Tìm hiểu về rồng trung hoa

Mặc dù không có thực trên thực tế nhưng hình tượng con rồng lại có một sức sống mãnh liệt, ảnh hưởng đến hầu hết các lĩnh vực đời sống xã hội của người phương Đông nói chung và người Tru

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LUẬN VĂN THẠC SỸ CHUYÊN NGÀNH VĂN HÓA HỌC

TÌM HIỂU VỀ RỒNG TRUNG HOA

中国龙研究

Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH TRẦN NGỌC THÊM

Học viên: NGUYỄN NGỌC THƠ

Tp Hồ Chí Minh - 2003

MỤC LỤC

DẪN LUẬN

CHƯƠNG I: RỒNG – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

3 Hoàn cảnh xuất hiện hình tượng con rồng Trung Hoa 34

Chương II: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA RỒNG TRUNG HOA

QUA CÁC THỜI ĐẠI

5 Thời kì Tam Quốc – Ngụy – Tấn – Nam Bắc Triều 71

Chương III: CÁC CHỦNG LOẠI RỒNG TRUNG HOA

1.0 Khái niệm nguyên mẫu (91) 1.1 Xà long (92) 1.2 Ngạc long

1.6 Mã long (104) 1.7 Hổ long (107) 1.8.Cẩu long (110) 1.9

Điểu long (111) 1.10 Giao long (114) 1.11 Rồng có nguyên mẫu

là cây tùng (115) 1.12 Rồng có nguyên mẫu là sinh thực khí nam

(115) 1.13 Rồng có nguyên mẫu là tia chớp và cầu vồng (116)

1.14 Các loại rồng có nguyên mẫu khác (116)

2.0 Về vấn đề nhận dạng cấu tạo hình dáng (127) 2.1 Cù long

(128) 2.2 Li long (128) 2.3 Ứng long (130) 2.4 Quỳ long (130)

3.1 Thủy long (132) 3.2 Vân long (133) 3.3 Lục long (133)

4.1 Chính diện long (134) 4.2 Phản cố long (135) 4.3 Đoàn long

(135)

5.0 Vấn đề nhận diện ngón chân (136) 5.1 Rồng có chân 3 ngón

(136) 5.2 Rồng có chân 4 ngón (137) 5.3 Rồng có chân 5 ngón

(137) 5.4 Rồng có chân không phân ngón (138)

6 Phân loại theo đối tượng kết hợp với rồng 138 6.1 Quá chi long (139) 6.2 Hoa long (139) 6.3 Long phụng (140) 6.4 Long hổ (140) 6.5 Long mã (140) 6.6 Long ngư (141) 6.7 Long – lân – quy – phụng (141) 6.8 Hỏa châu long

(142)

8.1 Rồng có đặc tính thiện (143) 8.2 Các loại rồng ác (143)

Chương IV: Ý NGHĨA VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA RỒNG TRUNG HOA

1.1 Rồng trong ngôn ngữ Hán (145) 1.2 Rồng trong văn học (148)

2.1 Rồng với Thần tiên gia (153) 2.2 Rồng với Nho giáo (154)

2.3 Rồng với Đạo giáo (156) 2.4 Rồng với Phật giáo (158) 2.5

Rồng với các tín ngưỡng dân gian (160)

3.1 Hội họa (166) 3.2 Nghệ thuật cắt, xếp giấy rồng, làm diều

rồng (168) 3.3 Nghệ thuật đồ sứ (169) 3.4 In tem (171) 3.5

Điêu khắc (173) 3.6 Âm nhạc, sân khấu, văn hóa dân gian

(177)

5 Ảnh hưởng của rồng trong văn hóa vật chất 182 5.1 Rồng trong văn hóa ẩm thực (182) 5.2 Rồng trong văn hóa

trang phục (185) 5.3 Kiến trúc cung đình (188)

II Ý nghĩa của hình tượng rồng trong tâm thức và đời sống xã hội

Trung Hoa

1.1 Biểu tượng quyền lực của giai cấp thống trị (196) 1 2 Biểu

tượng của sự thị uy, tính hung bạo và tư tưởng trọng nam khinh nữ

DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài:

Hình tượng con rồng là biểu tượng cho sự may mắn và quyền lực đã được người phương Đông sáng tạo ra qua hàng ngàn năm lịch sử Mặc dù không có thực trên thực tế nhưng hình tượng con rồng lại có một sức sống mãnh liệt, ảnh hưởng đến hầu hết các lĩnh vực đời sống xã hội của người phương Đông nói chung và người Trung Hoa nói riêng: văn hóa dân gian, văn hóa bác học, văn học, nghệ thuật, tôn giáo, tín ngưỡng… Tuy vậy, ở Việt Nam, việc nghiên cứu hình tượng con rồng Trung Hoa đến nay chưa làm được bao nhiêu, do vậy việc nghiên cứu văn hóa Trung Hoa vẫn chưa toàn diện và sâu sắc Ở phương diện này, có thể nói đây là một đề tài hấp dẫn, nguồn tư liệu tương đối phong phú, chắc chắn sẽ là những thuận lợi khi thực hiện đề tài

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài:

a Với đề tài chuyên sâu về một hình tượng không có thật trên thực tế, luận văn sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn hình tượng con rồng Trung Hoa, từ đó làm cơ sở để chúng ta so sánh với hình tượng con rồng của các dân tộc phương Đông khác, trong đó có con rồng Việt Nam Mặt khác, khi hiểu được mọi vấn đề liên quan đến hình tượng con rồng: từ hoàn cảnh ra đời, nguồn gốc xuất hiện, biểu hiện hình dáng, đến ảnh hưởng và ý nghĩa của nó, chúng

ta sẽ hiểu thêm các lĩnh vực khác như văn hóa, văn học dân gian, tôn giáo, tín ngưỡng… Ở một phương diện nào đó, luận văn sẽ lý giải nguồn gốc

biệt của nó khi đi vào lĩnh vực văn hóa dân gian của các dân tộc, trong đó có Việt Nam Với những cố gắng nhất định trong quá trình thực hiện, luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu về rồng trong tương lai

b Nghiên cứu các biểu tượng văn hóa chính là nghiên cứu một khía cạnh cụ thể của văn hóa Về mặt này, rồng là một trong những biểu tượng văn hóa phổ biến nhất ở Trung Hoa nói riêng, trong khu vực Đông Á nói chung Tuy đề tài tập trung đi sâu nghiên cứu một hình tượng không có thật trong thực tế nhưng xét ở khía cạnh giá trị mà luận văn mang lại thì chúng ta sẽ nhận thấy giá trị thực tiễn của đề tài

Qua kết quả nghiên cứu nguồn gốc, quá trình phát triển, các đặc trưng cơ bản, các ảnh hưởng của rồng trong đời sống văn hóa cũng như các dấu ấn văn hóa mà con người để lại trong nó, chúng ta sẽ phần nào hiểu được con đường

tư duy văn hóa của người Trung Hoa, thông qua con đường tư duy ấy, chúng

ta có thể tìm hiểu tâm thức dân tộc Trung Hoa

Qua so sánh với văn hóa Việt Nam, chúng ta sẽ tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong lối tư duy, từ đó có các biện pháp duy trì mặt tốt và khắc phục những hạn chế trong tư duy của chúng ta Ngoài ra, khi hiểu triết lý sống và tư duy văn hóa của người Trung Hoa, chúng ta sẽ có những cơ sở nhất định để áp dụng phương thức ứng xử phù hợp trong quá trình giao lưu chính trị, kinh tế, văn hóa Do vậy, luận văn sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về giá trị văn hóa dân tộc mình, góp phần xoá bỏ lối tư tưởng lấy Trung Hoa làm trung tâm trong một bộ phận không nhỏ người Việt Nam hiện nay

Mặt khác, luận văn sẽ giúp định vị hình tượng con rồng Việt Nam trong vô số các mô típ về con rồng trong văn hóa Đông Á nói chung

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu:

a Nhiệm vụ chính của luận văn là tìm hiểu các bình diện từ quá trình

hình thành, hoàn cảnh ra đời, quá trình phân loại, ảnh hưởng và ý nghĩa của hình tượng con rồng Trung Hoa trong suốt chiều dài lịch sử của nó

b Với những cố gắng nhất định, luận văn sẽ cung cấp một bức tranh toàn diện để phục vụ việc nghiên cứu con rồng trong lĩnh vực văn hóa học nói chung và trong nghiên cứu văn hóa Trung Hoa nói riêng Cũng qua tìm hiểu hình tượng con rồng, chúng ta sẽ phác họa nên cách nhìn đúng đắn về các giá trị văn hóa văn minh phương Đông, từ đó củng cố vững chắc thêm ý chí bảo vệ truyền thống văn hóa dân tộc, có ý thức giữ gìn và phát huy tốt các giá trị đó

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu:

a Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là Phương pháp nghiên cứu văn hóa học Đây là phương pháp tổng hợp của nhiều tiểu phương pháp như hệ thống

– cấu trúc, phân tích, chứng minh và tổng luận các yếu tố văn hóa trong phạm vi nghiên cứu

Phương pháp phân loại cũng được sử dụng để phân chia rồng theo từng giai đoạn lịch sử, theo từng chủng loại và theo từng nhóm dân tộc, v.v

