến thành câu chữ trong thơ và từ câu chữ này đã làm nên những hạt giống thơ đầy ý nghĩa giữa cuộc đời:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Khi những con chữ Mảnh vụn trái tim tôi Vỡ

Được đặt lên bàn tay bạn như hạt giống nhỏ

Và bạn ơi Tôi làm sao không sung sướng Được ngã nhào thành mặt đất ươm cây!

(Mặt đất ươm cây)

Nhưng với Nguyễn Hoa, ông không chỉ dừng lại ở việc chăm chút cho hình thức câu thơ, như một người phu chữ mà còn chú ý đến giá trị biểu hiện của những con chữ ấy Thơ chỉ thực sự hiện hình khi nó thể hiện “nỗi đau đớn lòng” của nhà thơ trước những “điều trông thấy” của cuộc đời Từ quan niệm thực ra không mới nhưng điều đáng nói là Nguyễn Hoa lại bàn đến sứ mệnh của nhà thơ trước cuộc đời như một ý thức của sự sáng tạo Ông đã có những lời tự vấn đầy khắc khoải

“Làm sao có thơ hay Biết điều nầy

Nhà thơ chẳng bao giờ nên hỏi Nhưng mỗi ngày mỗi ngày Nhà thơ đang đi về nơi cát bụi

Có thể nào lại giấu nỗi đau?

(Nỗi đau)

Nhiệm vụ của văn học là phản ánh hiện thực, nhưng là hiện thực vốn có của

nó chứ không phải hiện thực phải có Hiện thực ấy bao gồm cả niềm vui, niềm hạnh phúc và những nỗi buồn, niềm đau Và nhà thơ với tư cách là thiên sứ cứu rỗi nhân sinh thì không bao giờ lại “giấu nỗi đau” Nỗi đau là một trong những điều kiện tất yếu của sáng tạo nghệ thuật Hiểu được điều này, ta thấy những suy niệm về thơ của Nguyễn Hoa thật đáng trân trọng

Nguyễn Hoa luôn ý thức về vai trò, trách nhiệm của nhà thơ hết sức lớn lao

Ta hãy đến với một lời tâm sự của Nguyễn Hoa để thấy sự cảm nhận từ một quá trình nghiệm sinh sâu sắc mà chỉ có những nhà thơ luôn ám ảnh trước nỗi đau của con người thì mới có lối tư duy lạ lùng đến như thế:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Ngủ trong vô tư

Ai cũng biết!

Nhưng để thức với vô tư Chỉ có nhà thơ

(Thức với vô tư)

Ông đã khẳng định sứ mệnh của nhà thơ bằng phép lạ hóa trong tư duy nghệ

thuật khiến người đọc không khỏi ngỡ ngàng tự hỏi: Tại sao nhà thơ lại “thức với

vô tư?” Đứng trước cuộc đời với bao biến động thăng trầm, trước những ứng xử vô

tư, vô cảm của con người đang lây lan rất nhanh trở thành một dịch bệnh, thử hỏi nhà thơ làm sao có thế ngủ trong vô tư? Và sứ mệnh của nhà thơ là không chỉ nói đến nỗi đau mà còn làm cho tất cả mọi người không vô tư, vô cảm trước nỗi đau của con người, đó phải chăng là những suy nghĩ độc đáo mà đầy ý nghĩa của nhà thơ

Không chỉ dừng lại ở sự biểu hiện và thức nhận nỗi đau, Nguyễn Hoa còn cho rằng nhà thơ cần phải có lòng dũng cảm, sự trung thực, có khát vọng nhưng cũng cần có thái độ coi thường lợi danh, vật chất, phải biết sống hết mình với những ước mơ cao đẹp:

Tôi chập chờn trong mơ Anh muốn là nhà thơ Hãy bạn bè cây, gió Trong chập chờn mờ tỏ Anh có dám nói to Cái điều anh ước mơ?

