Ví dụ minh họa về chủ đề dạy học tích hợp gắn với di sản văn hóa và hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học địa lí địa phương tỉnh Ninh Bình... Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28/11
Trang 11 Các bước xây dựng chủ đề địa lí địa phương gắn với di sản
2 Gợi ý một số chủ đề dạy học tích hợp có sử dụng di sản văn
hóa trong dạy học địa lí địa phương tỉnh Ninh Bình 11
3 Ví dụ minh họa về chủ đề dạy học tích hợp gắn với di sản
văn hóa và hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học địa lí
địa phương tỉnh Ninh Bình
Trang 2sách hàng đầu, vì vậy, đổi mới giáo dục luôn được Đảng và Nhà nước đặc biệtquan tâm
Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấphành Trung Ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đãchỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiệnđại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năngcủa người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tậptrung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tựcập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủyếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội,ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vàtruyền thông trong dạy và học”
Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mớichương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông cũng nêu: “Tiếp tục đổi mớiphương pháp giáo dục theo hướng phát triển toàn diện năng lực và phẩm chấtngười học; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp
tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, làm việc nhóm và khả năng tư duyđộc lập: đa dạng hóa hình thức tổ chức học tập, tăng cường hiệu quả sử dụng cácphương tiện dạy học, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông; giáo dục ởnhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã hội”
Công văn số 4509/BGDĐT_GDTrH ngày 03/9/2015 của Bộ Giáo dục vàĐào tạo về hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2015-2016 đối với GDTrH
đã chỉ ra những nhiệm vụ trọng tâm năm học trong đó một trong những nhiệm
vụ trọng tâm là: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, đánh giá họcsinh nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và rèn luyện phương pháp
tự học của học sinh; tăng cường kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năngvào giải quyết các vấn đề thực tiễn; đa dạng hóa các hình thức học tập, chú trọngcác hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nghiên cứu khoa học của học sinh; đẩymạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “Tiếptục thực hiện tốt việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học theo Hướng dẫn số73/HD-BGDĐT-BVHTTDL ngày 16/01/2013 của liên Bộ GDĐT, Bộ Văn hóa,Thể thao và Du lịch Tiếp tục mở rộng mô hình trường học gắn với văn hóa, sảnxuất, kinh doanh tại địa phương ở những nơi có điều kiện”
Xét về khía cạnh thực tiễn, trong các nội dung dạy học, nội dung giáo dụcđịa phương có vai trò rất quan trọng, mang nhiều ý nghĩa, đang được ngànhGiáo dục quan tâm, đẩy mạnh Giáo dục địa phương nói chung và giáo dục địa lí
Trang 3địa phương nói riêng có hiệu quả sẽ bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hươngđất nước, ý thức trách nhiệm đối với xã hội
Mặt khác, việc giới thiệu và sử dụng di sản văn hóa địa phương trong dạy học
và tổ chức hoạt động cho học sinh đã được thực hiện và đem lại hiệu quả giáo dục cao
ở nhiều nước Ở Việt Nam, hoạt động lồng ghép tích hợp giáo dục di sản văn hóađịa phương vào dạy học theo năng lực các chủ đề môn và liên môn Ngữ văn,Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân đặc biệt là các di sản văn hóa ở nơi học sinhsinh sống cũng đã được triển khai ở nhiều nơi Tuy nhiên, hoạt động này ở cácnhà trường còn gặp nhiều khó khăn và hiệu quả đạt được chưa cao do nhiềunguyên nhân Có thể kể đến một số nguyên nhân như: (1) Nguồn tư liệu về các
di sản của địa phương ở cấp huyện, xã, thôn còn ít hoặc thiếu; (2) thiết bị, đồdùng dạy học hỗ trợ giảng dạy nội dung giáo dục địa phương như bản đồ, ảnh tưliệu, sa bàn minh họa, băng hình tư liệu hầu như không có nên khi dạy đến cáctiết học này, gần như học sinh chỉ học chay, cộng với trí tưởng tượng về những
gì đã được tiếp cận ở địa phương mình Do đó, để nâng cao hơn nữa chất lượngdạy học nội dung giáo dục địa phương thì cần thiết phải đưa di sản văn hóa địaphương vào dạy học và tổ chức các hoạt động nội khóa, ngoại khóa
Sử dụng di sản trong dạy học ở trường trung học phổ thông hiện nay, đangtrở thành một giải pháp mới và hiệu quả nhằm khắc phục những hạn chế do cácgiải pháp dạy học cũ đã làm Việc định hướng học sinh vào tìm hiểu những disản văn hóa ở địa phương sẽ giúp các em cảm thấy bài học gắn bó hơn với cuộcsống ở xung quanh các em Qua đó, sẽ bồi dưỡng học sinh tình cảm tự hào vớinhững giá trị văn hóa truyền thống do ông cha để lại, càng thêm yêu quê hương,yêu đất nước mình hơn Và trên hết, các em sẽ tự nảy sinh ý thức trách nhiệmđối với việc bảo tồn di sản văn hóa, cũng như kế thừa, phát huy những giá trịvăn hóa tốt đẹp từ ngàn xưa trong lịch sử quê hương, đất nước
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã chọn và đưa ra sáng kiến:
“Đổi mới phương pháp dạy học địa lí địa phương theo hướng xây dựng chủ
đề tích hợp gắn với di sản văn hóa và hình thức trải nghiệm sáng tạo”.