Phương pháp định tính, phương pháp quan sát thực tế giúp xác định, ghi nhận và bổ sung hình ảnh và tư liệu cho đề tài

b Nguồn tư liệu bao gồm các tác phẩm nghiên cứu có liên quan trong và ngoài nước, tài liệu khảo cổ học, văn hóa học, các sách về lịch sử, dân tôïc học, nhân học văn hóa, tài liệu trên mạng internet, v.v bằng các thứ tiếng Việt, Anh, Hán Tổng quan về nguồn tư liệu có thể chia ra như sau:

- Tài liệu bằng tiếng Việt liên quan đến rồng Bách Việt, các sách công cụ mang tính lý luận về văn hóa học, các loại từ điển, v.v

- Tài liệu bằng tiếng Anh chủ yếu là các sách, từ điển hoặc tư liệu internet về các biểu tượng văn hóa truyền thống Trung Hoa hoặc một số sách chuyên sâu vào các khía cạnh có liên quan đến rồng

- Loại tài liệu thứ ba là các sách vở, bài viết bằng tiếng Hán về rồng Trung Hoa Đây là phần tư liệu quan trọng nhất, đóng vai trò then chốt trong việc hoàn thành luận văn

Ngoài ra, tác giả còn sử dụng các tập Atlas, từ điển hình về rồng để bổ sung minh họa cho luận văn

Chương I:

RỒNG – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1 Rồng trong văn hóa thế giới

Trong văn hóa một số dân tộc trên thế giới, rồng là một trong những biểu tượng văn hóa quan trọng, có ảnh hưởng nhiều đến đời sống tinh thần, xã hội của các quốc gia, dân tộc Rồng trên thế giới vốn rất phong phú về hình dáng, đặc tính, ý nghĩa và ảnh hưởng do quan niệm của các dân tộc về chúng khác nhau Ở phương Đông, rồng ngoài thể hiện sức mạnh còn là hiện thân của sự linh thiêng, may mắn, của cái tốt và được người dân kính nể, sùng bái Trong khi đó, rồng ở một số dân tộc phương Tây là hiện thân của bạo lực, sự tàn bạo, sự điêu tàn, là đại diện của quỷ dữ Xét về nguồn gốc, theo một số tác giả, rồng phương Tây được du nhập từ phương Đông, trong đó có thể là rồng Đông Nam Á Tác giả Trần Ngọc Thêm có dẫn kết luận của J.V Chesnov như sau “hình tượng con Rồng phát sinh từ Đông Nam Á đã thâm nhập đến những vùng xa xôi nhất của châu Âu” [2001: 245] Do vậy, rồng phương Tây xuất hiện muộn hơn rồng phương Đông Cũng theo Trần Ngọc Thêm, con rồng sau khi được du nhập vào phương Tây đã được dương tính hóa, thân hình

thu ngắn lại và có hình thù giống thú, có cánh, tính cách hung hãn, chuyên canh giữ các kho báu [2001: 246] Dân gian các dân tộc trên thế giới hiện còn lưu truyền rất nhiều các câu chuyện về rồng Dưới đây là một vài nét sơ lược về rồng của một số dân tộc trên thế giới Riêng về rồng Trung Hoa, chúng tôi không giới thiệu trong mục này Nguồn tư liệu sử dụng cho phần này chủ yếu là một số trang web giới thiệu rồng thế giới và một số sách công cụ khác

1.1.1 Rồng ở Đông Bắc Á

Khu vực Đông Bắc Á được biết đến với những giá trị truyền thống văn hóa đặc sắc của các dân tộc ở Trung Hoa, Nhật Bản, Korea, trong đó các dân tộc chủ thể là người Hán, người Nhật và người Hàn Ngoài người Trung Hoa, người Nhật Bản và người Hàn cũng có hình tượng con rồng

a Rồng ở Nhật Bản

Về hình dáng, rồng Nhật Bản gần giống rồng Trung Hoa nhưng thân dài, giống rắn hơn, chân thường có ba ngón Tuy vậy, ở Nhật Bản vẫn có rồng bốn ngón hoặc năm ngón [website: dragonwood.freeservers.com ] Người Nhật Bản cho rằng rồng là sản phẩm tinh thần của họ, ban đầu chân chỉ có ba ngón, song khi rồng được truyền sang phía Tây thì mọc thêm ngón: đến Korea có bốn ngón, đến Trung Hoa có năm ngón [website: dragonsinn.info…] Nhìn chung, rồng Nhật Bản trong truyền thuyết thường gắn với biển xanh hơn là mây và mưa, do Nhật Bản là một quần đảo giữa biển khơi, quanh năm chịu nhiều cơn bão từ biển, trong khi đó thì lượng mưa khá dồi dào nếu so với khu vực Hoa Bắc ở Trung Hoa Do vậy, người Nhật Bản mong muốn chế ngự sự phẫn nộ của đại dương, chính vì thế họ gắn rồng với đại dương (hình 1.1)

Loại rồng phổ biến nhất ở Nhật Bản là Ryo (Ryo-wo) hoặc còn gọi là Tatsu Rồng Ryo sớm xuất hiện trong Thần đạo, là hình ảnh Long vương trong văn hóa Nhật Bản, trú ngụ ở cung điện đưới biển sâu Rồng Ryo có thân

người, đầu rồng, là biểu tượng của sự thông thái, là thần bảo hộ của Thần

đạo Thứ hai là Sei Ryu (thanh long), là thần trấn giữ phương Đông trong

thuyết vũ trụ luận của người Nhật Bản, và cũng là con vật biểu trưng của chi

thìn trong dãy Hoàng đạo truyền thống Thứ ba là Ryu, xuất hiện trong kinh Phật khi Phật giáo được truyền đến Nhật Bản Rồng Ryu được cho là thần cai quản mây, mưa, ban nước cho dân… Rồng Ryu còn là một trong nhóm tứ linh

(long, lân, quy, phụng) của người Nhật

Hình 1.1: Rồng Nhật Bản

Nguồn: [website: dragonsinn.info…]

Hình 1.2: Rồng Korea

Nguồn: [Yun Youn Soo 1999: 23]

Ngoài ra trong văn hóa Nhật Bản còn có các loại rồng như Kiyo, O Goncho, Uwabami, Yamata-no-orochi, Yofune-nushi Kiyo vốn là một cô hầu

bàn xinh đẹp vì muốn trả thù một vị hòa thượng mà biến thành rồng truy

đuổi O Goncho là con rồng trắng, là biểu tượng của sự đói rách Hiện người

dân khu vực hồ Ukisima ở cố đô Kyoto vẫn còn lưu truyền câu chuyện rồng

O Goncho thường biến thành loài chim vàng và bay đi khắp vùng, dân chúng

nghe thấy tiếng chim ắt sẽ bị chết đói [website: dragonsinn.info…] Uwabami

là một con rồng ác trong thần thoại thường xuất hiện xô ngã các kỵ sĩ ra khỏi

mình ngựa Yamata-no-orochi là con rồng tám đầu, trong truyền thuyết là một

con rồng hung ác, thường làm hại dân lành nên bị dũng sĩ Susano chuốc rượu

sakê và giết chết Yofune-nushi là con rồng-rắn biển, trong truyền thuyết

thường bắt cóc phụ nữ xinh đẹp

b Rồng ở Korea

Giống như người Nhật Bản, người Hàn cho rằng tổ tiên họ mới là chủ nhân sáng tạo ra rồng Rồng Korea về cơ bản giống với rồng Trung Hoa, song có một ít khác biệt, chủ yếu là hoa văn phụ và màu sắc Rồng Korea thường có bốn ngón (hình 1.2) Một số ít rồng năm ngón được sử dụng trong cung đình Người Hàn cho rằng rồng phát sinh ở bán đảo Korea có bốn ngón,

đi sang phía đông đến Nhật Bản thì mất một ngón, còn đi sang phía tây thì mọc thêm một ngón, trở thành rồng Trung Hoa [website: dragonsinn.info ] Tuy nhiên, quan niệm này có vẻ rất phi lý, vì nếu rồng sang đến Trung Quốc mọc thêm một ngón nhưng khi đến phương Tây lại không mọc thêm một ngón nào!

Rồng ở Korea gọi là yong, được phân làm ba loại chính: Yong, Yo và Kyo Yong là loại rồng có quyền lực nhất, quản lý bầu trời Yo là loại rồng không sừng, sống ở đại dương Kyo cư trú ở vùng núi, bảo vệ sự bình yên của

mặt đất

Dân gian người Hàn hiện vẫn còn lưu truyền nhiều câu chuyện dân gian về rồng, trong đó có câu chuyện ông lão đánh cá bắt được một con cá chép vốn là con trai long vương hóa thân Ông lão nghe lời thỉnh cầu của cá chép, thả nó về với nước và nhờ vậy ông được đền bù bằng vàng bạc châu báu Nhìn chung, các câu chuyện dân gian về rồng của người Hàn thể hiện đức tính hiền hòa, hay cứu người, bảo vệ mùa màng của rồng

1.1.2 Rồng ở Đông Nam Á

Vùng Đông Nam Á ở đây được hiểu là một khu vực địa văn hóa, bao gồm khu vực từ nam sông Trường Giang xuống vùng Đông Nam Á hiện đại, phía Tây đến bang Assam của Ấn Độ Đây là khu vực được cho là chiếc nôi sinh