(Trong mơ)

Đó là thái độ dũng cảm mà nhà thơ cần phải có Trước tiên là nói to, dũng cảm nói lên sự thật về những mơ ước của chính mình, và không chỉ nói to mà cần phải dấn thân tranh đấu để giành lấy những điều mình mơ ước, đó chính là sự tư do trong sáng tạo, điều này còn được nhà thơ tâm sự ở một bài thơ khác:

Có thực mới vực được đạo Lời giáo huấn thấu đáo Cho thơ

Còn sự thật- tự do

Là thần hồn, thần vía Của Thơ

(Của thơ)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Đúng là Xuân Diệu đã từng viết: Cơm áo không đùa với khách thơ Nhưng

đó là lúc cuộc sống vật chất khó khăn thiếu thốn đè nặng trên vai người nghệ sĩ Nhưng ngay cả những lúc như vậy thì cũng có thể khẳng định cơm áo không phải là cái để nhà thơ và thơ phải sống và chết vì nó Bởi lẽ trong cuộc đời còn có những

điều hơn cả áo cơm: Đó là nhà thơ phải được tự do để nói lên sự thật Cái làm nên

giá trị vĩnh hằng của thơ chính là khát vọng tự do nói lên sự thật Làm được điều này, thơ mới thực sự là cứu cánh cho cuộc đời và nhà thơ mới thực sự được giải thoát khỏi nỗi đau trần thế Với Nguyễn Hoa, điều này không chỉ là một suy niệm

về thơ mà trở thành thứ kinh cầu tự:

Câu kinh tụng niệm Giải thoát trần ai Câu thơ mầu nhiệm Giải thoát đời tôi

(Kinh và thơ)

Trong những suy niệm về thơ, ta còn thấy Nguyễn Hoa luôn trăn trở về sự tồn sinh của thơ và nhà thơ Ông đã nói một cách rất thành thực:

Có bài thơ Đánh bóng tôi

Có bài thơ Sẫm tối tôi

Còn tôi và thơ?

(Có bài thơ)

Đời người có lúc được tô hồng, có lúc bị bôi đen, chẳng mấy ai xuôi chèo mát mái suốt cuộc đời Thơ văn cũng vậy, khi hoàn hảo, lúc sỏi sạn, nhà thơ cần

nhận thấy sức mình mà bứt lên đẹp hơn Còn tôi và thơ? Câu hỏi chỉ tác giả mới trả

lời được, bởi trong sâu thẳm tâm hồn nhà thơ là tình người, tình đời

Nguyễn Hoa còn mong những độc giả cũng thành thực khi đọc thơ ông:

Các bạn có thể đọc thơ tôi như người đồng chí Mong không chiếu cố cho mình điều gì quen

(Gửi năm tôi năm ba tuổi - 2000)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Có thể nói đây là sự tự vấn đáng trân trọng cho thấy ý thức của nhà thơ về sự hiện hữu của mình trước cuộc đời Có thể thấy Nguyễn Hoa là người thành thực và cũng rất mong mọi người thành thực với mình Nguyễn Hoa coi trọng đề cao thơ, luôn

gắn sự tồn tại của thơ với cuộc đời mình Với ông, nếu không viết được những câu thơ

thật đẹp thì đồng nghĩa với việc tự chôn mình trong đêm tối Ở một bài thơ khác,

Nguyễn Hoa đã nói về điều này như một tuyên ngôn sống và sáng tạo của thơ ông:

Không viết được

“Những câu thơ thật đẹp”

Tôi bỏ tôi Như đêm tối lẫn vào đêm tối

Để không thấy Bóng mình

(Tôi bỏ tôi)

