2. Tom Tat Tieng Viet.30360.Pdf

DỰ ĐỊNH NGHIÊN CỨU BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TRẦN BÌNH TUYÊN VĂN CHÍNH LUẬN NGUYỄN ÁI QUỐC HỒ CHÍ MINH TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN Chuyên ngành Ngôn ngữ[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN BÌNH TUYÊN

VĂN CHÍNH LUẬN NGUYỄN ÁI QUỐC -HỒ CHÍ MINH

TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Trương Thị Nhàn

2 TS Nguyễn Thị Bạch Nhạn

Phản biện 1: GS.TS Lê Quang Thiêm

- Viện Ngôn ngữ học Việt Nam

Phản biện 2: PGS.TS Bùi Mạnh Hùng

- Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Phản biện 3: PGS.TS Phạm Văn Tình

- Viện Từ điển và Bách khoa thư Việt Nam

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại

học Huế họp tại Thành phố Huế

vào hồi ………giờ…… ngày… tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc Gia

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phân tích diễn ngôn là một trong những hướng nghiên cứu ngôn ngữ

mới theo hệ hình chức năng luận: nghiên cứu ngôn ngữ trong giao tiếp,

trong quá trình sử dụng; nhấn mạnh đến chức năng và tính mục đích của

các hình thức ngôn ngữ trong quá trình hành chức Bên cạnh đó, chúng

tôi nhận thấy văn chính luận nói chung và văn chính luận Nguyễn Ái Quốc

– Hồ Chí Minh nói riêng có những yếu tố phù hợp với hướng nghiên cứu

của phân tích diễn ngôn (tính mục đích trong lựa chọn và sử dụng ngôn

ngữ, mối quan hệ giữa ngữ cảnh với ngôn ngữ, sự tác động của ngôn ngữ

đối với người tiếp nhận…) nhưng chưa được tiếp cận Với những lý do

trên, chúng tôi lựa chọn thực hiện đề tài nghiên cứu Văn chính luận

Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh từ góc nhìn lý thuyết phân tích diễn ngôn

2 Mục đích nghiên cứu

– Làm sáng tỏ đặc điểm diễn ngôn chính luận Nguyễn Ái Quốc –

Hồ Chí Minh từ quan điểm ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday về

phương diện ngữ vực

– Góp phần chứng minh ngôn ngữ như một thực thể của xã hội, có

mối quan hệ biện chứng với các yếu tố bên ngoài ngôn ngữ

– Góp phần vào việc phân tích những tác phẩm văn chính luận nói chung

và văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong nhà trường

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định những nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản sau:

– Nghiên cứu lý thuyết:

+ Xác lập khung lý thuyết áp dụng cho phương pháp phân tích diễn ngôn

nhằm xác định những bước khảo sát, phân tích cụ thể và những nội dung

trọng tâm mà luận án hướng tới;

+ Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và nghiên cứu tổng quan làm cơ sở

cho việc nghiên cứu

– Khảo sát, thu thấp ngữ liệu

– Từ khung lý thuyết áp dụng và những vấn đề lý luận đã được xác

định, luận án tiến hành khảo sát, phân tích ngữ liệu một cách có hệ thống

trên các phương diện đặc trưng về Trường, Không khí và Cách thức

– Rút ra những nhận xét tổng quát về vấn đề nghiên cứu

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

– Đối tượng nghiên cứu của luận án là đặc điểm văn chính luận

Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh qua các đặc trưng về Trường, đặc trưng

về Không khí và đặc trưng về Cách thức

– Luận án sử dụng 13 tác phẩm tiêu biểu được in trong Hồ Chí Minh tuyển tập (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2002) làm ngữ liệu để khảo

sát vì đây là những ngữ liệu có tính chính danh và phổ biến nhất hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp thu thập ngữ liệu

5.2 Phương pháp phân tích ngữ liệu

5.2.1 Phương pháp phân tích diễn ngôn: Tập trung sử dụng khung lý

thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday để phân tích các đặc điểm ngôn ngữ văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh nhằm làm rõ các phương diện: đặc trưng về Trường, đặc trưng về Không khí và đặc trưng về Cách thức