Thêm [Trần Ngọc Thêm 2001: 245]… cho rằng rồng hiện nay trên thế giới xuất phát từ vùng sông nước Đông Nam Á; nguyên mẫu là cá sấu; đặc tính hiền hòa; là thần bảo hộ của các cư dân nông nghiệp Trong số các dân tộc Đông Nam Á ấy, nổi bật là nhóm Bách Việt và nhóm Mã Lai - Đa Đảo, đều có hình tượng rồng riêng của mình

a Rồng Bách Việt

Như phân tích ở những phần sau, rồng Bách Việt xuất hiện từ rất sớm Nguyên mẫu của rồng là cá sấu Ở Việt Nam, có tác giả cho nguyên mẫu của

rồng Bách Việt là giao long, tức loại thuồng luồng sống ở vùng sông nước

thường làm hại ngư dân, do vậy ngư dân vẽ hình giao long lên mình để tránh

bị hại Dần về sau, các hình vẽ giao long phong phú về hình thức và trở thành rồng [Trần Quang Trân 1996: 10-15, 154-155] Cũng có tác giả cho giao long

là cá sấu [Trần Ngọc Thêm 2001: 247] Cho đến nay, xu hướng cho rằng

người Bách Việt có hình tượng rồng riêng của mình đã có một chỗ đứng nhất định

Hình 1.3: Rồng cá sấu trên trống đồng

Đông Sơn Nguồn: [Trần Ngọc Thêm 2001:

thanh long) Trong dãy Hoàng đạo, rồng ứng với chi thìn Trong thuật phong

thủy, rồng xanh và hổ trắng đã trở thành hai con vật linh thiêng để xác định thế đất Trong nhóm tứ linh (long, lân, quy, phụng), rồng là con vật đứng đầu Rồng được khắc trên trống đồng Đông Sơn (hình 1.3) Nói tóm lại, rồng là một biểu tượng may mắn, linh thiêng của người Bách Việt Qua thời gian dài tồn tại, rồng đã ảnh hưởng đến văn hóa các cư dân Bách Việt, để lại dấu ấn đậm nét trong tâm thức của những cư dân trong khu vực

b Rồng ở Indonesia và Malaysia

Quần đảo Indonesia vốn rất nổi tiếng với loài rồng Komodo, một loại bò sát lưỡng cư họ thằn lằn đang tồn tại trên thực tế Rồng Komodo quen với khí hậu nhiệt đới và chỉ có thể sinh sống tốt ở các hòn đảo Komodo, Rinea, Gili Motang và Flores (thuộc Indonesia) Rồng Komodo bình thường không hung tợn nhưng nếu bị chọc phá có thể tấn công người Các vi khuẩn chứa trong nước bọt của rồng Komodo là chất độc giết chết người nếu không may bị cắn Hiện nay, người dân ở quần đảo Indonesia còn có các loại rồng có thật khác, đó là rồng Nagus (còn gọi là Nakha), Moko (còn gọi là Mo’o) và Taniwha Rồng Nagus là loại rồng biển, không có chân và không có cánh, thân giống rắn, cổ có bờm, thân có vảy và không sừng Theo dân gian, rồng Nagus thường sống ở biển, sông, hồ và trong hang sâu, thường làm hại ngư dân nên được ngư dân tôn thờ với mong muốn nhận được sự chở che Cả

vừa sống dưới nước Taniwha thường mượn cát che lấp thân mình và chỉ tấn công những ai quấy rối chúng

Khác với loại rồng Komodo, Nagus, Moko, Taniwha tồn tại thật, người Indonesia còn có một loại rồng trong truyền thuyết Đó là loại rồng có thân rắn, có cánh rộng, biết bay (hình 1.4a-b) Theo dân gian Indonesia, loại rồng này giúp xua đuổi tà ma, bảo vệ giấc ngủ yên lành của các trẻ em, đưa chúng trở về với thực tế sau giấc ngủ Hiện chưa có bài nghiên cứu nào chính thức nói về nguồn gốc của loại rồng này, song có ý kiến cho rằng loại rồng này là sự kết hợp giữa chim thần Garuda và rắn thần Naga trong thần thoại Ấn Độ [dragonsempire.com…] Rõ ràng xét về ngoại hình, loại rồng này rất khác biệt với rồng phương Đông hay phương Tây khác

Người dân Indonesia và Malaysia ở đảo Bonéo cũng có câu chuyện về rồng Kinabalu Rồng Kinabalu vốn sống ở đỉnh Kinabalu trên đảo Tương truyền rồng Kinabalu có một hạt ngọc châu cực quý, vì thế hoàng đế Trung Hoa mong muốn chiếm được ngọc châu Song, sau hai trận chiến, hai hoàng tử Trung Hoa và đoàn tùy tùng thất bại, một hoàng tử trở trở về hoàng cung, một hoàng tử lưu lạc trên đảo Rồng Kinabalu đã bảo vệ thành công hạt ngọc châu thần bí của mình Tuy nhiên, cho đến nay, người dân đảo vẫn chưa thống nhất về hình ảnh của rồng Kinabalu

1.1.3 Rồng ở vùng Nam Thái Bình Dương và Hawaii

Rồng ở khu vực Nam Thái Bình Dương chủ yếu xuất hiện trong truyền thuyết Người dân bản địa New Zealand và Australia có một số câu chuyện về các con rồng hung ác Hotu-puku, Peke-hauna và Kataore, Aranda, rắn cầu vồng, Kuniya, Liru và Eigana Ngoài ra, người Hawaii cũng có câu chuyện tương tự về rồng Trong số các loại rồng xuất hiện trong truyền thuyết cư dân Nam Thái Bình Dương, người ta thấy có cả rồng thiện và rồng ác, đa số có

+ Rồng Hotu-puku: thuộc họ thằn thằn (Taniwha), xuất hiện trong thần

thoại cư dân bản địa New Zealand Tương truyền, cư dân khu vực Rotorua và Taupo (nơi ở của chúng) thường bị giết Một ngày nọ, chàng dũng sĩ Pitaka xuất hiện và lần lượt dùng sức mạnh và mưu trí giết chết các con rồng ác này, bảo vệ cư dân

+ Rồng Peke-hauna: thuộc họ thằn lằn, được miêu tả vừa giống rắn, vừa

giống kỳ đà lớn Tương truyền Peke-hauna sống ở đầm Awan-hou, thường ăn thịt dân làng Dũng sĩ Pataka sau khi giết xong rồng Hotu-puku đã lập mưu giết chết rồng Peke-hauna

+ Rồng Kataore: thuộc họ thằn lằn, được miêu tả vừa giống thằn lằn vừa

giống rắn, có bốn chân, mắt xanh, thân đầy lông, thường sống trong hang Rồng Kataore xuất hiện trong các câu chuyện thần thoại của người dân bản địa ở New Zealand và Australia (người Maori) Tương truyền, rồng Kataore bắt cóc nàng Tuhikarapapa, vợ của Reretoi Reretoi cầu cứu dũng sĩ Pataka lập mưu giết chết rồng

+ Rồng Aranda: được cư dân bản địa vùng Emianga (Australia) miêu tả

như một loài rắn biển to lớn hóa rồng Rồng Aranda được cho là thường sống

ở các con sông sâu, thường ăn thịt các ngư dân nếu không may đặt chân đến địa vực của nó Dân làng hoảng sợ mà tôn thờ

+ Các loại rồng – rắn cầu vồng: xuất hiện trong thần thoại cư dân bản địa

Australia như là những vị thần, thân rắn, có sừng, có thể bay mà không cần cánh Theo dân gian, các con rồng này giúp tạo đất và sắp xếp các dòng chảy của sông, suối, mang lại sự sống cho con người Các loại rồng phổ biến, gồm

có Julunggul (rồng - nữ thần sinh sôi, tên khác là Mumuna, Kalwadi, Kungpipi), Galeru (nữ thần duy trì sự sống), Warramunga (tên khác là Wollunqua, thần sáng tạo, biểu tượng của mùa xuân), Yurlunggur (người cha

vĩ đại, thần tạo mưa), Kalseru (nữ thần tạo mưa và sinh nở)…

+ Rồng Kuniya: xuất hiện trong thần thoại cư dân Australia bản địa, nửa

người, nửa rắn (phần giống rắn tương tự như rắn thần Naga ở Ấn Độ) Theo dân gian, rồng Kuniya là hiện thân của sự sống và sự sinh sôi

+ Rồng Liru: rất giống rồng Kuniya nhưng là loài rồng ác, thường gây

chiến với Kuniya Tương truyền, rồng Liru đã tạo ra những khối núi đá lỏm chỏm ở phía tây nam vùng Uluru

+ Rồng Eingana: xuất hiện trong thần thoại dân bản địa Australia, là người

Mẹ sáng tạo ra thế giới, là Mẹ của muôn loài Hiện người ta không cố định hình dáng của rồng Eingana vì cho rằng khi vẽ rồng sẽ xúc phạm đến Mẹ Rồng Eingana là Mẹ của các vị thần, vừa tạo ra sự sống, vừa tạo ra cái chết để đảm bảo sự quân bình và trật tự thế giới

Xét trên phạm vi địa dân tộc học, khu vực New Zealand và Australia ngày nay vốn là nơi cư trú của người Polynesian Do vậy, các con rồng ác trên đều có liên quan đến các loại rồng Nagus, Moko và Taniwha của người Indonesia Theo ngôn ngữ địa phương, Hoto-puku, Peke-hauna đều có nghĩa là rồng thằn lằn lớn [website: dragonsempire.com…]