2 Mục đích nghiên cứu
- Thực hiện có hiệu quả chủ trương của Bộ Giáo dục & Đào tạo về đổimới đồng bộ mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học vàkiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục; gắn liền giáo dục trong nhà trường vớithực tiễn cuộc sống; góp phần hình thành năng lực giải quyết vấn đề của họcsinh trung học…
Trang 4- Giúp giáo viên có nhận thức và hướng đi tích cực khi soạn giảng các bàidạy về nội dung giáo dục địa phương và lồng ghép di sản văn hóa trong dạy họcđịa lý địa phương nói riêng, môn địa lý nói chung.
- Đề tài hướng tới việc phát triển học sinh một cách toàn diện:
+ Cung cấp cho học sinh kiến thức về địa lí địa phương thông qua việctìm hiểu di sản văn hóa của quê hương
+ Hình thức học tập trải nghiệm sáng tạo sẽ làm các em thay đổi thái độhọc tập, hình thành thái độ hứng thú, say mê của các em đối với môn học
+ Học sinh được nâng cao kỹ năng sống, kĩ năng thực hành môn địa lí,khả năng tư duy gắn lý thuyết với thực tiễn
+ Cung cấp cho học sinh các kiến thức về giá trị, chức năng, ý nghĩa của
di sản văn hóa ở địa phương, nâng cao nhận thức của giới trẻ về bảo vệ các giátrị di sản văn hóa, hướng tới các mục tiêu phát triển bền vững Từ đó, học sinhđược hoàn thiện về nhân cách, bồi dưỡng và nâng cao hơn nữa tình yêu quêhương đất nước, lòng tự hào dân tôc
- Sáng kiến hoàn thành sẽ bổ sung, cung cấp thêm nguồn tư liệu có giá trị
về di sản văn hóa ở địa phương trong tình trạng nguồn tư liệu này đang hết sức ít
ỏi nhằm phục vụ cho việc dạy học di sản ở trường phổ thông
3 Đối tượng nghiên cứu
Hoạt động học tập địa lí địa phương của học sinh khối 12
4 Phạm vi nghiên cứu
Sáng kiến tập trung nghiên cứu việc sử dụng các di sản trong dạy học địa
lí địa phương thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu lí luận
Tìm hiều về các tài liệu liên quan đến địa lí địa phương, các di sản vănhóa của địa phương (đặc biệt các tài liệu có liên quan đến khu bảo tồn đất ngậpnước Vân Long), cách xây dựng chủ đề học tập tích hợp và tổ chức hoạt độngtrải nghiệm sáng tạo cho học sinh
5.2 Nghiên cứu thực tiễn
Tìm hiểu về cách giảng dạy nội dung địa lí địa phương mà giáo viênthường làm Phân tích và làm rõ ưu điểm, nhược điểm của cách dạy này để từ đóđưa ra phương pháp dạy học mới
Trang 51 Cơ sở lí luận
1.1 Địa lí địa phương
1.1.1 Vai trò của địa lí địa phương
Trong khoa học địa lí nói chung, ngoài việc nghiên cứu địa lí thế giới, địa
lí khu vực, địa lí các nước thì việc nghiên cứu địa lí địa phương cũng rất đượccoi trọng bởi địa lí địa phương là một bộ phận của địa lí đất nước Không chỉ đivào nghiên cứu, địa lí địa phương còn được đưa vào giảng dạy ở nhiều nước, nóđược coi như một nội dung của môn địa lí trong nhà trường Ở Việt Nam, địa líđịa phương được đưa vào giảng dạy trong chương trình địa lí lớp 9 và lớp 12
Cho đến nay, khái niệm về địa lí địa phương vẫn chưa có một quan niệmthống nhất nhưng có thể hiểu địa lí địa phương là tổng hợp các điều kiện về tựnhiên, kinh tế - xã hội của một lãnh thổ cụ thể Khi dùng thuật ngữ địa lý địaphương giáo viên tự đặt mình trong một viễn cảnh xác định, đưa học sinh tiếpcận với thế giới hiện thực của quê hương như: con sông, đỉnh núi, các làng nghề,các nhà máy, xí nghiệp… Như vậy, địa lí địa phương là cơ sở để học sinh có thểtiếp thu những kiến thức địa lí đất nước và kiến thức địa lí nói chung
Mặt khác, tình yêu quê hương đất nước phải được bắt nguồn từ tình yêuđối với sự vật, hiện tượng gần gũi, thân quen nơi mình sinh sống và chúng ta chỉthực sự yêu chúng khi hiểu biết sâu sắc về chúng Chính vì vậy, việc giảng dạyđịa lý địa phương không chỉ góp phần hình thành tình yêu quê hương đất nước
mà còn tạo điều kiện cho học sinh tìm hiểu và đánh giá đúng tiềm năng các điềukiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và thực trạng kinh tế - xã hội của địaphương, từ đó giúp các em định hướng nghề nghiệp, lao động sản xuất, gópphần xây dựng quê hương giàu đẹp
1.1.2 Nội dung dạy học địa lí địa phương trong nhà trường phổ thông
Trong chương trình địa lí ở trường phổ thông, địa lí địa phương được đưavào giảng dạy ở lớp 12 gồm 2 bài 44 và 45, với thời lượng 2 tiết học trên lớp.Kiến thức địa lí địa phương học sinh cần đạt được sau bài học là phải viết đượcmột bản tổng hợp về địa lí tỉnh (thành phố) của mình trên tất cả các phương diện(tự nhiên và kinh tế - xã hội) với 5 chủ đề cần tìm hiểu:
+ Chủ đề 1: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và sự phân chia hành chính.+ Chủ đề 2: Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của tỉnh hoặcthành phố
+ Chủ đề 3: Đặc điểm dân cư và lao động của tỉnh, thành phố