Toàn bộ tác phẩm thơ Nguyễn Hoa toát lên vẻ đẹp sâu kín tinh tế, ngôn ngữ trong sáng giàu bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời khái quát những triết lí nhân sinh, những bài học làm người

có của nó, bằng một giọng điệu thích hợp với thời đại nó đang sống Nằm trong dòng chảy của thơ ca đương đại, bằng những sáng tác của mình, Nguyễn Hoa đã có một hành trình thơ khá dày dặn Đặc biệt với những suy niệm về thơ cho thấy một nhà thơ luôn có ý thức cao về nghệ thuật, về sứ mệnh của người nghệ sĩ Có thể khẳng định, ở

tư cách một nghệ sĩ, một nhà thơ, Nguyễn Hoa đã góp một tiếng nói riêng, độc đáo và tích cực trong dòng chảy của thơ ca đương đại Việt Nam

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chương 2 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ HÌNH TƯỢNG CÁI TÔI

TRONG THƠ NGUYỄN HOA

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ Nguyễn Hoa

Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm mãnh liệt, là cảm xúc say đắm được thể hiện sâu sắc, nhuần nhuyễn trong tác phẩm nghệ thuật Nó là tư tưởng, là linh hồn của tác phẩm, gây tác động và truyền cảm, hấp dẫn đến người đọc Có thể nói, cảm hứng chủ đạo chỉ nội dung chủ yếu của tác phẩm, chỉ thái độ nhiệt tình, đam

mê xuyên suốt sáng tác của người nghệ sĩ Cho nên, có thể xem “cảm hứng chủ đạo

thống nhất với đề tài và tư tưởng của tác phẩm … đem lại cho tác phẩm một không khí xúc cảm tinh thần nhất định, thống nhất tất cả các cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm” [38]

Nền văn học Việt Nam giai đoạn 1945- 1975 là nền văn học mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Cách mạng Trong không khí lịch sử hào hùng,

dù còn nhiều đau thương, gian khổ nhưng tâm hồn con người Việt Nam luôn hướng

về lí tưởng, về tương lai tươi sáng của đất nước Đó là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn để giúp họ vượt qua mọi khó khăn thử thách Điều đó được thể hiện đậm nét trong thơ ca:

Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước

Mà lòng phơi phới dậy tương lai

(Theo chân Bác- Tố Hữu)

Sau 1975, cùng với sự thay đổi của điều kiện lịch sử xã hội, cảm hứng thơ đã nhanh chóng chuyển đổi từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng trữ tình thế sự đời tư

Đã có rất nhiều cây bút thành công với mảng đề tài viết về cuộc sống mới, đi sâu khai thác đời sống nội tâm con người

Nguyễn Hoa vẫn lặng lẽ những bước đi của riêng mình, tư tưởng, cảm hứng chủ đạo trong thơ ông luôn có sự thống nhất Đó là tình cảm thiêng liêng hướng về

Tổ quốc, đồng đội Là tình yêu mãnh liệt, sự gắn bó với quê hương, với Mẹ, với đất đai…Đọc thơ Nguyễn Hoa ta luôn thấy ở ông một sự rắn rỏi, kiên quyết, thủy chung với đường thơ đã chọn

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

2.1.1 Cảm hứng về Tổ quốc, về người lính

Viết về Tổ quốc là nguồn cảm hứng vô tận với các nhà văn nhà thơ Cách mạng Với Nguyễn Hoa cũng vậy, ông say sưa viết về Tổ quốc cả trong thời chiến hay khi đất nước hòa bình Trong ông luôn vững vàng một mục tiêu, lí tưởng, một

con đường đã chọn, đó chính là Con đường Tổ quốc:

Xa mẹ Bước chân dạy tôi con đường phải tới tôi cùng đồng đội

đi con đường của mình con đường Tổ quốc!