Người dân đảo Hawaii cũng có câu chuyện về rồng Mẹ của các loại rồng có tên gọi Mo-o-inanea Theo dân gian, đây là con rồng biển được cư dân đảo tôn thờ Tuy vậy, hiện có rất ít tư liệu về loại rồng này

1.1.4 Rồng ở khu vực Lưỡng Hà (Mesopotamia)

Lưỡng Hà là một khu vực địa văn hóa, bao gồm các quốc gia dân tộc vùng Trung Đông và Tây Á, khu vực có nền văn minh Lưỡng Hà (Mesopotamia) nổi tiếng trong lịch sử Các dân tộc ở khu vực này cũng có văn hóa rồng Dưới đây là một số loại rồng phổ biến

+ Rồng Humbaba: xuất hiện trong thần thoại của người Babylon và Sumer, được miêu tả như là một con rồng sư tử trong sử thi Gilgamesh Rồng

chân và vuốt giống chim ưng Rồng Humbaba được coi là người giữ rừng Rồng Humbaba đe doạ sự sống còn của người dân, vì vậy dũng sĩ Gilgamesh và người bạn Enkidu đã tìm cách giết chết rồng Humbaba Việc rồng Humbaba bị giết thể hiện quan niệm không có gì bất tử của người Babylon và người Sumer

+ Rồng Zu: tên khác là Asag, xuất hiện trong thần thoại của người Sumer

Hiện nay người ta không phác họa hình thù của rồng Zu Zu là loại rồng thông minh và xảo quyệt Rồng Zu lấy trộm những quyển thần luật của thần Enlil nên bị thần Ninurta (con của thần Enlil) giết chết Rồng Zu là biểu tượng chống lại sự áp đặt và thể hiện tính nhân bản trong giới thần linh

+ Rồng Gandareva: tên khác là Kundrav, xuất hiện trong truyền thuyết

của người Sumer, được miêu tả là một động vật to lớn, một nửa trên không trung còn một nửa chìm dưới đại dương Rồng Gandareva giết người ăn thịt Chàng dũng sĩ Keresapa đã giết chết rồng và cứu sống gia đình mình sau khi

bị rồng tấn công, uy hiếp và ăn thịt 12 con ngựa

+ Rồng Kur: xuất hiện trong thần thoại Sumer, là một động vật kết hợp

nhiều yếu tố của nhiều loại vật khác nhau Trong tiếng Sumer, “kur” có nghĩa là núi, là đất Rồng Kur đã chọc giận một vị thần linh nên bị trừng phạt Ninurta được sai đi giết rồng Rồng bị giết, máu chảy thành sông Ninurta lấy đá lấp thân rồng, dòng máu chảy biến thành dòng Tigris Việc rồng Kur chọc giận thần linh nên bị trừng phạt cho thấy tư duy sùng bái thần linh triệt để của người Sumer

Hình 1.5: Tráng sĩ giết rồng

trong văn hóa Iran

Nguồn: [Mehdo F 1999: 171]

+ Rồng Tiamat và Apsu: đây là loài rồng rắn xuất hiện trong thần thoại

Babylon Rồng cái Tiamat là thần nước mặn và rồng đực Apsu là thần nước ngọt, nhưng cả hai vợ chồng chỉ có chung một linh hồn Họ sáng tạo ra các vị thần khác như Lahmu, Anshar và Kishar Nhiều thần linh nữa đã được tạo ra, dần dần lấn chiếm các đại dương, sông hồ, ảnh hưởng đến Tiamat và Apsu Rồng Apsu vì muốn giết bỏ hết các thần mà họ tạo ra nên bị thần Ea và các thần linh khác lập mưu giết chết Thần Ea và vợ là Damkina sinh ra thần thông thái Marduk bốn mắt, bốn tay, nghe thấy mọi thứ Marduk giết chết rồng Tiamat và chặt đôi thân rồng, một nửa tạo trời, một nửa tạo đất, về sau tạo ra con người và vạn vật Câu chuyện cho thấy cả Apsu và Tiamat đều bị giết bởi chính các thần do họ tạo ra Apsu tượng trưng cho lòng tham, rồng Tiamat bị giết vì thù hận (vì trả thù cho chồng) Câu chuyện ngoài thể hiện chuyện tạo lập trời đất của thần linh còn là một bài học lớn về lòng tham và sự thù hận

+ Rồng của thần Nebuchadnezzar: xuất hiện trong thần thoại Babylon

Thần Nebuchadnezzar có nuôi một con rồng ở đền Bel Con rồng này được người dân cúng bái chỉ trừ nhà tiên tri Daniel Theo truyền thuyết, Daniel đã giết chết rồng

1.1.5 Rồng ở Ai Cập và khu vực còn lại của châu Phi

chủ yếu là ở Ai Cập Rồng châu Phi có thể chia làm hai loại rồng thiện và rồng ác, đa số đều có ảnh hưởng nhất định đến tư duy đa thần của cư dân châu Phi

+ Rồng Akhekhu: Rồng Akhekhu là loại rồng rắn, có bốn chân Con rồng

này là một thần linh xuất hiện trong các câu chuyện dân gian ở Ai Cập Người châu Âu đã mang rồng Akhekhu của Ai Cập đến châu Âu [elfwood.lysator.liu.se…]

+ Rồng Ammut: các tên khác là Amermait, Ammit, Amam, là loại rồng thú

đầu cá sấu Người Ai Cập cổ đại ghê sợ rồng Ammut vì theo họ, rồng Ammut sẽ tìm giết (hoặc cướp đi linh hồn) những ai vô tình phạm tội Do vậy, rồng Ammut được xem như thần chết Trong văn hóa Ai Cập cổ, rồng Ammut là biểu tượng của lời cảnh báo “hãy làm người tốt nếu không sẽ bị rồng giết hại”, đồng thời cũng là ác quỷ mặc dù rồng này chỉ ăn thịt những kẻ ác

+ Rồng Apep (còn gọi Apepi): là loại rồng rắn to lớn, thân giống cá voi,

đầu rắn, không có cánh Ban đầu Apep là thần mặt trời trong thần thoại Ai Cập, nhưng sau đí bị thần Ra tước mất vị thế, nên rất căm uất Apep trở thành ác quỷ Thần Ra ngày ngày đều đi du thám địa ngục Amenta, rồng Apep chặn đường hòng hãm hại thần Ra nhưng đều thất bại Ngoài ra, rồng Apep còn là biểu tượng của tiếng ồn (tạo ra sấm sét) nên không được người Ai Cập kính nể Trong các câu chuyện thần thoại có liên quan, sở dĩ rồng Apep không có chân, không có cánh là vì nó bị thần Ra trừng phạt Có thể nói, rồng Apep là biểu trưng của sự tha hóa, sự lấn át của cái xấu trong bản thân con người

+ Rồng Apophis: Rất ít tư liệu tả về hình thù con rồng này Dân gian Ai

Cập có câu chuyện thần mặt trời Ra giết chết rồng Apophis

+ Rồng Denwen: là loại rồng rắn hung ác Rồng Denwen đe dọa các thần

nên bị người Ai Cập truy đuổi, về sau bị giết chết Trong thần thoại Ai Cập,

rồng Denwen là loại rồng ác, bị người đời nguyền rủa

+ Rồng Ka-en-ankh Nereru: xuất hiện trong thần thoại Ai Cập, thường

được miêu tả như loại rồng rắn, thân hình to lớn, thường xuất hiện trong bóng tối Theo truyền thuyết, rồng Ka-en-ankh Nereru che khuất một phần ánh sáng của mặt trời, tạo ra bóng đêm cho nhân loại Rồng Ka-en-ankh Nereru không gây hấn với thần Ra mà đồng ý cho vị thần này tự xuất hiện trở lại sau màn đêm mà con rồng tạo ra Trong tâm thức người Ai Cập, rồng Ka-en-ankh Nereru là biểu trưng của ngày và đêm, của mặt trời mọc và lặn, và là biểu tượng của của sự sống

+ Rồng Mehen: xuất hiện trong thần thoại Ai Cập, được miêu tả như thần

bảo vệ cho thần Ra Tuy vậy, chi tiết về hình dáng, tập tính của rồng ít được bàn đến

+ Rồng Nehebkau: là loại rồng rắn, thân dài, nhỏ, có bốn chân Nhiều dị

bản truyền thuyết cho rồng Nehebkau là con của thần Geb, các câu chuyện khác cho rằng nó là con của thần Serket Rồng Nehebkau được thần Ra nuôi dạy Rồng Nehebkau ban bố lương thực cho mọi người, giúp người chống lại chất độc của rắn và bọ cạp Một nhiệm vụ khác của con rồng này là canh giữ sự an lành của các Pharaoh sau khi chết Do vậy, rồng Nehebkau là hiện thân của cái thiện, của sự sống và là hiện thân của thần Ra cứu giúp người dân

+ Rồng Wadjet: Rồng Wadjet là nữ thần của vùng Hạ Ai Cập Chị của

Wadjet là Nekhebet là thần giữ mộ Rồng Wadjet có cánh, có sức mạnh vạn năng, lần lượt giết chết hết các kẻ địch Rồng Wadjet trở thành biểu tượng của sự thống trị, do vậy rồng xuất hiện trên vương miện của các Pharaoh