5.2.2 Ngoài ra, luận án còn sử dụng các thủ pháp nghiên cứu như thủ

pháp miêu tả định lượng, thủ pháp miêu tả định tính

6 Ý nghĩa/đóng góp của luận án

6.1 Về lý luận

Luận án góp phần khẳng định thêm giá trị của phương pháp phân tích diễn ngôn: không chỉ quan tâm đến hệ thống cấu trúc ngôn ngữ mà còn quan tâm đến các chức năng của ngôn ngữ; xem xét đối tượng nghiên cứu trong tính tổng thể, ngôn ngữ hành chức, ngôn ngữ hoạt động, tương tác xã hội hay việc sử dụng ngôn ngữ; qua đó chứng minh ngôn ngữ như một thực thể của xã hội, có mối quan hệ biện chứng với xã hội

6.2 Về thực tiễn

– Việc phân tích đặc điểm ngôn ngữ xét theo quan điểm của Halliday về các chức năng ngôn ngữ cũng như đặt ngôn ngữ trong mối quan hệ với các yếu tố của tình huống giao tiếp cụ thể sẽ giúp làm sáng

tỏ đặc điểm văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trên các phương diện: đặc trưng về Trường, Không khí và Cách thức; qua đó góp phần làm phong phú thêm hướng nghiên cứu cũng như những đặc điểm ngôn ngữ văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh

– Những kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tiếp nhận văn bản chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong chương trình Ngữ văn phổ thông

– Luận án cũng có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc dạy và học văn bản chính luận nói chung và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh nói riêng trong chương trình Ngữ văn phổ thông

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu lý thuyết phân tích diễn ngôn

1.1.1.1 Về lý thuyết phân tích diễn ngôn

a Những nghiên cứu ở nước ngoài

Những tác giả đầu tiên đề cập đến Phân tích diễn ngôn là Harris (1952),

Mitchell (1957), Sinclair và Couthard (1975, 1977) Năm 1975, trong

công trình Logic and conversation (Lôgích và hội thoại), Grice đã phác

thảo lý thuyết về hàm ngôn (theory of implicature) Đến năm 1983,

Brown và Yule trong Discourse Analysis (Phân tích diễn ngôn) đã nghiên

cứu phân tích diễn ngôn một cách cụ thể cả về khái niệm, phương pháp

và những cơ sở lý thuyết của việc phân tích diễn ngôn Bên cạnh đó còn

có các nhà ngôn ngữ khác có những nghiên cứu chuyên sâu về Phân tích

diễn ngôn như Levinson (1983), Halliday (1985), Nunan (1997),…

b Ở Việt Nam

Thời kỳ đầu, khi đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ vượt khỏi câu để

hướng đến đối tượng văn bản, tiêu biểu có các tác giả như Trần Ngọc

Thêm (1985), Diệp Quang Ban (1998, 2002),… đã bước đầu nghiên cứu

các vấn đề liên quan đến giao tiếp, phân tích diễn ngôn và cấu tạo của văn

bản Ở giai đoạn tiếp theo, các tác giả như Nguyễn Thiện Giáp (2000),

Đỗ Hữu Châu (2001) đã đề cập đến các vấn đề ngữ dụng học Đặc biệt, với

sự xuất hiện của những công trình của hai nhà nghiên cứu Nguyễn Hòa

(Phân tích diễn ngôn: Một số vấn đề lý luận và phương pháp – 2003, Phân tích diễn ngôn phê phán, lý luận và phương pháp – 2006) và Diệp Quang Ban (Giao tiếp, diễn ngôn và văn bản – 2012), phân tích diễn

