Hình thức & nội dung sáng tạo

Ngày nay Lẽ ra bài có tên là: Viết thế nào? Viết cái gì? Nhưng vì đó là cách người ta đã dùng quá nhiều nên hôm nay chúng ta sẽ bàn thẳng vào vấn đề cũng như tên gọi bên trong của nó: Viết thế nào

Hình thức & nội dung sáng tạo

Nguyễn Hoàng Đức

Ngày nay

L ra bài có tên là: Viết thế nào? Viết cải gì? Nhưng vì đó là cách người ta đã dùng qua nhiều nên hôm nay chúng ta sẽ bàn thăng vào ván để cũng như tên gọi bén trong cua no: Viết thế nào tức là hình thức, viết cải gì tức là nội dung

Có không ít lần người ta cứ bàn quanh đi quanh lại việc viết văn nói riêng và sáng tạo nghệ thuật nói chung rằng, người thiên về viết thế nào liền bảo: ôi dào! Cuộc đời bao gio chăng vậy, thôi thì mưu sinh, lo thăng quan tiến chức, vật vã yêu đương sinh nở, nên viết thế nào mới là quan trọng Người thiên về viết cái gì liền nói: xưa nay, các nghệ sĩ có tư tưởng bên trong tác phẩm (các nhà mỹ học van gọi đó là tính đề tài) vẫn là những nghệ sĩ tiên phong: còn viết thế nào đù hoa hoè hoa sói ảo thuật các kiểu mà không chứa cái gì bên trong chỉ là nghệ thuật rỗng tuếch, là thứ hạng hai, hạng ba mà thôi

Những người viết thế nào tức chủ trương hình thức còn nói: trong trường hợp nghệ thuật

lay hình thức làm nội dung thì sao? Chăng hạn như hội hoạ, chỉ có mầu và hình và người

ta chỉ có mỗi mục đích là hình thức để nhắm tới, mọi nội dung cũng phải tìm cách trở thành hình thức thì hình thức hay nội dung quan trọng?

Những người chủ trương theo hình thức đó đã quên rằng: trong rất nhiều cuộc hội thảo về nghệ thuật, người ta thường nhắc đi nhắc lại một phương ngôn rất hiện đại có tính nguyên

lý của danh hoạ Picasso: "Tôi vẽ cái tôi nghĩ chứ không vẽ cái tôi nhìn thấy" Không có

môn nghệ thuật nào có thê biến chuyển nhiều nội đung sang hình thức như hội hoạ, chẳng

hạn hình thức của văn học chỉ là con chữ, một mẫu mực hiện lên thuần tuý, nhưng hội hoạ thì khác hắn, có vô vàn màu sắc và nó dựng lên trước mắt người ta một hình thức thật

hoàn hảo kỳ vĩ, như người Trung Quốc xưa đã nói: "ngũ sắc mà khôn xiết nhìn" nhưng

ngay cả với hội hoạ, danh hoạ Picasso một bậc thầy, một nhà tiên phong đã giáng một

đòn không còn góc nào khoan nhượng cho cái gọi là “Viết thể nào” cũng là cái hình thức

Không chỉ hội hoạ, mà nghệ thuật hiện đại nói chung đều tiến tử nhiếp ảnh lên phác họa

Nhiếp ảnh là gì? Xưa kia vì chưa có máy ảnh, đù hoạ sĩ, nhà thơ, nhà văn hay nhạc sỹ, đi đâu người ta cũng tìm cách lưu giữ lại những hình ảnh của cuộc sống Hoạ sĩ thì vẽ phong cảnh, vẽ người Nhà thơ thì tá phong cảnh, tả tình Nhà văn thì kể chuyện, miêu tả

Nhạc sĩ thì diễn đạt âm thanh Nhưng nghệ thuật mới hiện đại đã vượt qua nhiếp ảnh, chỉ

vì lẽ hién nhiên máy ảnh đã xuất hiện, nó là kẻ lưu giữ chính xác, trung thành, và nghệ

thuật phải tìm ra hướng phác hoạ: nghĩa là vẽ cả hình thức bên ngoài lẫn cảm xúc bên

trong, cả cái nhìn thấy lẫn cái không thẻ thay

Không chỉ hội họa, ngay cả thời trang là ngành mà mọi sự đòi hỏi dường như chỉ tập

trung vào hình thức, vậy mà trên các sàn diễn thời trang nỗi tiếng nhất thế giới, tuần nào

chúng ta cũng được nghe những nhà thiết kế hàng đầu nói rằng: tôi muốn chuyến tải ý tưởng này, ý tưởng kia vào thời trang