(Con đường Tổ quốc)

Rời xa mái ấm gia đình, xa mẹ, xa quê hương, con người ấy đã biết đi trên

con đường mình chọn lựa, thật rõ ràng và kiên định! Nhà thơ gọi “con đường Tổ

quốc” là “con đường của mình”, hình tượng Tổ quốc trở nên gần gũi biết bao

Nguyễn Hoa đã có nửa đời mặc áo lính, nửa đời người lính trải khắp mọi chiến trường suốt từ những năm 1970 đến 1985 Chính vì lẽ đó, ông đã thấu hiểu và tái hiện hình ảnh của một Tổ quốc Việt Nam đầy đau thương và cao cả:

Tổ Quốc Mười mấy thế kỉ chiến tranh ngày chiến thắng mừng vui mà khóc những mái tóc xanh- những mái tóc bạc giọt nước mắt rơi mát mềm đất đai (Con Tổ quốc)

Bất cứ ai khi nhắc về lịch sử của dân tộc đều không thể không nhắc về những ngày tháng “khổ nhục, đau thương mà vĩ đại” Nhưng hơn ai hết, là một người con của Tổ quốc đã từng chứng kiến những năm tháng ấy, nhà thơ hết sức cảm động và thấm thía trước một Tổ quốc trong ngày chiến thắng “mừng vui mà khóc”, cảm

động trước cảnh đoàn tụ của hai thế hệ “những mái tóc xanh- những mái tóc bạc”

sau bao ngày cách xa không hi vọng sự trở về

Viết về Tổ quốc, ta luôn thấy ở nhà thơ có sự hòa nhịp của cái riêng và cái chung một cách trọn vẹn, cái tiểu ngã hòa cùng cái đại ngã, thấy ở nhà thơ bao suy ngẫm của một người lính trên bước đường chiến đấu gian lao cho một

Tổ quốc tồn sinh

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chính tư tưởng cao đẹp và tình cảm sáng trong của nhà thơ đã khiến cho hình tượng đất nước Việt Nam và sự nghiệp mà cả dân tộc đang theo đuổi thêm thân thương và hùng tráng Vốn rất bình dị, không khoa trương nhưng dường như khi viết về Tổ quốc ông đã trở thành một người khác hoàn toàn: đó là một cái tôi công dân với trách nhiệm rất cao Nguyễn Hoa cũng giống các nhà thơ khác, khi viết về Tổ quốc ông đã nhận diện, cắt nghĩa thật hay Nhưng cái riêng là thơ ông còn nói lên quan hệ đặc biệt giữa cái tôi riêng của bản thân với Tổ quốc Ông không

xưng là ta mà xưng là con, ông còn nói rõ: sau con MẸ là con NHÂN DÂN là con

TỔ QUỐC Một mối quan hệ thật thân thương gần gũi biết bao

Để có Tổ quốc hôm nay đã có sự hi sinh, nằm xuống của biết bao người con

đất Việt Sự hi sinh ấy không phải là vô nghĩa, bởi lẽ máu người, thi thể người, hồn

vía người sống mãi để bay cao lá cờ của Tổ quốc:

Máu người chảy thấm sâu Thành mạch nguồn dưới đất trong veo không mất !

Thi thể người nằm xuống thành cao mặt đất

xanh không mất!

Hồn vía người

Tự do không mất!

Tổ quốc Không chỉ có Cánh cò, cánh vạc lặn lội Khói trắng vờn bay mái rạ Tiếng sáo diều chơi vơi

Còn hồn bao đời, xương thịt, máu, mồ hôi Người về đất

Đất

Có mắt Anh ánh nhìn Không bán mua Không chia cắt Đất Tổ quốc

ước mơ tôi tươi mát tôi nâng bát nước đầy run rẩy tình yêu!