ngôn mới thực sự được giới thiệu một cách cụ thể và có hệ thống

– Ngoài những tác giả đã nêu ở trên, chúng ta cũng cần nhắc đến một

số tác giả khác như Cao Xuân Hạo (1991), Nguyễn Đức Dân (1996, 1998),

Hoàng Phê (2003), Những tác giả này, trong những công trình của

mình, cũng đã đề cập đến các vấn đề liên quan đến diễn ngôn và phân

tích diễn ngôn ở những góc độ khác nhau

1.1.1.2 Về thực tiễn vận dụng lý thuyết phân tích diễn ngôn vào nghiên cứu

các thể loại diễn ngôn trong tiếng Việt Ở Việt Nam có nhiều công trình ứng

dụng lý thuyết phân tích diễn ngôn vào nghiên cứu cụ thể với hai xu

hướng: sử dụng cứ liệu ngôn ngữ trong các văn bản chính trị - xã hội và

sử dụng cứ liệu là ngôn ngữ trong các tác phẩm văn học

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về văn chính luận NAQ – HCM

a Trên thế giới

Những công trình cơ bản mang tính khái quát, tập trung nghiên cứu

về hình tượng của tác giả cũng như tư tưởng, nội dung và nghệ thuật nói

chung, chưa có những bài viết thực sự chuyên sâu về vấn đề ngôn ngữ

Tiêu biểu là các tác giả: N I Niculin (Nga), U Bớcset (Úc), Apđen

Malếch Khalin (Cộng hòa Ả Rập thống nhất), Saclơ Phuôc-ni-ô (Pháp),…

b Ở Việt Nam

b1 Những nghiên cứu chung về ngôn ngữ văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh Chịu ảnh hưởng của khuynh hướng cấu trúc, các công

trình nghiên cứu thường tập trung vào những đặc điểm của những đơn vị riêng lẻ như từ, ngữ cố định, câu và các kiểu câu; chưa quan tâm đến các phạm trù thuộc về bản chất của hoạt động ngôn ngữ như tính mạch lạc và các mối quan hệ giữa ngôn ngữ, cộng đồng người sử dụng ngôn ngữ, sự tác động của các yếu tố từ ngữ cảnh tình huống Vì vậy, giá trị khai thác tập trung vào nghĩa biểu hiện và đánh giá về phong cách tác gia

b2 Những nghiên cứu về chiến lược giao tiếp ngôn ngữ văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh: có góc nhìn khái quát về chiến

lược trong cách lựa chọn và sử dụng ngôn ngữ nhằm phù hợp với từng đối tượng tiếp nhận, từng ngữ cảnh cụ thể Tuy nhiên, những công trình này chỉ mang tính định hướng, khái quát và tách rời từng đơn vị ngôn ngữ, do đó chưa nghiên cứu đối tượng một cách hệ thống, chưa thấy được các chức năng cơ bản của ngôn ngữ trong quá trình hành chức

Văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh cũng được nghiên cứu sinh, học viên cao học tham gia tìm hiểu, nghiên cứu với các phương

diện như nhịp điệu, từ Hán Việt, nghệ thuật lập luận và phong cách, đặc điểm ngôn ngữ Hồ Chí Minh

1.2 Một số vấn đề lý luận chung

1.2.1 Lý thuyết phân tích diễn ngôn

1.2.1.1 Một số khái niệm cơ bản

a Khái niệm diễn ngôn

Theo chúng tôi, khái niệm của Widdowson (1984) là khái niệm cụ thể

và toàn diện hơn cả khi tác giả đồng nghĩa hóa diễn ngôn với cách dùng chuỗi các câu để tạo nên các hành vi giao tiếp nối kết thành các đơn vị giao

tiếp lớn hơn: Diễn ngôn là một quá trình giao tiếp Kết quả về mặt tình huống của quá trình này là sự thay đổi trong sự thể: thông tin được chuyển tải, các ý định được làm rõ, và sản phẩm của quá trình này là văn bản

b Khái niệm phân tích diễn ngôn

Chúng tôi tán đồng khái niệm của Brown và Yule khi các tác giả đã nêu bật được đối tượng nghiên cứu của phân tích diễn ngôn là ngôn ngữ hành chức, nhấn mạnh đến chức năng và tính mục đích của các hình thức

ngôn ngữ trong quá trình hành chức: Phân tích diễn ngôn nhất thiết là sự phân tích ngôn ngữ hành chức Như vậy, không thể giới hạn phân tích diễn ngôn với việc miêu tả các hình thức ngôn ngữ mà không quan tâm đến mục đích hay chức năng mà các hình thức này tạo ra để đảm nhận trong thế giới hoạt động của con người

1.2.1.2 Lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống

Theo Halliday, phân tích ngữ pháp là một quan điểm 3 bình diện, phân tích nghĩa theo 3 cấp độ Đối với Halliday, ngữ pháp được xem là

hệ thống, chứ không phải là các quy tắc Halliday đã đồng hóa nghĩa với

chức năng và ông sử dụng cú như là một đơn vị cơ sở để giải thích chức

năng ngôn ngữ Ông khẳng định, ngôn ngữ là một công cụ giao tiếp, và

phải thực hiện ba siêu chức năng: kinh nghiệm, liên nhân và tạo văn bản

Về bản chất, SFG là ngữ pháp hệ hình, nhìn nhận ngôn ngữ như là một

nguồn lực tạo nghĩa, do đó việc sử dụng ngôn ngữ là sự lựa chọn các

nguồn lực Bên cạnh đó, SFG là lý thuyết hướng đến các chức năng ngôn

ngữ trong hoạt động giao tiếp chứ không phải hướng đến chức năng tổ

chức hệ thống tín hiệu Vì vậy, những vấn đề như nội dung biểu hiện bên

trong diễn ngôn – thông qua kinh nghiệm của người sử dụng ngôn ngữ;