+ Rồng giữ cửa địa ngục: xuất hiện trong thần thoại Ai Cập Trong nhiều

câu chuyện khác nhau về rồng này cho thấy rồng có số đầu, đuôi, chân và cánh không cố định Có khi là một đầu, có khi là ba đầu, có khi có bốn chân, có khi không chân… Theo truyền thuyết, loại rồng này thường xuất hiện theo

cặp, cùng giữa cửa địa ngục theo mệnh lệnh của thần Ra

+ Rồng Uraus: Đây là con rồng rắn xuất hiện trong thần thoại người dân

vùng Hạ Ai Cập Rồng Uraus thường xuất hiện cùng với thần Ra Trong

truyền thuyết, rồng Uraus còn là thần giữ mộ cho các vị Pharaoh tại các kim

tự tháp Do vậy, rồng Uraus được xem như thần bảo vệ cho các vị vua chúa

Ai Cập

+ Rồng Aido Hwedo (còn gọi là Ayido Hwedo, Nana-Buluku): xuất hiện

trong truyền thuyết vùng Dahomey ở Tây Phi, được miêu tả như một con rắn

cầu vồng khổng lồ, có khả năng thâu tóm cả thế giới Theo truyền thuyết,

rồng Aido Hwedo là thần sáng tạo ra thế giới, tạo ra đất liền và đại dương,

tạo ra các loại kim loại trong lòng đất, do đó nó là biểu tượng của sự vĩnh

hằng và tái sinh

1.1.6 Rồng ở châu Âu

Như đã nói ở phần trên, rồng châu Âu được cho là có nguồn gốc từ

phương Đông Tuy vậy, xét trên nhiều phương diện như ngoại hình, tập tính,

ý nghĩa … rồng châu Âu có những nét rất khác biệt so với rồng phương Đông,

ví dụ hình thú, đặc tính hung ác, ăn thịt người, v.v… Nhìn chung, rồng châu

Âu mang nét mạnh mẽ (dương tính), là biểu tượng của ác quỷ, của sự chết

chóc, điêu tàn Một số ít rồng còn lại được cho là có lợi cho người dân Dưới

đây là bảng tổng kết một số loại rồng được xếp theo từng quốc gia, dân tộc

Thông tin cho phần này được tập hợp từ các mạng crystalinks.com…; blackdrago.com…; freespace.virgin.net…; polenth.demon.co.uk…; elfwood.lysator.liu.se…, v.v

Tên rồng Quốc gia

Dân tộc Vùng Hình dáng / Tập tính Biểu tượng

Anh hùng giết rồng

nhà

(người Norse)

Hung ác

(người Norse)

Thân dài, ốm, đầu rồng, không có cánh

Lòng tham, sự hối lộ

Sigurd

(người Norse)

Giống rắn, thường ngậm đuôi

Ác quỷ

và Wiglaf Puk

Puuk

Pukis

Vùng Baltic Thân nhỏ, bốn chân

Thường ăn cắp vật cho chủ

Zaltys Vùng Baltic Rồng rắn, thân nhỏ,

không nguy hiểm

Thần giữ lò sưởi

thân màu đen

Ác quỷ, lòng tham

Rồng 9 đầu Lithunia Chín đầu, thân thú Ác quỷ

Mlokoky

Smij

Mang sữa cho dân

Rồng thiện

tiền cho dân làng

Sự giàu có

lửa

Ác quỷ Dobrynja

Không tên Áo Sông Sill Không miêu tả Ác quỷ Haymo Rồng sông

nước Patrick Master

Ác quỷ Jamie

Ác quỷ John

Wantley Anh Yorkshire Rồng thú, có cánh,

miệng phun lửa

Ác quỷ More

phun lửa, đầu có bờm

Ác quỷ

Rồng đỏ Anh Xứ Wales Rồng thú, màu đỏ

Biểu tượng quốc gia của xứ Wales

có cánh, sống trong hồ và trên cạn

Ác quỷ Thánh

Melusine Pháp Anjou Rắn biển hoặc nửa

người nửa rắn Vouivre Pháp Vùng

Alpine

Thân rắn, đầu thú, mắt sáng như kim cương

thần bảo vệ

vảy màu xanh và đỏ

Ác quỷ

súc

heo, đuôi phân nhánh, do thần Poseidon tạo ra

Ác quỷ Belleropho

n

Python Hy-La Đảo Delos Thân rắn, ít được

miêu tả

Tai họa Apollo

canh giữ kho báu

Ác quỷ Jason

chúa Andromeda

Ác quỷ Persus

Không tên La Mã Cappadocia Rồng thú, có cánh Ác quỷ Thánh

George Cockatrice Không xác

định

Rồng gà trống, thân trước và đầu là gà, đuôi rồng, có hai chân, cánh dơi

Trung tính

Xét về hình dáng, đa số các loại rồng xuất hiện ở châu Âu là các loại

rồng thú, một số là rồng rắn Rồng châu Âu thường là con vật kết hợp của

nhiều loài vật khác nhau, đa số là các loài gia súc vốn rất phổ biến ở châu lục

này Rồng châu Âu thường có thân ngắn, có hai hoặc bốn chân thú, miệng

phun lửa, một số sống dưới nước (rồng rắn), một số sống trên cạn

Đa số rồng châu Âu là rồng ác Trong bảng thống kê trên, 31 trên tổng

số 45 con rồng được thống kê là biểu tược của ác quỷ, của cái chết, của sự

điêu tàn Đây là đặc tính hoàn toàn khác biệt với rồng phương Đông – biểu

tượng may mắn và linh thiêng Một số ít còn lại là những con rồng thiện,

thường là thần bảo hộ, thần giữ cửa hay thần mang lại các sản phẩm vật chất

như ngô, sữa, tiền…

Đa số các con rồng châu Âu theo truyền thuyết là kẻ canh giữ kho báu,

hoặc là kẻ bắt cóc gia súc, con người (thường là các cô gái trẻ đẹp), và thường bị một vị anh hùng (thần thánh, người thường) đánh bại hoặc giết chết Điều này thể hiện ước vọng chiến thắng ác quỷ, sự tàn khốc của tự nhiên và thể hiện sức mạnh chinh phục giới tự nhiên của người phương Tây

Dưới đây là một số hình ảnh về rồng phương Tây: (Nguồn [blackdrago.com…]; [lowprice4u.com…])

Hình 1.6: Rồng Cockatrice

Hình 1.7: Rồng phương Tây phun lửa Hình 1.8: rồng thằn lằn

Hình 1.9: hai con rồng tác chiến Hình 1.10: rồng rắn có cánh

Hình 1.11: Rồng của người Celt (Anh)

Hình 1.12: rồng phun lửa Hình 1.13: rồng - rắn biển

Hinh 1.14: Rồng và hạt ngọc Hình 1.15: vợ chồng rồng

Hình 1.16: rồng ăn thịt người Hình 1.17: Rồng và hai dũng sĩ

1.1.7 Rồng ở châu Mỹ:

Nền văn minh Maya, Aztec… cổ rực rỡ ở châu Mỹ trước khi người

phương Tây đến đã để lại dấu ấn văn hóa rất đậm nét trong kho tàng văn hóa

các dân tộc trên thế giới dù rằng nền văn minh ấy không còn tiếp diễn nữa

Trong số các đóng góp văn hóa ấy, rồng châu Mỹ cũng là một trong những

biểu tượng có ảnh hưởng nhất định đến văn hóa của cư dân bản địa Một số

loại rồng châu Mỹ có thể kể như Chac, Coatlcue, Quetzalcoatl và Piasa

Qua nghiên cứu, các loại rồng ở châu Mỹ đã xuất hiện cách nay khoảng 2000

đến 3000 năm, tương đương với thời kì cuối Thương đầu Chu ở Trung Hoa

[Hạo Xuân 1999: 205] Nhìn chung, đa số rồng châu Mỹ là rồng thiện, là các

vị thần của các cư dân địa phương

+ Rồng Chac: là loại rồng xuất hiện trong thần thoại của người Maya

Theo dân gian, rồng Chac thân giống người, tai hươu, đầu ác quỷ (có khi là

đầu cá sấu), vảy cá, giỏi biến hóa (hình 1.18) Rồng có tiếng kêu to và dài,

thường được miêu tả như là thần tạo mưa Tương truyền, rồng Chac thường

cầm chiếc búa tạo sấm và ban mưa Rồng yêu cầu cư dân bản địa cúng tế,

những vị thần quan trọng trong văn hóa Maya do rồng Chac gắn liền với thời tiết - yếu tố hàng đầu để duy trì cuộc sống nông nghiệp của họ Người Maya sùng bái Chac, do vậy trong các ngôi đền tế thần, hình đầu rồng Chac thường được chạm đúc ở những nơi trang nghiêm [elfwood.lysator.liu.se…]

+ Rồng Coatlcue: Rồng Coatlcue xuất hiện trong thần thoại của người

Aztec Rồng Coatlcue thường được miêu tả như một người phụ nữ, da rắn, hai đầu rồng Rồng Coatlcue còn được vẽ với chiếc vòng cổ hình trái tim và chân có móng vuốt Rồng Coatlcue là biểu tượng sinh đôi (duality) của tự nhiên

Do vậy, rồng Coatlcue là hiện thân của sự sinh sôi Tương truyền, khi rồng Coatlcue mang thai rồng con Huizilopochtli, các con lớn của rồng Coatlcue là Centzon Huitznahua và Coyolxauhqui nổi giận, chống lại mẹ Rồng Coatlcue

lo lắng nhưng cuối cùng cũng đã sinh nở tốt Rồng con Huizilopochtli lớn lên, cùng với sự trợ giúp của Xiucoatl (rắn - thần sấm sét), đã giết chết các anh của mình Ngày nay, dấu ấn của rồng Coatlcue vẫn còn tồn tại trong tâm thức của một số cư dân bản địa [elfwood.lysator.liu.se…]