+ Chủ đề 4: Đặc điểm kinh tế - xã hội của tỉnh hoặc thành phố
+ Chủ đề 5: Địa lí một số ngành kinh tế chính
Trang 6Nội dung dạy học địa lí địa phương ở trường phổ thông có liên quan mậtthiết với các vấn đề địa phương khác như: lịch sử địa phương, ngữ văn địaphương, giáo dục công dân địa phương nên có khả năng xây dựng thành các chủ
đề dạy học tích hợp nhằm giảm tải chương trình và đổi mới nội dung, phươngpháp dạy học, cũng như tạo sự hấp dẫn, hứng thú cho học sinh trong quá trìnhtìm hiểu về địa phương
1.2 Những vấn đề chung về dạy học tích hợp
1.2.1 Khái niệm, mục tiêu của dạy học tích hợp
Theo từ điển Giáo dục học, Dạy học tích hợp là hành động liên kết các đối
tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khácnhau trong cùng một kế hoạch dạy học Như vậy, có thể có nhiều hình thức tíchhợp như: tích hợp trong nội bộ môn học, tích hợp các bộ môn, tích hợp dọc, tíchhợp ngang, tích hợp chương trình, tích hợp kiến thức, tích hợp kĩ năng
Mục tiêu của dạy học tích hợp là tránh sự trùng lặp về nội dung thuộc cácmôn học khác nhau; tạo mối quan hệ giữa các môn học với nhau và với kiếnthức thực tiễn; tạo cơ hội để hình thành và phát triển năng lực, đặc biệt là nănglực giải quyết các vấn đề thực tiễn cho người học
1.2.2 Nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp
Có thể thấy rằng, dạy học tích hợp là một trong những quan điểm giáodục nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủphẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Dạy họctheo hướng tích hợp phát huy được tính tích cực của học sinh, góp phần đổi mớinội dung và phương pháp dạy học Tuy nhiên việc lựa chọn nội dung tích hợpcần dựa trên các nguyên tắc sau:
- Đảm bảo mục tiêu giáo dục, hình thành và phát triển các năng lực cầnthiết cho người học
- Đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội, mang tính thiết thực, có ýnghĩa với người học
- Đảm bảo tính khoa học và tiếp cận những thành tựu của khoa học kĩthuật, đồng thời vừa sức với học sinh
- Đảm bảo tính giáo dục và giáo dục vì sự bền vững
- Tăng tính hành dụng, tính thực tiễn; quan tâm tới những vấn đề mangtính xã hội của địa phương
- Việc xây dựng các bài học, chủ đề tích hợp phải dựa trên chương trìnhhiện hành và những vấn đề mang tính quốc tế, quốc gia, có ý nghĩa đối với cuộcsống của học sinh
1.2.3 Quy trình xây dựng chủ để tích hợp
Trang 7Khi xây dựng bài học hoặc chủ đề tích hợp phải tuân theo các quy trìnhsau:
- Bước 1: Rà soát chương trình, sách giáo khoa để tìm ra các nội dung dạyhọc gần giống nhau có liên quan chặt chẽ với nhau trong các môn học củachương trình, sách giáo khoa hiện hành; những nội dung liên quan đến vấn đềthời sự của địa phương, đất nước để xây dựng bài học tích hợp
- Bước 2: Xác định bài học tích hợp, bao gồm tên bài học và thuộc lĩnhvực Khoa học tự nhiên và Công nghệ hay lĩnh vực Khoa học xã hội và Nhânvăn, đóng góp của các môn vào bài học
- Bước 3: Dự kiến thời gian (bao nhiêu tiết) cho bài học tích hợp
- Bước 4: Xác định mục tiêu của bài học tích hợp, bao gồm: kiến thức, kĩnăng, thái độ, định hướng năng lực hình thành
- Bước 5: Xây dựng nội dung của bài học tích hợp, căn cứ vào thời gian
dự kiến, mục tiêu, thậm chí cả đặc điểm tâm sinh lí và yếu tố vùng miền để xâydựng nội dung cho phù hợp
- Bước 6: Xây dựng kế hoạch của bài học tích hợp (chú ý tới các phươngpháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của người học)
1.3 Dạy học di sản trong trường phổ thông
1.3.1 Khái niệm và phân loại di sản
Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật
thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được
lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác
Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc
cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa,khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và đượclưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình
diễn và các hình thức khác Di sản văn hóa phi vật thể bao gồm: tiếng nói, chữ
viết; ngữ văn dân gian; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tínngưỡng; lễ hội truyền thống; nghề thủ công truyền thống; tri thức dân gian
Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa,
khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật,bảo vật quốc gia
1.3.2 Ý nghĩa của việc sử dụng di sản đối với hoạt động dạy học
Di sản là một nguồn nhận thức, một phương tiện trực quan quý giá trongdạy học nói riêng, giáo dục nói chung Vì vậy, sử dụng di sản trong dạy học ởtrường phổ thông có rất nhiều ý nghĩa:
- Góp phần đẩy mạnh, hướng dẫn hoạt động nhận thức cho học sinh
Trang 8- Giúp học sinh phát triển kĩ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức.