mối quan hệ liên nhân giữa người tạo lập và người giải mã; cách thức tổ

chức thông điệp, liên kết diễn ngôn là những vấn đề trọng tâm của SFG và

cũng là những vấn đề luận án chúng tôi muốn hướng tới

1.2.1.3 Lý thuyết ngữ vực

Chúng tôi tán đồng với quan niệm của Halliday (1989) về ngữ vực khi

tác giả cho rằng: Ngữ vực là một kiểu biến thể ngôn ngữ trong sử dụng,

gắn liền với một tình huống giao tiếp nhất định, một cấu hình nghĩa và đề

cập đến một nội dung hoặc một lĩnh vực nhất định Như vậy, theo

Halliday, ngữ vực là một cấu hình nghĩa có tính chất tiềm năng của văn

bản, gắn liền với đặc điểm tình huống, được đặc trưng bởi Trường (field),

Không khí (tenor) và Cách thức (mode) Ba đặc trưng này ứng với ba

siêu chức năng ngôn ngữ: kinh nghiệm, liên nhân và tạo văn bản.

Bên cạnh những nội dung trên, trong luận án, chúng tôi cũng trình bày

một số vấn đề liên quan đến phân tích diễn ngôn như: tính chất quan yếu

của diễn ngôn; quy chiếu và bản chất của quy chiếu trong phân tích diễn

ngôn; cấu trúc diễn ngôn và chức năng xã hội của diễn ngôn; mạch lạc

trong diễn ngôn Các khái niệm và những đặc tính riêng của lý thuyết

phân tích diễn ngôn sẽ là cơ sở lý luận để chúng tôi xem xét, phân tích

những đặc điểm của diễn ngôn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh,

qua đó thấy được mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và các tình

huống giao tiếp, thấy được các chức năng của ngôn ngữ trong quá trình

hoạt động của nó

1.2.2 Khái quát về văn chính luận và văn chính luận NAQ – HCM

Luận án nhấn mạnh đến những đặc trưng của văn chính luận cũng

như một số đặc điểm nổi trội của văn chính luận Nguyễn Ái Quốc –

Hồ Chí Minh, đặc biệt là vấn đề ngữ cảnh; qua đó thấy được văn chính

luận nói chung và văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh nói riêng

là những cứ liệu phù hợp với khung lý thuyết đã xác định

CHƯƠNG 2

ĐẶC TRƯNG VỀ TRƯỜNG TRONG VĂN CHÍNH LUẬN NGUYỄN ÁI QUỐC – HỒ CHÍ MINH

Trường diễn ngôn là một trong ba yếu tố thuộc ngữ cảnh tình huống

thể hiện chức năng kinh nghiệm, đặc biệt là ở khía cạnh kinh nghiệm

được giải thích bởi hệ thống chuyển tác Chuyển tác được miêu tả như

nguồn gốc của sự diễn giải kinh nghiệm dưới dạng hình thể của các quá

trình, các tham tố tham gia vào quá trình và các chu cảnh liên quan đến

quá trình trong cú, qua đó nghĩa kinh nghiệm được giải thích Những

hình thể này được khẳng định bằng hai hệ thống: các kiểu quá trình và

chu cảnh hóa Đây cũng chính là hai nội dung chính chúng tôi sẽ tìm hiểu

trong chương này nhằm làm nổi rõ những đặc trưng về Trường trong văn

chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh

2.1 Đặc trưng về Trường trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc –

Hồ Chí Minh qua các quá trình chuyển tác

Bảng 2.1 Thống kê các kiểu quá trình

trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh

a Quá trình vật chất trong diễn ngôn chính luận trước năm 1945

Bảng 2.2 Thống kê quá trình vật chất với các Hành thể khác nhau

trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trước năm 1945

Tác giả tập trung phản ánh các quá trình vật chất do đối tượng kẻ thù

làm Hành thể tác động đến Đích thể là người dân bản xứ (641 trường hợp,

chiếm 77,6%) Trọng tâm của các quá trình này là hệ thống các động từ

chỉ hoạt động vật lý với nhiều phạm trù nghĩa khác nhau như: đàn áp

(Ví dụ: đánh: 28 lượt, bắt: 22 lượt, giết: 22 lượt, bắn: 9 lượt, ); nô dịch

về văn hóa, chính trị; và bóc lột, áp bức về kinh tế (Ví dụ, cướp: 16 lượt,

vơ vét: 3 lượt, ) qua đó nêu bật giá trị tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực

dân Ngược lại, quá trình Hành thể là người dân bản xứ chiếm tỷ lệ thấp

hơn tập, trung chủ yếu vào quá trình không có tác động Đích thể, phản ánh

những hoạt động buộc phải thực hiện dưới sự áp bức của kẻ thù về mọi

mặt: chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội (Ví dụ, chết: 24 lượt, lẩn trốn/trốn đi

lính: 8 lượt, đóng/nộp thuế: 5 lượt, đi phu/đi tạp dịch: 5 lượt, )

b Quá trình vật chất trong diễn ngôn chính luận sau năm 1945

Bảng 2.4 Thống kê quá trình vật chất với các Hành thể khác nhau trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sau năm 1945

Nếu như trong diễn ngôn trước năm 1945, Hành thể trong các quá

trình vật chất chủ yếu là đối tượng thực dân thì sau 1945 Hành thể lại

tập trung vào đối tượng là nhân dân Việt Nam với 197 quá trình, chiếm

67,2 %, phù hợp với thể loại, kêu gọi, hiệu triệu Sự chuyển đổi này đã

phản ánh cụ thể những hoạt động, sự kiện như lao động và chiến đấu một

cách chủ động, hăng say của các tầng lớp nhân dân Việt Nam trong hai

cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (Ví dụ: đoàn kết,

chiến đấu, tiến công, đánh,…)

2.1.2 Quá trình tinh thần

a Quá trình tinh thần trong diễn ngôn chính luận trước năm 1945

Bảng 2.6 Thống kê quá trình tinh thần với các Cảm thể khác nhau trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trước năm 1945

Trong giai đoạn này, tác giả tiếp tục tập trung xây dựng quá trình tinh

thần do đối tượng kẻ thù làm Cảm thể nhằm phản ánh tâm lý đối tượng

này với nhiều trường nghĩa: hung hãn, tàn bạo (Ví dụ: nổi cơn thịnh nộ,

khùng lên,…); dối trá, lừa bịp, mị dân (Ví dụ: khao khát, căm tức,…);

đớn hèn, ngu xuẩn (Ví dụ: hoảng sợ, lo sợ,…) Việc sử dụng quá trình

tinh thần ít so với quá trình vật chất (45 so với 641 trường hợp) cũng cho

thấy việc đối tượng kẻ thù không có sự đắn đo, dằn vặt trước những tội ác

mà chúng đã gây ra đối với người dân bản xứ, qua đó giá trị tố cáo được

đẩy lên cao độ Ngược lại, tâm lý của người dân bản xứ cùng chung một

trạng thái duy nhất là bị động, mất tự chủ trước sự áp bức, đàn áp của chế

độ thực dân (Ví dụ: khiếp sợ, lo sợ,…)

b Quá trình tinh thần trong diễn ngôn chính luận sau năm 1945

Bảng 2.8 Thống kê quá trình tinh thần với các Cảm thể khác nhau trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sau năm 1945

Qua bảng số liệu 2.8 chúng ta thấy, hoàn cảnh lịch sử thay đổi dẫn

đến những thay đổi trong diễn ngôn văn chính luận của Nguyễn Ái Quốc

– Hồ Chí Minh: Sau 1945, quá trình tinh thần mà Cảm thể là nhân dân

Việt Nam chiếm đa số (35 trường hợp chiếm 89,7%) với những động từ

tâm lý mang tính chất “tích cực” với trường nghĩa khác nhau: quyết tâm,

đoàn kết; hy vọng, tin tưởng, vào những thắng lợi to lớn của dân tộc

trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ Ngược lại, qua quá trình tinh thần,