+ Rồng Quetzacoatl (người Maya gọi là Kukulkan hay Ehecatl, người Quiche ở Trung - Nam Mỹ gọi là Gucumtaz, người Zuni gọi là Kolowisi, người Hopi gọi là Palulukong)(1): là loại rồng xuất hiện đầu tiên trong thần thoại của người Toltec và Aztec ở Trung - Nam Mỹ Đây là loại rồng có hai cánh nhưng không có chân, thân có lông vũ, bụng có vảy nhiều màu (hình 1.19) Rồng Quetzacoatl được sử dụng để chạm khắc ở các công trình kiến trúc, nhiều nhất là ở khu kim tự tháp Teotihuancan gần thành phố Mexico [indians.org…] Trong thần thoại, rồng Quetzacoatl là vị thần duy nhất không đòi hỏi cư dân bản địa hiến tế Quetzacoatl là biểu tượng của nhiều sự vật, hiện tượng trong tự nhiên: thần sáng tạo, thần song sinh, thần sao Mai và sao Hôm, thần bảo hộ cho các nghệ nhân thủ công, thần tạo mưa, thần tạo lửa,

bậc thầy của nghệ thuật v.v Đối với người Toltec và người Aztec, Quetzacoatl còn là thần tạo ra lịch bản địa Rồng Quetzacoatl chống lại tục tế người sống cho thần, song khi thần chiến tranh Tezcatlipoca yêu cầu hiến tế, rồng Quetzacoatl tranh thủ sự ủng hộ của các vị thần khác nhưng bị thất bại và bỏ đi Tương truyền khi rồng Quetzacoatl bỏ đi đến khu vực Vịnh Mexico thì bị lửa thần đốt chết Sau khi chết, rồng Quetzacoatl tái sinh trở thành sao Thái Bạch (Venus) Tuy nhiên, dân gian cho rằng đây là một kết thúc đã được thực dân Tây Ban Nha sửa đổi để củng cố chiến thắng của họ ở vùng đất mới này Theo người bản địa thì rồng Quetzacoatl ra đi trên một bè gỗ có con rắn thần làm lực kéo đi về phía mặt trời mọc sau khi hứa hẹn trở lại Câu chuyện kết thúc ở đó Hiện còn tồn tại đền thờ Quetzacoatl tại địa điểm Teotihuacan (Mêxicô) Câu chuyện rồng Quetzacoatl chống lại sự giết hại giữa ác quỷ với con người và của chính con người với con người nhưng không đủ sức để thực hiện ước vọng cao đẹp ấy đã thể hiện triết lý sống hòa bình, chấp nhận số phận của cư dân Aztec trước sự giết hại lẫn nhau giữa các nhóm dân tộc bản địa và sự tấn công của những người phương Tây trong buổi đầu người phương Tây khám phá châu lục này

Hình 1.18: Rồng Chac Hình 1.19: Rồng Quetzacoatl

Nguồn: [elfwood.lysator.liu.se…]

+ Rồng Piasa (hình 1.20): Rồng Piasa có nguyên mẫu là chim, xuất hiện

trong thần thoại của người Illini da đỏ ở Bắc Mỹ Rồng Piasa được miêu tả như một động vật lạ, đuôi dài, có cánh, chuyên ăn thịt, thường sống trong hang động ở các triền sông Có tác giả cho rồng Piasa là loài chim thần được người bản địa thần thánh hóa từ các loài chim ăn thịt tại địa phương [Indians.org…], song xét về hình dáng và tập tính, Piasa được cho là một loại rồng [survive2012.com…] Tương truyền, người anh hùng da đỏ Quatonga và

20 cận vệ của mình đã dụ rồng Piasa ra khỏi hang và giết chết nó bằng các mũi tên độc

Hình 1.20: Rồng chim Piasa. Nguồn: [http://elfwood.lysator.liu]

Ngoài các con rồng phổ biến trên, người dân da đỏ còn có một số loài rồng xuất hiện trong thần thoại khác như Quillayute, Quetzacoatlus Northropi, Nanabozho Tuy nhiên, các con rồng này giống chim hơn là rồng

do ngoại hình và tập tính của chúng gần giống chim Ví dụ, chúng có thân chim, cánh dài, đẻ trứng, thích tìm giết các loài rắn… [Indians.org…] Dưới đây là hình ảnh hai con rồng châu Mỹ chưa xác định được tên gọi (hình 1.21 và 1.22) [survive2012.com]

Hình 1.21: Rồng của người da đỏ khắc trên

Tác giả Hạo Xuân [1999: 205-208] ở Trung Quốc đã phát hiện ra những điểm tương đồng kỳ thú giữa rồng Trung Hoa giai đoạn Hạ – Thương – Chu và rồng của thổ dân châu Mỹ Qua quan sát, ông cho rằng hình tượng, đường nét, chủ thể của các bức tranh rồng ở châu Mỹ khá tương đồng với các bức tranh cùng thời ở Trung Hoa (hình 1.23) Ngoài ra, tại một di chỉ ở Mêhico, người ta còn phát hiện 1 đồng tiền “cá chép vượt vũ môn” trong mộ thất người da đỏ (hình 1.24) Từ đó, ông đưa ra một giả thuyết rằng từ thời Thương Chu đến Hán, Đường đã từng có sự thiên di của người gốc Trung Hoa đến châu Mỹ và để lại dấu ấn của rồng ở đó Tuy vậy, hiện chưa có nhiều nghiên cứu về vấn đề này

Hình 1.23: So sánh hình rổ tiên thân người đuôi rồng ở châu

Nguồn: [Hạo Xuân 1999: 207-208]

9

2 Lịch sử nghiên cứu rồng Trung Hoa

1 Khuvực Đông Bắc Á 2 Vùng Bách Việt 3 Quần đảo Indonesia và Malaysia

4 Vùng Nam Thái Bình Dương và Haiwaii 5 Vùng Lưỡng Hà 6 Ai Cập và khu vực còn lại của châu Phi 7 Châu Âu 8 Khu vực Trung Nam Mỹ 9 Khu vực Bắc Mỹ

Lịch sử xuất hiện hình tượng con rồng hàng chục nghìn năm đã thu hút nhiều nhà khoa học đi sâu tìm hiểu và đề xuất các lý thuyết khác nhau giải thích về chúng Nhiều học giả và những người đại diện cho giai cấp quý tộc Trung Hoa đã đưa ra những lời giải thích nguồn gốc mang tính áp đặt nhằm tạo nên sự sùng bái hình tượng con rồng, sùng bái vua chúa (người tự cho mình là duy nhất có quyền sử dụng hình tượng con rồng) trong dân chúng thời chiếm hữu nô lệ và phong kiến Trung Hoa [Hạo Xuân 1999: 10 -11] Mãi đến cuối thế kỷ XIX, khi mà các khoa học cụ thể đã có cuộc cách mạng thì hình tượng con rồng bắt đầu được nghiên cứu rộng rãi, nhất là ở phương Tây Các học giả phương Tây bắt đầu tìm thấy sự khác biệt gần như đối kháng giữa hình tượng con rồng phương Đông và con rồng phương Tây [Trần Quang Trân 1996: 16-17] Chính lúc này, sau khi phát hiện ở các nước lân cận như Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đông Nam Á… cũng có hình tượng con rồng, người ta đã vội vã kết luận đó là các mô típ sao chép lại từ con rồng Trung Hoa trên cơ sở truyền bá văn hóa theo thuyết truyền bá luận, thuyết trung

tâm văn hóa một cách cứng nhắc Trên thực tế, tuy nguồn gốc con rồng chưa được xác định rõ ràng, nhưng với một số tư liệu và lập luận hợp lí, nguồn gốc Bách Việt của con rồng Trung Hoa ít nhiều đã được bàn đến trong giới nghiên cứu văn hóa [Trần Ngọc Thêm 2001: 137]

Ở Trung Hoa, việc nghiên cứu hình tượng con rồng gắn với tên tuổi của các nhà văn hóa học, sử học và khảo cổ học Một số học giả đã đưa ra các lý giải về nguồn gốc con rồng và các biến đổi hình dáng cũng như ảnh hưởng của nó qua các triều đại phong kiến Trung Hoa, ví dụ Dư Tử Lưu [1985] với

tác phẩm Long đích căn; Từ Hoa Dương [1988] với tác phẩm Trung Hoa đích long; Hạo Xuân, Cao Chiếm Tường [1999] với Long phụng thành tường; Vương Duy Đề [1990, 2000] với Long đích tông tích và Long phụng văn hóa; Cố Phương Tùng [1984] với Long phụng đồ án nghiên cứu; Vương Thành Trứ [1985] với Long phụng văn hóa; Hùng Vĩnh Trung [1991] với Nghiên cứu Văn hóa thuyền rồng Trung Hoa; Phế Tần [1988] với Long đích tập tục; Thiết Nguyên [2001] với Long phụng văn sức quyển; Chung Đào [1991] với Trung Hoa long châu văn hóa nghiên cứu; Trương Đạo Nhất, Phan Lỗ Sinh [1999] với Trung Hoa long văn đồ phổ; Cố Phương Tùng [1984] với Long phụng đồ án nghiên cứu; Đặng Khuê Kim [1988] với bài viết Long tựu thị lôi điện đích hình tượng; Hou Ruixia [2001] với bài viết The nine sons of the Dragon (Chín con của rồng); Wang Cong Ren [1996] với The Worship of Four Spiritual Beings: dragon (2) (Tục sùng bái tứ linh: rồng) (bản tiếng Anh và tiếng Hán) [website: dragonsandmore.com…]; Ninh Nghiệp Cao, Hạ Quốc Chẩn [1999]

với Trung Hoa cát tường văn hóa; … đã tập trung lý giải một phần nguồn gốc

thần thoại của hình tượng con rồng bằng nhiều nguồn tư liệu khác nhau: từ các chứng cứ khảo cổ học, từ tư liệu sử học, tư liệu văn hóa dân gian, và từ các câu chuyện dân gian được truyền miệng Nhìn chung mặc dù với các lập

luận khác nhau, các học giả Trung Hoa ở một mức độ nào đó đã phác họa được hoàn cảnh ra đời, nguồn gốc xuất hiện và những ảnh hưởng của hình tượng con rồng trong văn hóa đối với xã hội Trung Hoa nói riêng, ở phương Đông nói chung Tuy vậy, các tác giả này không bàn đến nguồn gốc phương Nam - nguồn gốc Bách Việt của rồng