Muối còn thiếu nhiều rau còn thiếu nhiều

(Con Tổ quốc)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang thơ viết về Tổ quốc của Nguyễn Hoa còn là những dòng kí sự ghi lại những tháng ngày lịch sử của dân tộc:

17 giờ 30 phút Ngày 7 tháng 5 năm 1954 Tướng Đờ Cát x- tơ- ri Cùng bộ tham mưu kéo cờ trắng ra hàng

Để lá cờ “Quyết thắng” hiên ngang Rợp đỏ trời Tây Bắc

Để dòng người như thác

Ùa reo từ Điện Biên Phủ đổ về

Những miền quê, những làng quê ngóng đợi

Cuộc kháng chiến chín năm/ Tổ quốc lại về mình

(Lời người pháo thủ Điện Biên)

Những dòng kí sự ấy ghi lại sự kiện vẫn còn nóng hổi trong trái tim bao người Tổ quốc vĩ đại với những chiến thắng lớn lao khiến lòng người náo nức Đó

là thành quả của cả dân tộc sau cuộc kháng chiến trường kì chín năm Đó là niềm tự

hào của dân tộc trước cả thế giới: “Điện Biên Phủ- Việt Nam- Hồ Chí Minh/ Chúng

tôi hò reo- trái đất cũng hò reo như thế ”

Với chiều sâu của cảm xúc suy luận, Nguyễn Hoa không chỉ viết về những

sự kiện: “Tôi ghi lại điều này trong sách vở / phút mở đầu của Điện Biên lịch sử” .(Lời người pháo thủ ĐB); “Như thế bắt đầu từ mùa khô/ năm 79 ./ Căm- pu-

chia, bạn ơi” mà bao địa danh suốt dọc dài đất nước cũng được nhà thơ nhắc đến từ

Hàm Rồng, Đà Nẵng, sông Chu làm nên một hình tượng Tổ quốc trong không gian địa lí rộng lớn Đặc biệt, với Nguyễn Hoa, cảm hứng về Tổ quốc còn gắn liền với những con người lịch sử, những danh nhân của đất nước, dân tộc mình Hãy đọc những vần thơ giản dị mà xúc động khi nhà thơ viết về Bác Hồ kính yêu trong những ngày đầu ra đi tìm đường cứu nước (lúc Bác xuống bến tàu Nhà Rồng làm

phụ bếp cho tàu Đô đốc La- tút- xơ Tơ- rê -vin 13 khi tàu rời Sài Gòn đi Singgapor

trên đường sang Pháp) để thấy được tình cảm thành kính của người con Tổ quốc hướng về Lãnh tụ:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trên tàu vượt biển xa Anh Ba luôn dậy sớm

Hóa Anh thức sóng khơi Luôn cùng mình dậy sớm

Để thấy vầng mặt trời Phút vượt mình khỏi biển!

(Trên tàu vượt biển xa)

Trong số những con người vĩ đại ấy của dân tộc, Nguyễn Hoa luôn nhớ đến

“người về từ Đông Quan”

Có lẽ cuộc đời của con người anh hùng bậc nhất nhưng cũng bi kịch bậc nhất trong lịch sử thời Trung đại Việt Nam là nguồn cảm hứng đặc biệt với nhà thơ Nguyễn Hoa đã viết nhiều về Nguyễn Trãi Trong thơ của ông, hình tượng người anh hùng dân tộc luôn hiện lên với tư tưởng thật minh triết, trong tầm vóc lớn lao gắn với núi sông, đất đai, bờ cõi:

Có một ngày như thế Của thưở sáu trăm năm Người về từ Đông Quan Dâng cho người ở Lam Sơn Một trái tim

Mười năm thành Đông Quan thao thức Một trái tim

Thấm mưa rơi ải Bắc

Và người con dân Việt nào cũng biết đến công lao to lớn của Nguyễn Trãi với vai trò của một vị quân sư tài ba trong cuộc chiến đấu chống giặc Minh Thậm chí, khi cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi, Nguyễn Trãi đã thay mặt Lê Lợi viết

“Bình Ngô đại cáo”:

Hẳn lúc ấy, người về từ Đông Quan đứng thẳng Vai kề vai cùng người ở Lam Sơn

Uống chung chén rượu thề nâng gươm Hẳn lúc ấy người về từ Đông Quan Chụm đầu cùng người ở Lam Sơn Đọc Bình Ngô Sách

Từ đây: núi sông, đất đai này được vạch

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si