Giờ chúng ta hãy đi thắng vào trung tâm của nội dung và hình thức Có một câu nói nổi tiếng vô song về dé tài này là: "Áo lễ không làm nên thầy tu, nhưng chắng thầy tu nào không mặc áo lễ" Quả là chí lý! Thây tu chính là nội dung, còn áo lễ chỉ là hình thức Bộ

áo lễ làm sao có thể hoá thầy tu nếu như quàng nó lên vai kẻ cha căng chú kiết nào đó, hắn đã mặc áo lễ, nhưng có giảng được kinh sách đâu, vì áo lễ đâu có thể thay thế bệ não

chưa từng đọc kinh của hắn Nhưng nếu như có một thầy tu, thầy có thể giảng đạo với

một chiếc quần xà lỏn trên người không? Chắc hắn đã là thầy tu thì phải mặc áo lễ Phương ngôn trên dẫn chúng ta đến một nhận thức chắc chắn bất đi bất địch 1a: noi dung tác phẩm không thể nào thoát ly hình thức của tác phẩm, ngược ' lại, hình thức của tác phẩm cung không thẻ xa lia nội dung của nó Đã đành như thế rồi, nhưng cuộc tranh luận vần cứ xây ra: nhưng cái nào quan trọng hơn cái nào? Nội dung hay hình thức? Thầy tu hay áo lễ?

Ở đời có đi có hơn, có trèo có ngã, nhưng cái ngã của hành động phải hơn ngồi chờ dưới

gốc sung Câu hỏi cái nào hơn lúc này đã dễ trả lới hơn hắn lúc đâu tất nhiên là: thây tu

quan trọng hơn áo lễ vì để đào tạo mót thầy tu người ta phải mất 10 năm nhưng dé may một áo lễ, người ta chỉ mất có ba ngày Và như vậy hiến nhiên nội dung quan trọng hơn hình thức Chính thế mà kịch tác gia nối danh Beltold Brecht đã qủa quyết: “Văn học mà không có triết học chỉ là trò bếp núc" Còn một câu nói khác chúng ta thường xuyên nghe trong nghệ thuật: nghệ sĩ có thể chưa phải nhà tư tưởng nhưng trong tác phẩm không thé nào không có tính tư tưởng Hãy thử hình dung vài tác phẩm của các tác giả lớn nhất của mọi thời đại thì thấy: “Đônki — hôtê của Cervantes đã bàn đến chàng hiệp sĩ đi lang bạt

kỳ hồ đề tìm kiếm danh đự hiệp sĩ, danh dự không phải là điều quan trọng nhất của con người sao? “Anh em nhà Caramadóp" của Oostoievski bàn đến tính nhân bản soi chiếu cùng bảng giá trị vĩnh cửu của loài người trong đó có đức tin thần học, đó không phải điều hệ trọng hàng đầu sao? "Vu kign” cua Katka ban đến công lý đã bị quyền lực biến thành phi lý, đó không phải nỗi đau nhói bức thường trực của xã hội loài người sao? Hay

"AQ chính truyện" của Lỗ Tần vẽ ra hình thức của một tâm hồn dân tộc đã mặc chiếc áo

như vậy, không phải là bài học cảnh tỉnh hàng đầu ư?

Trở lại vấn đề của chúng ta, có hình thức mà không có nội dung sẽ thành cái gì? Chúng ta

thử ngắm vị chuyên gia lo phục trang cho một vở kịch (hoặc bộ phim), các bộ trang phục