- Kích thích hứng thú nhận thức của học sinh
- Phát triển trí tuệ của học sinh
- Giáo dục nhân cách học sinh
+ Giáo dục tình cảm yêu mến, tự hào về địa phương mình, trân trọngnhững giá trị truyền thống tốt đẹp của quê hương
+ Giáo dục ý thức trách nhiệm trong việc phát huy truyền thống tốt đẹpcủa quê hương, kế tục sự nghiệp của cha ông trong công cuộc xây dựng và bảo
1.3.3 Di sản văn hóa của tỉnh Ninh Bình
Ninh Bình là một vùng đất cổ, nằm ở vị trí cửa ngõ cực nam của tamgiác châu thổ sông Hồng Đây là vùng đất có nhiều dấu tích liên quan trực tiếpđến các nền minh cổ ở Việt Nam như: văn hóa Tràng An, văn hóa HòaBình, văn hóa Đa Bút, văn hóa Đông Sơn Nơi đây có cố đô Hoa Lư từng là kinh
đô của ba triều đại nhà Đinh, Tiền Lê và Hậu Lý Trong kháng chiến chốngngoại xâm nơi đây có phòng tuyến Tam Điệp, chiến khu Quỳnh Lưu, hành cung
Vũ Lâm và là địa bàn trọng yếu của chiến dịch Hà Nam Ninh lịch sử
Những đặc điểm về lịch sử, văn hóa, tự nhiên và con người đã tạo chovùng đất Ninh Bình một hệ thống các di sản phong phú và đa dạng Ninh Bìnhhiện có hơn 800 di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có gần
80 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, có 3 di tích cấp quốc gia đặc biệt quantrọng là Quần thể danh thắng Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, Cố đô Hoa Lư.Quần thể danh thắng Tràng An với những giá trị nổi bật về thiên nhiên và vănhóa đã được UNESCO công nhận là di sản thế giới hỗn hợp
Có thể nói, các di sản văn hóa ở Ninh Bình là nguồn tài nguyên vô tận đểdạy và học Với kho tàng tri thức chứa đựng bên trong, mọi di sản đều có khảnăng sử dụng để dạy học và giáo dục trong nhà trường phổ thông Xét khía cạnh
sử dụng di sản để xây dựng thành chủ đề tích hợp phục vụ việc giảng dạy địa líđịa phương, các di sản phù hợp với đặc trưng môn học hơn cả là nhóm các disản danh lam thắng cảnh và các làng nghề truyền thống
1.4 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Trang 91.4.1 Khái niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Theo Dự thảo đề án đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ
thông sau năm 2015: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo bản chất là những hoạt
động giáo dục nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất tưtưởng, ý chí tình tình cảm, giá trị và kỹ năng sống và những năng lực cần có củacon người trong xã hội hiện đại Nội dung của hoạt động trải nghiệm sáng tạođược thiết kế theo hướng tích hợp nhiều lĩnh vực, môn học thành các chủ điểmmang tính chất mở Hình thức và phương pháp tổ chức đa dạng, phong phú,mềm dẻo, linh hoạt, mở về không gian, thời gian, quy mô, đối tượng và sốlượng… để học sinh có nhiều cơ hội tự trải nghiệm và phát huy tối đa khả năngsáng tạo của các em”
1.4.2 Mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là các hoạt động giáo dục có mục đích, có
tổ chức được thực hiện trong và ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các
tố chất, tiềm năng của bản thân học sinh, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồngthời tham gia các hoạt động quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh; hìnhthành và phát triển cho học sinh những phẩm chất, tư tưởng, tình cảm, giá trị, kĩnăng sống và những năng lực chung cần có của con người trong xã hội hiện đại
Thông qua việc tham gia vào các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, học sinhđược phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo củabản thân Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạtđộng: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả ; các emđược trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng; được đánh giá và lựa chọn ýtưởng hoạt động, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân,của nhóm mình và bạn bè Từ đó hình thành và phát triển cho các em những giátrị sống và các năng lực cần thiết
1.4.3 Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có hình thức tổ chức rất đa dạng và phong
phú, tùy vào điều kiện cụ thể như: hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễnđàn, hội thi, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại,… Trong đó, hình thức
tham quan, dã ngoại là một hình thức tổ chức học tập thực tế hấp dẫn đối với
học sinh Mục đích của tham quan, dã ngoại là để các em học sinh được đi thamquan, tìm hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các thắng cảnh, các di tích lịch
sử, văn hóa hoặc các địa danh nổi tiếng của đất nước,… giúp các em có đượcnhững kinh nghiệm từ thực tế từ đó có thể áp dụng vào cuộc sống của chính các
em Hình thức này rất phù hợp với đặc trưng của môn Địa lý trong nhà trườngphổ thông
Trang 102 Cơ sở thực tiễn