kẻ thù thể hiện sự hoang mang, khiếp sợ trước sức mạnh của Việt Nam

và sự thất bại tất yếu của chúng

2.1.3 Quá trình phát ngôn

a Quá trình phát ngôn trong diễn ngôn chính luận trước năm 1945

Bảng 2.10 Thống kê quá trình phát ngôn với các Phát ngôn thể khác nhau

trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trước năm 1945

Bảng kết quả số liệu 2.10 cho thấy có sự chênh lệch rất lớn về các

quá trình phát ngôn giữa các Phát ngôn thể khác nhau Nếu như Phát

ngôn thể thực hiện quá trình phát ngôn là đối tượng kẻ thù chiếm tỷ lệ

cao nhất (73 trường hợp với tỷ lệ 54,5%) tập trung vào các động từ chỉ

hoạt động nói năng thuộc nhóm điều khiển, trình bày, cam kết và tuyên

bố (Ví dụ: ra lệnh, yêu cầu, khoe, hứa hẹn, cam kết, tuyên bố,…) biểu hiện

trường nghĩa quyền lực; gian dối, mị dân thì con số các quá trình phát

ngôn của người dân bản xứ chỉ là 20 trường hợp (chiếm 14,9%) chủ yếu

là các động từ chỉ hoạt động nói năng thuộc nhóm điều khiển (Ví dụ:

van xin, van nài, kêu van,…), qua đó phản ánh hiện thực xã hội bất

công: người dân bản xứ “thấp cổ bé họng” khó có thể nói lên tiếng nói

đòi dân chủ, nhân quyền trong khi chế độ thực dân thể hiện sự tàn bạo,

độc đoán của chúng cho dù chỉ ở khía cạnh phát ngôn

b Quá trình phát ngôn trong diễn ngôn chính luận sau năm 1945

Bảng 2.12 Thống kê quá trình phát ngôn với các Phát ngôn thể khác nhau

trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sau năm 1945

Sau năm 1945, trong kiểu quá trình phát ngôn, tác giả tập trung vào

những phát ngôn có tính quyền lực, công vụ (Ví dụ: tuyên bố, cảm ơn,

chào mừng, ) do Phát ngôn thể là tác giả diễn ngôn – Chủ tịch Hồ Chí Minh,

đại diện cho Chính phủ và nhân dân Việt Nam Dù không nhiều nhưng

những quá trình phát ngôn này cũng góp phần vào phản ánh bức tranh

lịch sử của dân tộc trong thời kỳ mới: thời kỳ độc lập, chủ quyền

a Quá trình quan hệ trong diễn ngôn chính luận trước năm 1945

Chủ yếu là quá trình quan hệ đồng nhất với sự có mặt của Bị đồng

nhất thể và Đồng nhất thể Hình thức này không chỉ làm rõ bản chất Bị

đồng nhất thể mà còn tạo nên sự so sánh giữa hai thực thể: Với Bị đồng

nhất thể là bọn thực dân hoặc tay sai thì thuộc tính thể hiện rõ bản chất,

tâm địa độc ác, tàn bạo cũng như lừa đảo, mị dân; với Bị đồng nhất thể là

người dân các nước thuộc địa thì quá trình quan hệ lại thể hiện số phận tủi cực, bị chà đạp, bóc lột, đến cùng cực

b Quá trình quan hệ trong diễn ngôn chính luận sau năm 1945 Tác giả tập trung xây dựng quá trình quan hệ sâu và quá trình quan hệ

sở hữu, đặc biệt là quá trình quan hệ sở hữu với Sở hữu thể là dân tộc

Việt Nam như là một sự khẳng định rõ ràng, đanh thép chủ quyền dân tộc, vừa nhắc nhở, cảnh báo và khẳng định sức mạnh của dân tộc trước kẻ thù vừa tạo nên sức mạnh niềm tin nhằm động viên tinh thần đoàn kết toàn dân

trong công cuộc xây dựng và giải phóng dân tộc Chẳng hạn: Chúng ta có chính nghĩa, có sức mạnh đoàn kết của toàn dân từ Bắc đến Nam, có

truyền thống đấu tranh bất khuất…

2.2 Đặc trưng về Trường trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc –

Hồ Chí Minh qua chu cảnh chuyển tác

(1) Chu cảnh không gian, trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc

trước 1945, xuất hiện nhiều loại chu cảnh không gian khác nhau: không

gian chỉ những địa danh cụ thể tương ứng với chủ đề (tiểu chủ đề) cũng như hoàn cảnh sáng tác của tác giả diễn ngôn là ở Pháp và các nước thuộc địa; không gian gọi tên theo chức năng là kiểu không gian tù đày,

nô dịch, chiến tranh, phản ánh đúng bối cảnh hiện thực đang diễn ra ở các nước thuộc địa mà diễn ngôn hướng tới; không gian mang tính phiếm chỉ vừa là cách sử dụng đại từ thay thế nhưng cũng nhằm tạo nên thế đối lập giữa không gian thuộc địa và chính quốc, có giá trị nâng tính khái quát của hiện thực được phản ánh

(2) Chu cảnh thời gian, trước 1945, bên cạnh những chu cảnh thời

gian xác định còn có chu cảnh thời gian theo hành động, sự kiện như:

ngay khi, sau khi, hay Chu cảnh thời gian không xác định như: một hôm, một hôm khác, cứ mỗi khi, nhằm tăng tính khái quát, tính lặp lại

của sự tình Sau năm 1945, do mục đích tái hiện những sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc, Chu cảnh không gian trong các văn bản chính luận của Hồ Chí Minh thường mang tính xác định

(3) Chu cảnh cách thức cũng được chú ý sử dụng trong diễn ngôn

chính luận của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh cả trước và sau 1945,

nhất là sau 1945, đặc biệt là loại Chu cảnh cách thức chất lượng với

những từ ngữ mang hàm nghĩa đánh giá ở thang độ cao

(4) Chu cảnh nguyên nhân: Chu cảnh nguyên nhân nhượng bộ thể

hiện những mâu thuẫn, những nghịch lý, bất công trong xã hội chế độ

thực dân trước năm 1945; trong khi đó Chu cảnh nguyên nhân lý do và Chu cảnh nguyên nhân mục đích lại chỉ rõ bản chất bịp bợm, tàn bạo của

kẻ thù (trước năm 1945) hoặc khẳng định lý tưởng chiến đấu vì chính nghĩa, vì độc lập dân tộc của nhân dân Việt Nam (sau năm 1945)

(5) Bên cạnh đó, các kiểu Chu cảnh còn lại như Chu cảnh vấn đề,

Chu cảnh quan điểm hay Chu cảnh vai diễn cũng có những vai trò cụ

thể trong việc tạo nên “hậu cảnh” hay “tình huống” nhằm giải thích rõ

quá trình, sự kiện hay sự tình đang được hướng tới

CHƯƠNG 3

ĐẶC TRƯNG VỀ KHÔNG KHÍ TRONG VĂN CHÍNH LUẬN NGUYỄN ÁI QUỐC–HỒ CHÍ MINH

Ở chương này, chúng tôi tìm hiểu những đặc trưng về Không khí

trong diễn ngôn văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh thể

hiện qua chức năng liên nhân và được cụ thể hóa qua hệ thống Thức

trong các kiểu cú phân theo mục đích nói năng (bao gồm cú nhận định;

cú nghi vấn; cú cầu khiến, cú cảm thán) và hệ thống Tình thái qua các

yếu tố tình thái, các biểu thức quy chiếu, lớp từ ngữ ẩn dụ, các cặp từ

xưng hô, từ Hán Việt và hệ thống tính từ đánh giá

3.1 Đặc trưng về Không khí trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc –

Hồ Chí Minh qua các kiểu cú phân theo mục đích nói năng

Bảng 3.1 Thống kê các loại cú

Trong văn chính luận Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh ở cả hai giai

đoạn khác nhau, tỷ lệ cú nhận định đều chiếm đa số (lần lượt là 91,4% và

87,3%) Kết quả này cho thấy, bên cạnh việc thể hiện những nhận định,

những thông tin của tác giả về thế giới hiện thực còn phản ánh tính mục

đích trong việc lựa chọn các kiểu cú để xây dựng nội dung chủ đề trong

từng giai đoạn khác nhau: Trước năm 1945, là những nhận định sâu sắc về

sự thật của cái gọi là “công cuộc khai hóa” của chủ nghĩa thực dân tại các

nước thuộc địa, qua đó cũng làm nổi rõ về cuộc sống và số phận người dân

bản xứ; sau 1945, các cú nhận định cung cấp những thông tin về công

cuộc xây dựng, đấu tranh của nhân dân Việt Nam trong thời đại mới,

đồng thời, cũng thể hiện những nhận định cũng như sự khẳng định vào

sức mạnh, niềm tin và chiến thắng của dân tộc