đã xong, một bộ mũ áo cân đai dành cho viên tướng, một bó sắc phục dành cho công

chức, một bộ nâu sồng dành cho nông dân, và bộ rách tả tơi vá chẳng vá đụp dành cho ăn

mày Trang phục đã may xong, hơn thế còn được mặc lên người các diễn viên Thế là phân hình thức đã xong, nhưng còn nội dung? Viên tướng sẽ nói gì để xứng với bộ trang phục? "Tiến lên!" đó là khẩu lệnh của lòng đũng cảm (cũng có thê là sự liều lĩnh thiếu suy xét) "Rút lui!" đó có thể là sự hèn nhát (cũng có thê là dụng mưu).' "Hãy khoan! Đừng bắn! Phía đó là khu dân cư! đó có thể là lòng nhân hậu Còn hai kẻ ăn mày có thê nói cùng nhau: "Này, bà lão này đã cho chúng ta đồng xu cuỗi cùng, nghĩa là bằng cả tài sản của nhà giầu!" Đó là câu nói chất đầy tư duy cũng như khả năng phản tỉnh sâu sắc

của tâm hồn Hình thức không có nội dung, chẳng khác nào nhân vật đã đội mũ đi hia mà

không hành động cũng chẳng phát ngôn Lúc đó sẽ thành nhân vật câm, cũng như tác phẩm câm nín Hoặc nói như nhân gian: "vô tích sự" có mà như không!

Tại sao triét gia Anstote lai cho răng: công lý là vẻ đẹp nhất của tâm hồn? Vì công lý là cái lý của chung dạng người ta yêu thương nhau, chỉ khi nhận biết "được lòng ta xót xa lòng người người ta mới có thể sống hoà hợp với nhau Trái lại nếu sống đòi "khôn ăn

người” tức đặt địa vị của người khác xuống phục vụ lợi ích của mình, người ta sẽ không

tránh khỏi những xung sát Nhiều văn hào đã đồng ý nội đung chí tử của sáng tạo là: sự

thật là điểm nút cho mọi thứ ở đời Vì sự thật là sự thật không cách gì chối bỏ, và nó hiển

nhiên trở thành công lý, bắt mọi người phải tuân thủ Thi hào Goethe có nói: “Ai thắng thắn với bản thân và với người khác thì bao giờ cũng có phẩm chất hết sức quý báu của những tài năng vĩ đại" Một ông tướng trên sân khấu cuộc đời (hoặc sân diễn) có trở thành viên tướng thực sự không nêu không phát ngôn đúng chức năng của mình? Sự thật cũng chính là cái trở nên tư tưởng của tác phẩm, vì chỉ khi người ta đối thoại nhân danh

sự thật và đi tìm sự thật, công lý mới hiển lộ Sự thật là cái không thê làm mới được, cũng không thẻ cách tân được, bởi đơn giản sự thật là sự thật Tư tưởng cũng vậy, bởi vì tư

tưởng chân chính bắt nguồn tử sự thật Các nhà văn Tây Ban Nha có xu hướng cho rằng: hãy viết tác phẩm như cuộc đời không cần cách tân gì cá (chủ nghĩa bảo thủ của Anh quốc chắc cũng tồn tại vì quan niệm tương tự) Nhà tư tưởng P.Claudel thì phát ngôn

mạch lạc rõ ràng: "Đối với mọi sự vật cũng như đối với mỗi bài thơ chỉ có cách làm mới

duy nhất là làm thật, và chỉ có cách làm trẻ duy nhất đó là vĩnh hằng"

Sự thật không bao giờ cũ, vì lẽ hiển nhiên không có sự thật nào khác có thể thay thế được

sự thật đó Như vậy sự thật là vĩnh cửu Điêu này cũng chăng có gì khó hình dung vì trong nguyên ly sáng tạo: chân - thiện - mỹ, thì cái chân luôn luôn được xếp lén hang dau

Người phương Tây có câu: "Hãy nói ra ý kiến của anh, tôi sẽ hiểu anh là người thế nao" Tất nhiên chúng ta có quyền bày tỏ: viết thé nào hay viết cái gì, cái đó tuỳ thể tạng mỗi người, người thợ may thì phải chú trọng ' 'viết thế nào" hơn, còn nhà tư tưởng phải chú trọng "viết cái gì" hơn Nhưng tất nhiên: viết thé nao không cách gì sánh nôi viết cái gì

Vì, viết thế nào chỉ là nghệ thuật trang trí mua vui, còn viết cái gì như Hegel nói: "Những

tư tưởng dẫn dắt thế giới" Một đẳng là nô bộc đù xinh xắn, một đăng là ông chủ dù còn thô ráp

Nguôn: Ngày nay