Địa lí địa phương có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành hệ thốngkiến thức địa lí và trau dồi tình yêu quê hương đất nước cho học sinh Tuynhiên, hiện nay, việc giảng dạy địa lí địa phương trong trường phổ thông chưathực sự đem lại hiệu quả cao
Nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng trên là do giáo viên chưa thực sựquan tâm và đầu tư đúng mức cho phần địa lí địa phương Nội dung địa lí địaphương được đưa vào giảng dạy ở lớp 12 gồm 2 bài là bài 44 và bài 45 với thờilượng là 2 tiết học trên lớp Vì được đưa vào những tiết học gần cuối củachương trình và kiến thức địa lí địa phương hầu như không được sử dụng trongcác kì thi nên nhiều giáo viên còn coi đây là phần kiến thức phụ Nội dung nàythường được học dưới hình thức giáo viên hướng dẫn qua loa ở trên lớp, họcsinh về nhà tự tìm hiểu và báo cáo kết quả vào tiết sau Cụ thể là: để hướng dẫnhọc sinh “Tìm hiểu địa lí tỉnh, thành phố” giáo viên chia học sinh trong lớp ralàm nhiều nhóm, phân công cho mỗi nhóm tìm hiểu một chủ đề; các nhóm sẽ vềnhà thu thập tài liệu dựa trên các nguồn sách, báo, tạp chí, tranh, ảnh, niên giámthống kê, ; sau đó dựa trên các kết quả đã thu thập được, học sinh sẽ xây dựng
đề cương chi tiết, viết báo theo đề cương và cuối cùng là báo cáo kết quả làmviệc trước lớp Tuy nhiên, việc giảng dạy địa lí địa phương theo hình thức phânnhóm như trên không hiệu quả do: thời gian để các học sinh tự tìm hiểu tài liệu
và hoàn thành báo cáo còn ít trong khi khối lượng kiến thức phải tìm hiểu khánhiều; các nguồn tư liệu để học sinh có thể tìm hiểu về địa lí địa phương còn hạnchế; nhiều học sinh không tự giác, thụ động trong học tập,…
Về phía học sinh, do phương pháp giảng dạy của giáo viên còn mang tính
lí thuyết, xa rời thực tế nên phần lớn các em thiếu hứng thú khi học về địa lí địaphương, thậm chí còn cảm thấy nhàm chán Nhiều em học theo cách đối phó vì
bị bắt buộc chứ không phải vì nhu cầu cần phải có sự hiểu biết về quê hương,đất nước Do đó, khi học hết chương trình địa lí 12 nhiều học sinh thiếu kiếnthức về địa lí địa phương mình đang sinh sống
Vậy, làm thế nào để địa lí địa phương trở thành một nội dung hấp dẫn,cuốn hút học sinh?
Như đã nói ở trên, một trong những lí do khiến học sinh thấy địa lí địaphương kém hấp dẫn là vì kiến thức cần phải biết thì nhiều nhưng các em lại chỉđược tìm hiểu qua sách vở, tài liệu hoặc sự truyền đạt của giáo viên mà khôngđược trải nghiệm ngoài thực tế Kiến thức địa lí địa phương chính là những sựvật, hiện tượng địa lí gần gũi, gắn bó với cuộc sống hàng ngày của các em, do
Trang 11đó nếu được tìm hiểu địa lí địa phương qua thực tế thì các em sẽ cảm thấy bàihọc gần gũi, hấp dẫn hơn
Trong thời gian gần đây, Bộ giáo dục và Đào tạo đã triển khai việc tíchhợp di sản trong dạy học ở trường phổ thông nhằm giúp các em có được nhữnghiểu biết về di sản từ đó hình thành nên ý thức, trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ vàphát huy những giá trị của di sản Ở địa phương, nơi các em sinh sống, có rấtnhiều các di sản, thông qua việc tìm hiểu các di sản này các em không chỉ cóđược những kiến thức về địa lí địa phương mà còn có được các kiến thức về ngữvăn, sinh học, lịch sử, giáo dục công dân địa phương Hơn nữa, nếu có thể tiếnhành hoạt động dạy học này theo cách tổ chức các hoạt động tham quan trảinghiệm tại di sản thì càng làm tăng thêm hứng thú học tập cho các em Do đó,việc đưa các di sản vào xây dựng thành chủ để dạy học tích hợp phục vụ việcgiảng dạy đia lí địa phương kết hợp với hoạt động tham quan trải nghiệm là rấtkhả quan, đáp ứng được các yêu cầu đổi mới của Giáo dục nói chung và nângcao chất lượng dạy và học địa lí địa phương nói riêng
II NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI
1 Các bước xây dựng chủ đề dạy học tích hợp gắn với di sản văn hóa
Để xây dựng được kế hoạch dạy học địa lí địa phương có sử dụng di sảnvăn hóa, nhóm địa lí chúng tôi đã thực hiện các bước sau:
Bước 1: Lập danh sách các di sản văn hóa của địa phương (của tỉnh Ninh
Bình nói chung và huyện Gia Viễn nói riêng)
Bước 2: Tiến hành lựa chọn các di sản văn hóa địa phương phù hợp vớinội dung và mục đích bài học dựa trên các tiêu chí sau:
- Di sản được lựa chọn phải phù hợp với đặc trưng của bộ môn, thôngthường các di sản phù hợp với môn địa lí hơn cả là các danh lam thắng cảnh vàcác làng nghề truyền thống
- Ưu tiên các di sản nằm trên địa bàn nơi học sinh cư trú để học sinh dễdàng tìm hiểu
- Lựa chọn các di sản có khả năng tích hợp kiến thức địa lí địa phương vớikiến thức của nhiều môn học khác như: lịch sử, sinh học, ngữ văn, giáo dụccông dân
Bước 3: Tìm ra mối liên hệ giữa nội dung bài học với di sản văn hóa địa
phương
Bước 4: Thiết kế bài học sử dụng di sản văn hóa:
- Nghiên cứu tài liệu liên quan đến di sản đã lựa chọn
- Xây dựng kế hoạch và thiết kế bài học
- Nghiên cứu và tìm hiểu về di sản trong thực tế
Trang 12- Bổ sung, điều chỉnh kế hoạch bài học.
- Áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực trong thiết kế hoạtđộng học tập (phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp dạy học nhóm kếthợp với hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại di sản)
Bước 5: Tiến hành giảng dạy bài học có sử dụng di sản văn hóa.
2 Gợp ý một số chủ đề dạy học tích hợp có sử dụng di sản trong dạy học địa lí địa phương tỉnh Ninh Bình
3 Tìm hiểu “Khu Bảo tồn thiên
nhiên đất ngập nước Vân Long”
Địa lí, Sinh học, Giáo dục côngdân
4 Tìm hiểu “Khu du lịch núi chùa
đá mỹ nghệ Ninh Vân - Hoa Lư
Địa lí, Lịch sử, Giáo dục công dân
7 Bảo tồn và phát triển làng nghề
thêu ren Ninh Hải – Hoa Lư
Địa lí, Lịch sử, Giáo dục công dân
3 Ví dụ minh họa về chủ đề dạy học tích hợp gắn với di sản văn hóa và hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học địa lí địa phương tỉnh Ninh Bình.
3.1 Lựa chọn di sản
Để xây dựng là chủ đề dạy học tích hợp địa lí địa phương cho các em họcsinh khối 12, trường trung học phổ thông Gia Viễn B, chúng tôi đã lựa chọn di
sản Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long Khu bảo tồn này nằm trên
địa bàn huyện Gia Viễn, cách trường trung học phổ thông Gia Viễn B khoảng5km, rất thuân tiện cho việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo TheoQuy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến
năm 2030, Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long sẽ trở thành là một trong 2 điểm
du lịch quốc gia của Ninh Bình Mặt khác Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long ngoài khả năng khai thác kiến thức địa lí địa phương còn có khả năng tích
hợp kiến thức về sinh học, giáo dục công dân công Đến tham quan Vân Long
Trang 13học sinh cũng có thể trải nghiệm công việc của 1 hướng dẫn viên du lịch, thamgia vào các hoạt động trải nghiệm khác tại các tua du lịch của khu bảo tồn Nhưvậy, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long đáp ứng đầy đủ các điềukiện để xây dựng chủ đề dạy học tích hợp gắn với di sản văn hóa và hoạt độngtrải nghiệm sáng tạo cho học sinh.
- Học sinh xác định được vị trí địa lí và trình bày được đặc điểm khái quát
về tự nhiên, kinh tế - xã hội của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
- Chứng minh được sự đa dạng sinh học của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long” (Tích hợp kiến thức sinh học).
- Phân tích được tiềm năng và thực trạng hoạt động du lịch của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
-Chỉ rõ được những hạn chế và đề xuất được một số giải pháp nhằm phát
triển bền vững “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long” (Tích hợp
kiến thức giáo dục công dân)
2 Kỹ năng
- Thu thập tài liệu, xử lí thông tin từ nhiều nguồn khác nhau
- Phân tích bản đồ, biểu đồ, số liệu có liên quan đến chủ đề
- Sử dụng công nghệ nhằm hỗ trợ việc học: chụp ảnh, quay video…
- Biết sử dụng phần mềm Word và PowerPoint, tạo video… để tạo nênsản phẩm báo cáo kết quả học tập
- Kĩ năng thuyết trình trước đám đông
3 Thái độ
- Giáo dục cho học sinh lòng yêu mến quê hương, đất nước
- Hình thành ý thức tôn trọng, bảo vệ, giữ gìn và phát huy những di sảncủa địa phương, của đất nước và nhân loại
- Có ý thức, trách nhiệm trong việc bảo vệ tài nguyên và môi trường
- Tích cực tham gia tuyên truyền vận động mọi người trong việc bảo vệtài nguyên, môi trường
- Hứng thú với phương pháp học tập mới, bồi dưỡng sự yêu thích, say mêđối với môn Địa lí
4 Định hướng phát triển năng lực
Trang 14- Các năng lực chung: hợp tác, giải quyết vấn đề, sáng tạo, sử dụng ngônngữ, sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông
- Các năng lực chuyên biệt: sử dụng số liệu thống kê, bản đồ, hình ảnh, tưduy tổng hợp theo lãnh thổ
* Năng lực vận dụng kiến thức liên môn:
Để giải quyết các vấn đề được đặt ra trong dự án học tập, học sinh cầnhọc tập và vận dụng các kiến thức liên môn
Môn
học
Bài học liên quan
- Trách nhiệm của học sinh trong việc bảo vệ thiên nhiên hoang dã.