Ở Việt Nam và các nước Đông Á khác, việc nghiên cứu về hình tượng con rồng cũng thường xuyên được các nhà khoa học nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng chưa có một tác phẩm bao quát Các tác giả Lâm Biền –

Thế Hùng [2000] với bài Rồng trong tâm thức và nghệ thuật tạo hình ở phương Đông và Việt Nam nửa đầu thời tự chủ; Phạm Huy Thông [1988] với Về gốc tích con Rồng; Trần Quang Trân [1996] với tác phẩm Rồng Việt Nam với người Giao Chỉ; Võ Quang Nhơn [1982] với bài Thần thoại Rồng trong cộng đồng văn hóa Đông Nam Á; … đã tập trung khai thác tính bản địa của

hình tượng con rồng trong tâm thức con người Việt Nam trong lịch sử và hiện nay Nói cách khác, các tác giả trên không đặt trọng tâm nghiên cứu vào rồng Trung Hoa Các tác phẩm, bài báo này, như thể hiện ở tiêu đề, chủ yếu phân tích, giải thích nguồn gốc, ý nghĩa hoặc ảnh hưởng của rồng Việt Nam đối với văn hóa nước nhà và khu vực Đông Nam Á Đối với rồng các nước Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản, giới khoa học nghiên cứu về hình tượng

rồng cũng có không ít các bài viết, sách về sự bản địa hóa của hình tượng con

rồng sau khi được du nhập từ Trung Hoa cách đây hàng nghìn năm, trong đó có giải thích sự khác biệt giữa rồng địa phương và rồng Trung Hoa Ví dụ

Clayton C với Rồng Nhật Bản (Japanese dragon) [elfwood.lysator.liu.se…]; William Franklin Rick cũng với Rồng Nhật Bản (Japanese dragon) [elfwood.lysator.liu.se…] ; Đại Long Trinh Nhất [1988] với bài báo Rồng thần của Nhật Bản; Công ty Keibunsha (Nhật Bản) với hàng loạt sách Các mẫu thiết kế rồng Nhật Bản 1,2,3,4,5 (Japanese dragon designs 1,2,3,4,5); Yun

Youn Soo [1999] với Rồng – thần thoại bất diệt; The National Museum of Korea (Bảo tàng Quốc gia Seoul) [2000] với Discover a Korean Dragon (Khám phá rồng Hàn Quốc); Ho Arm Art Museum [2000] với quyển Art of animals 3 – Dragon v.v Tại Đông Nam Á, đa số các tác giả đi sâu phân tích

nguồn gốc con rồng từ trước khi cư dân người Hoa đặt chân đến Ví dụ trang

web biopark.org… trong bài Lịch sử loài rồng (History of dragons) giới thiệu

rồng của người dân trên đảo Bornéo (Indonesia, Malaysia) có tên gọi là

Kinabalu… Nói chung, ở hầu hết các nước Đông Á và Đông Nam Á đều có

những tác phẩm và bài nghiên cứu về hình tượng con rồng Họ đã phác họa nên một bức tranh phong phú về hình tượng con rồng phương Đông, mà ở đó, mỗi quốc gia, dân tộc đều góp phần sáng tạo ít nhiều làm cho hình tượng con rồng mà mình sở hữu ngày càng đặc sắc hơn

Ở phương Tây, một số tác giả cũng đã bàn đến rồng Trung Hoa nhưng chỉ ở mức độ giới thiệu chung chung hoặc chỉ nêu ý nghĩa, ảnh hưởng của

rồng trong văn hóa Trung Hoa Ví dụ Cammann [1952] với China’s dragon robes; Peggy Goldstein [1991] với Long is a dragon (Long là rồng); Tao T Liu [1994] với Dragons, Gods and Spirits from China (Rồng, các vị thần ở Trung Hoa); Roseanne Thong [2001] với Red is a dragon (Màu đỏ là rồng); William (1988) với Dragon tales: A collection of Chinese dragon (Các câu

chuyện về rồng: bộ sư tập về rồng Trung Hoa) (NXB Văn học Bắc Kinh); v.v Một số tác giả khác xếp mục giới thiệu về rồng Trung Hoa như một trong các biểu tượng văn hóa trong tác phẩm của mình, do vậy phần giới thiệu về rồng chỉ mang tính khái quát Có thể kể một số ví dụ như: Morgan [1942] với

Chinese symbols and superstitions (Các biểu tượng và sự mê tín ở Trung Hoa); C.A.S Williams [1960] với Outlines of Chinese symbolism and art motives (Tóm tắt các biểu tượng văn hóa và các mô típ nghệ thuật ở Trung Hoa); Alexander [1972] với A handbook of Chinese symbols (Sổ tay các biểu

tượng văn hóa Trung Hoa) Sperber Dan [1975] với Rethinking symbolism (Về văn hóa biểu tượng); Nozaki [1979] với Represetations of Chinese good luck symbols (Giới thiệu một số biểu tượng may mắn của người Trung Hoa); Wolfram Eberhard [1993] với A dictionary of Chinese symbols (Từ điển biểu

tượng Trung Hoa); v.v Nhóm thứ ba là các tác giả giới thiệu chung về rồng trên thế giới, trong đó rồng Trung Hoa là một bộ phận, chẳng hạn: Graeme

Base với Discovery of Dragons (Khám phá rồng); Lawson và Julie với The dragon’s pearl (Hạt châu của rồng); Boulay R.A với Flying serpents and dragons (Rắn bay và rồng) [website: sevenays.com…]; Harlynne Geisler với The dragon Story (Câu chuyện về rồng); Jerdine Nolen với Raising dragon (Rồng bay); Ruth Manning [1965, NXB E.P.Dutton] với Dragon of the well

(Rồng ở đáy giếng) [website: polenth.demon.co.uk…]; Conway D.J với

Dancing with dragons (Múa cùng rồng); Karl Shuker với Dragons: a natural history (Rồng: lịch sử tự nhiên); Isidoro Sanchez với Dragons and prehistoric monsters (Rồng và các con quái vật tiền sử); Robert T Mason [NXB Orbis Publishing Com, London] với The Serpent as divinity (Loài rắn linh thiêng) ; Judy Allen và Jeanne Griffiths với Book of the dragons (Sách về rồng); Michael Hague với The book of dragons (Sách về rồng) [survive2012.com…]; Leaf J.P với Eyes of dragon (Mắt rồng); Albee J.R với The dragon’s scales

(Vảy rồng)(3)… Nhìn chung, các học giả phương Tây cũng chưa có một tác phẩm hoàn chỉnh về rồng Trung Hoa với tất cả các yếu tố lịch sử, văn hóa mà

nó thể hiện

3 Hoàn cảnh xuất hiện hình tượng con rồng Trung Hoa

Từ rất sớm, trên dãy đất phía Bắc Trung Quốc ngày nay đã có nhiều thị tộc sinh sống rải rác (quanh vùng thượng nguồn sông Hoàng Hà) Nhiều di chỉ khảo cổ được phát hiện ngày nay cho thấy người Trung Hoa chuyển từ

thời kì đồ đá cũ sang thời kì đồ đá mới cách đây khoảng 8000 năm [http://www.tacocity…] Quan niệm này được đưa ra sau khi hàng loạt các di chỉ khảo cổ được phát hiện, chẳng hạn như di chỉ khảo cổ Trà Hải thuộc nền văn hóa Tiền Hồng Sơn ở Liêu Ninh có niên đại cách đây 8000 năm, di chỉ văn hóa Ngưỡng Thiều ở Thiểm Tây 7000 năm, di chỉ Vũ Sơn ở Cam Túc, di chỉ Xích Phong ở Nội Mông Cổ… đều có niên đại cách đây từ 6000 đến 8000 năm [Thái Dịch An 2001: 3-5, 9-13] Cùng thời gian này, tại vùng đất phía nam sông Trường Giang, các cư dân Bách Việt cổ cũng đã dần dà hình thành và phát triển các bộ tộc của mình

Người Trung Hoa phương Bắc coi Phục Hy, Nữ Oa là các vị thánh nhân sinh ra người Hán ngày nay Theo truyền thuyết, thời đại Phục Hy – Nữ