Trang 15Bài 60 Bảo vệ đa
dạng các hệ sinh
thái
thái.
- Các biện pháp bảo vệ hệ sinh thái.
sinh thái chủ yếu.
- Trách nhiệm của công dân trong việc thực hiện chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Thông qua bài học học sinh được rèn năng lực vận dụng kiến thức liênmôn Địa lí, Sinh học, Giáo dục công dân, Tin học để giải quyết các nhiệm vụhọc tập và tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường, việc sử dụng và bảo vệ di sảnthông qua học tập Địa lí
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
- Các phương tiện để thu thập thông tin: máy ảnh, máy ghi âm
- Sưu tầm tài liệu về “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
- Các phần mềm ứng dụng công nghệ thông tin: Microsoft Word,Microsoft PowerPoint, VLC Media Player
III PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ
1 Phương pháp dạy học
- Phương pháp dạy học theo dự án (phương pháp chính)
- Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề
- Phương pháp dạy học theo nhóm
2 Phương pháp kiểm tra đánh giá
Trang 16- Sản phẩm của các nhóm thực hiện dự án: bài viết bằng bản Word,PowerPoint, các ấn phẩm khác.
- Khả năng trình bày báo cáo của các nhóm (giới thiệu sản phẩm)
IV CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
Dự án được thực hiện trong 3 tuần, trong đó có 2 tiết trên lớp: 1 tiết giớithiệu dự án và 1 tiết báo cáo sản phẩm Giáo viên có thể sử dụng giờ ngoại khóa
để tổ chức cho học sinh báo cáo sản phẩm
HOẠT ĐỘNG 1: GIỚI THIỆU DỰ ÁN
1 Mục tiêu
- Xây dựng được các chủ đề cần tìm hiểu.
- Thành lập được các nhóm theo sở thích
- Phổ biến nhiệm vụ cho các nhóm
- Các nhóm xây dựng được kế hoạch làm việc
- Rèn luyện kĩ năng làm việc nhóm
2 Thời gian: Tuần 1 – tiết 1
3 Cách thức tổ chức hoạt động
- Bước 1: Giới thiệu dự án.
Giáo viên treo biểu ngữ là câu hỏi khái quát và câu hỏi bài học:
Câu hỏi khái quát: Chúng ta phải làm gì để giữ gìn và phát huy những di
sản văn hóa của địa phương? Cần phải làm gì để bảo vệ môi trường sinh thái?
Câu hỏi bài học: Bạn có thể làm gì để giữ gìn và phát huy những di sản
của quê hương Gia Viễn? Cần phải làm gì để bảo vệ và phát triển di sản văn hóa
vật thể “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”?
Giáo viên cho học sinh xem các Clip, tranh ảnh hoặc tư liệu: Các vấn đề
liên quan đến“Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long” yêu cầu học
sinh nêu suy nghĩ của bản thân sau khi xem các tư liệu trên, giáo viên dẫn dắtvào dự án
- Bước 2: Giáo viên và học sinh cùng thảo luận để xác định các chủ đề của dự án (các chủ đề cũng chính là câu hỏi nội dung).
Chủ đề 1 Đặc điểm vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội của
“Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
Chủ đề 2 Sự đa dạng sinh học của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
Chủ đề 3 Tiềm năng và thực trạng du lịch của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
Chủ đề 4 Những hạn chế và giải pháp để phát triển bền vững “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
Trang 17- Bước 3: Thành lập nhóm
GV Phát phiếu thăm dò sở thích nhóm (Phụ lục 1) HS điền phiếu số 1 để
tự xác định nhu cầu, sở thích của bản thân
Trên cơ sở kết quả của phiếu điều tra nhu cầu của học sinh (phụ lục 1),
kết hợp với năng lực của học sinh trong lớp, sự đồng đều giữa các nhóm, giáoviên tiến hành chia nhóm Các nhóm bàn bạc bầu nhóm trưởng, thư kí
- Bước 4: Giao nhiệm vụ cho từng nhóm, hướng dẫn lập kế hoạch
nhóm.
GV giao nhiệm vụ cụ thể cho các nhóm như sau:
1
- Tìm hiểu nét khái quát về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh
tế - xã hội của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”
+ Chỉ ra được vị trí địa lí của khu bảo tồn
+ Nêu được các đặc điểm khái quát về tự nhiên: địa hình, khí hậu, thổnhưỡng, sông ngòi, sinh vật
+ Nêu được đặc điểm khái quát về kinh tế - xã hội: dân cư – lao động, cơ
cở hạ tầng, trình độ dân trí, đường lối chính sách
2
- Tìm hiểu về sự đa dang sinh học của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
+ Chứng minh được sự đa dạng của các loài động thực vật
+ Chỉ ra được một số loài động thực vật quí hiếm
3
- Tìm hiểu về hoạt động du lịch của “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
+ Chỉ ra được các tiềm năng để phát triển du lịch
+ Phân tích được thực trạng phát triển du lịch: khách du lịch, doanh thu
du lịch, các loại hình du lịch
4
- Nêu những hạn chế và giải pháp để phát triển bền vững “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long”.
+ Chỉ rõ những hạn chế về việc phát triển du lịch, môi trường và bảo vệ
sự đa dạng sinh học Nguyên nhân của những hạn chế trên
+ Đề ra các giải pháp để phát triển bền vững khu bảo tồn
Giáo viên hướng dẫn học sinh lập kế hoạch nhóm (Phụ lục 3)
- Bước 5: Phát phiếu học tập định hướng (Phụ lục 4, 5, 6,7)
Giáo viên phát phiếu học tập định hướng cho các nhóm
+ Nhóm 1: hoàn thành phiếu học tập định hướng số 1(phụ lục 4)
+ Nhóm 2: hoàn thành phiếu học tập định hướng số 2(phụ lục 5)
+ Nhóm 3: hoàn thành phiếu học tập định hướng số 3(phụ lục 6)
Trang 18+ Nhóm 4: hoàn thành phiếu học tập định hướng số 4(phụ lục 7)
Giáo viên gợi ý cho học sinh một số nguồn tài liệu có thể tham khảo giúphoàn thành nhiệm vụ, giới thiệu các nguồn có thể xin tài liệu như: Ban quản líkhu bảo tồn, ban quản lí khu nghỉ dưỡng Emeralda, Internet, khảo sát từ buổingoại khóa… Giáo viên định hướng kế hoạch đi trải nghiệm sáng tạo tại khu bảotồn: thời gian, phương tiện, giấy giới thiệu của nhà trường…
Học sinh nghiên cứu phiếu học tập định hướng, lắng nghe, ghi chép, hỏigiáo viên những nội dung chưa hiểu
HOẠT ĐỘNG 2: TRIỂN KHAI DỰ ÁN
(Học sinh và các nhóm học sinh làm việc ở nhà)
1 Mục tiêu
Học sinh làm việc cá nhân và nhóm theo kế hoạch đề ra:
+ Thu thập thông tin: Học sinh có thể tìm kiếm thông tin, tranh ảnh quahoạt động tham quan trải nghiệm, sách, báo, Internet…
+ Xử lý thông tin, tổng hợp kết quả nghiên cứu của các thành viên trongnhóm Trong quá trình xử lí thông tin, các nhóm phải hướng đến việc làm rõ cácvấn đề đặt ra trong đề cương nghiên cứu
+ Viết báo cáo kết quả nghiên cứu của nhóm, chuẩn bị trình bày trước lớp
2 Thời gian: tuần 1 đến tuần 3
Hoạt động ngoại khóa: 1 buổi
- Giáo viên cùng với học sinh tham gia một buổi trải nghiệm sáng tạo tìm
hiểu về “Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long” Trong buổi ngoại
khóa: Học sinh được tham quan khu bảo tồn, có thể quay phim, chụp ảnh, phỏngvấn để có thêm tư liệu để hoàn thành dự án của nhóm một cách đầy đủ nhất Học
Trang 19sinh cũng được trải nghiệm công việc của một hướng dẫn viên du lịch: chèothuyền, giới thiệu về điểm du lịch,
- Giáo viên yêu cầu học sinh các nhóm hoàn thành các phiếu học tập địnhhướng sau buổi ngoại khóa
HOẠT ĐỘNG 3: KẾT THÚC DỰ ÁN
1 Mục tiêu
- Học sinh báo cáo được kết quả làm việc của các nhóm: trình bày báocáo thông qua thuyết trình, thảo luận
- Biết tự đánh giá sản phẩm của nhóm và của các nhóm khác
- Hình thành kĩ năng: lắng nghe, thảo luận, nêu vấn đề và thương thuyết
- Góp phần rèn luyện các kĩ năng bộ môn
- Bồi dưỡng trách nhiệm của học sinh trong việc bảo tồn và giữ gìnnhững di sản văn hóa của địa phương, bảo vệ môi trường sinh thái
2.Thời gian: 1 tiết
- Người tham gia hội thảo
Khách mời: Ban giám hiệu, các giáo viên địa lí
Trong quá trình diễn ra hoạt động báo cáo kết quả học tập, giáo viên sẽđóng vai người quan sát, người hỗ trợ và chuyên gia cố vấn hoạt động ngoạikhóa, thu hồi các sản phẩm và các phiếu đánh giá
Các nhóm khác nhận xét bài báo cáo của nhóm vừa trình bày, đưa ra câuhỏi phát vấn, đánh giá các nhóm khác theo phiếu (phụ lục 8)
HOẠT ĐỘNG 4: ĐÁNH GIÁ, TỔNG KẾT
(Cuối tuần 3)
Giáo viên chủ trì cuộc họp rút kinh nghiệm