Oa có niên đại cách đây từ 5000 đến 6000 năm Tiếp theo sau là các thời đại Toại Nhân, Hữu Sào, Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn, Vũ, Hạ, Thương, Chu… Nói chung, đây là khoảng thời gian hình thành, phát triển và lan tỏa thị tộc Hoa Hạ, di chuyển từ cao nguyên Hoàng Thổ phía Tây Bắc sang vùng hạ lưu sông Hoàng Hà Theo các tư liệu khảo cổ, giới sử học Trung Hoa hiện đang đưa ra hai giả thuyết về nguồn gốc của người Hoa Hạ: một là nguồn gốc ngoại lai, xuất phát từ phía nam hồ Baikan đi xuống cao nguyên Mông Cổ, về sau di cư xuống phía đông nam; thứ hai là nguồn gốc bản địa, xuất phát từ cao nguyên Hoàng Thổ - thượng nguồn sông Hoàng Hà, về sau

di chuyển về hướng hạ nguồn Hoàng Hà [Ngô Vinh Chính – Vương Miện Quý 1994] Nói chung cả hai giả thuyết đều đưa ra chung một đặc điểm: cư dân tiền Hoa Hạ không phải là chủ nhân đầu tiên của dãy đất hạ lưu sông Hoàng Hà, mà họ là các cư dân đến đây từ hướng tây bắc Tại vùng đất mới này, họ đã gặp gỡ và tiếp xúc với các cư dân nông nghiệp phương Nam di chuyển lên Các cư dân Hoa Hạ cổ có cuộc sống ban đầu là săn bắt, hái lượm và du mục Xã hội thời bấy giờ là xã hội nguyên thủy sơ khai, chưa có sự

phân hóa sâu sắc các thành phần bộ lạc Cuộc sống du mục phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, nhưng một khi dân số đã tăng lên, lượng thực thực phẩm cạn kiệt, các bộ tộc này di chuyển xa hơn, từ đó gặp gỡ và tiếp xúc với các bộ tộc khác Các cuộc gặp gỡ ấy chính là nguyên nhân gây ra các cuộc chiến giành địa vực cư trú trong lịch sử Kết quả là hàng loạt các bộ tộc yếu bị đánh bại,

bị đồng hóa hay bị tiêu diệt Các chiến lợi phẩm, trong đó có tù binh, là những yếu tố đã mở màn cho sự xuất hiện một xã hội có giai cấp – tiền thân của xã hội phong kiến về sau

4 Quá trình hình thành rồng Trung Hoa

Rồng Trung Hoa xuất hiện từ đầu thời kì đồ đá mới, là sản phẩm tinh thần của cư dân nguyên thủy Thời kì này, cư dân nguyên thủy đã không còn sống dựa vào thiên nhiên một cách bị động nữa mà họ đã bắt đầu thuần dưỡng được một số gia cầm, vật nuôi như gà, ngựa, bò, lợn v.v…, đồng thời họ không chỉ chờ đợi thiên nhiên ban tặng trái cây rừng để ăn nữa mà còn chủ động chọn lọc trồng trọt để hái trái, bắt cá để làm thức ăn Dần dà đời sống vật chất của họ đã được nâng cao Chính nhờ hoạt động sản xuất đã làm cho sự tiếp xúc giữa con người và giới tự nhiên gần gũi hơn Con người am hiểu giới tự nhiên nhiều hơn cha ông của họ Song cho đến lúc này, giới tự nhiên vẫn là một lực lượng nằm ngoài tay với Tự nhiên chi phối rất lớn các hoạt động sống của người nguyên thủy

Người nguyên thủy thời kì đồ đá mới có lối tư duy nguyên thủy bộc trực, giản dị, mang tính tổng hợp, thiếu logic Theo Ninh Nghiệp Cao, Phan Lỗ

Sinh thì đó là tư duy mơ hồ (Mơ hồ tư duy ) [Ninh Nghiệp Cao 1999: 23] Tính trực quan mơ hồ và tổng hợp của người xưa đã không thể giải thích nổi các hiện tượng tự nhiên như mây, mưa, sấm, sét, cầu vồng, thủy triều, nham thạch…, càng không thể vận dụng các kiến thức sinh học để nghiên cứu một cách rành mạch các tập tục sinh sống của các loài động vật xung quanh

như rắn, cá, cá sấu, lợn, ngựa… Theo họ, mây, mưa, sấm, sét, cầu vồng cùng xuất hiện trên bầu trời nên có thể xem như cùng một loại; rắn, cá, cá sấu… sống dưới nước xếp vào cùng một loại; còn hươu, nai, lợn, ngựa, trâu… sống trên mặt đất cũng được xếp vào cùng một loại Mưa từ trên trời rơi xuống đất, nước bốc hơi lên thành mưa, nói chung là có quan hệ lẫn nhau Các loài sống trên cạn và dưới nước sẽ không tồn tại nếu thiếu nước Nhưng nếu nước quá nhiều, người và động vật bị cuốn trôi, ruộng đồng lụt lội Còn nếu thiếu nước, đồng cỏ, đầm lầy khô héo, sự sống trở nên mong manh Do vậy, ngay từ rất sớm người tiền sử đã nhận thấy tầm quan trọng của nước Dước tác động của tất cả các hiện tượng tự nhiên, sự tồn tại của các loài vật xung quanh, con người cảm thấy mình quá bé nhỏ và kinh sợ tự nhiên Từ đó họ mặc nhiên đoán rằng có một con vật thần nào đó vừa có liên quan đến nước vừa có liên quan đến không trung, có sức mạnh vô cùng tận đã chi phối, thao túng, quản lý muông thú cùng các hiện tượng tự nhiên kì bí ấy Con vật ấy, dáng phải to khoẻ, có thể biến to, nhỏ, dài ngắn tùy thích, sắc màu phải muôn hình vạn trạng, vừa linh thiêng, vừa trần tục, biết bơi dưới nước, biết đi trên cạn và biết bay trên trời Nó phải chạy nhanh như sấm, biết thu nạp tất cả các nguồn năng lượng của giới tự nhiên vừa mang đầy đủ các tập tính của các loài vật, vừa có quan hệ mật thiết với mây, mưa, sấm, chớp Con vật ấy chính là rồng, con vật thần có một sức mạnh siêu nhiên không thể kháng cự được Lịch sử xuất hiện hình tượng con rồng xuất phát từ những nghi vấn của người tiền sử, qua tưởng tượng về một vị thần linh có thể chế ngự được tự nhiên vốn đang

uy hiếp cuộc sống của họ Khi hình tượng rồng ra đời, các bộ tộc tiền sử đã coi đó là tổ tiên của dân tộc, là thần hộ mạng của cộng đồng Theo sự phát triển của xã hội, con người qua quá trình cảm thụ và tích lũy kinh nghiệm trong hoạt động sống đã liên tục sáng tạo và làm phong phú thêm hình tượng con rồng cũng như nghệ thuật dân gian rồng phụng

Rồi đến lúc người ta phải đặt cho con vật thần trong tưởng tượng ấy một cái tên Khi nước rơi xuống đất, mây đen cuồn cuộn, sấm chớp nổi lên, tất cả

âm thanh đều gần với “long long” ( ) theo tiếng Hán [website: tacocity…] Theo họ, các loài cá sấu, trâu, ngựa, rắn lúc bình thường cũng phát ra âm thanh tương tự Họ nghĩ, bản thân chữ “long” ( ) đã mang ý nghĩa sâu lắng, hùng hồn và thần bí, rất phù hợp với con vật thần mà họ tưởng tượng ra Trong khi đó, các tác giả theo trường phái phương Nam như Trần Quang Trân [1996: 14-16], Trần Ngọc Thêm [2001: 245] cho rằng do rồng xuất hiện từ vùng sông nước nên tên của nó phải gắn với sông nước Trong ngôn ngữ

Đông Nam Á cổ, krong, krông, klong… là các từ để chỉ sông nước Một số cư

dân trong vùng dùng các từ này hoặc các biến thể của chúng để gọi tên rồng

Khi các từ này khi vào tiếng Hán thì biến thành lóng ( )

Như vậy theo các tác giả phương Bắc, con vật thần ấy có tên gọi mô phỏng âm thanh, còn hình dáng của nó thế nào? Theo họ, con vật ấy vì là vua muông thú nên hễ bay lên trời là phải thành mây, thành sấm, thành cầu vồng, hễ đi trên bộ là phải thành ngựa thành hươu, hễ xuống nước là thành rắn thành cá sấu Tư duy ấy của người nguyên thủy cho phép đồng nhất giữa bộ phận và chỉnh thể, giữa đơn giản và phức tạp Suy cho cùng, rồng có một nguyên mẫu nhất định Các hiện tượng tự nhiên có hình dạng biến hóa bất thường không dễ nhận thấy, chắc chắn không thể là nguyên mẫu Các con vật chạy trên bộ hình dáng thô kệch và không mang nét thần bí Loài cá dưới nước bé nhỏ, tầm thường cũng không phải là con vật cần chọn Theo kết quả nghiên cứu ở phần sau (chương III), nguyên mẫu của rồng có nhiều khả năng

là rắn hoặc cá sấu

Bắt đầu từ thời kì xuất hiện chữ viết trở đi, người Hán đặt cho con vật thần ấy một ký tự để lưu truyền cho hậu thế Tổ tiên người Hán sáng tạo ra chữ Hán chủ yếu dựa trên cơ sở tượng hình Do đó, để ghi lại con vật thần ấy một