Đây thôn vĩ dạ

ĐÂY THÔN VĨ DẠ Hàn Mặc Tử Phần một Tìm hiểu chung A Tác giả I Cuộc đời Hàn Mặc Tử 1912 – 1940 Nghệ sĩ tài hoa, bạc mệnh Quê Đồng Hới, Quảng Bình Gia đình Viên chức nghèo theo đạo Thiên Chúa Từng có 2[.]

ĐÂY THÔN VĨ DẠ

Hàn Mặc Tử Phần một: Tìm hiểu chung

A Tác giả

I Cuộc đời

- Hàn Mặc Tử: 1912 – 1940

- Nghệ sĩ tài hoa, bạc mệnh

- Quê: Đồng Hới, Quảng Bình

- Gia đình: Viên chức nghèo theo đạo Thiên Chúa

- Từng có 2 năm học trung học tại Huế

- Làm công chức Sở đạc điền tại Bình Định

- Hàn Mặc Tử yêu thầm nhớ trộm con gái ông chủ Sở đạc điền là Hoàng Thị Kim Cúc – người con gái quê thôn Vĩ Dạ

- 1936: Hàn Mặc Tử mắc bệnh phong (hủi) bị mọi người xa lánh kì thị

- 1940: Mất tại trại phong Quy Hòa

II Sự nghiệp sáng tác

1 Các tác phẩm chính: Sgk

2 Đặc điểm sáng tác

- Tuy cuộc đời nhiều bi thương nhưng Hàn Mặc Tử là một trong những thi sĩ có sức sáng tác mạnh mẽ nhất trong phong trào Thơ Mới

- Diện mạo thơ Hàn Mặc Tử hết sức phức tạp và đầy bí ẩn

+ Thơ Hàn Mặc Tử nhiều bài điên loạn với những hình tượng hồn, trăng, máu đầy

ma quái, kinh dị (Hồn là ai, Say trăng, Trăng tự tử)

- Ta khạc hồn ta ra ngoài cửa miệng Cho bay lên hí hửng với ngàn khơi

- Gió rít tầng cao, trăng ngã ngửa

Vỡ tan thành vũng đọng tàn khô

+ Bên cạnh những vần thơ điên loạn, Hàn Mặc Tử lại có những áng thơ tươi sáng,

trong trẻo, tinh khôi như Đây thôn Vĩ Dạ, Mùa xuân chín.

+ Qua diện mạo hết sức phức tạp, đầy bí ẩn của thơ Hàn Mặc Tử, ta thấy rõ một tình yêu đến đau đớn, hướng về cuộc đời trần thế

Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút Mỗi lời thơ đều dính não cân ta Bao nét chữ quay cuồng như máu vọt Như mê man chết điếng cả làn da.

Cứ để ta ngất ngư trong vũng huyết Trải niềm đau trên mảnh giấy mong manh

(Rớm máu) Máu đã khô rồi thơ cũng khô

Tình ta chết yểu tự bao giờ!

Từ nay trong gió - trong mây gió, Lời thảm thương rền khắp nẻo mơ.

Ta còn trìu mến biết bao người

Vẻ đẹp xa hoa của một thời, Đầy lệ, đầy thương, đầy tuyệt vọng.

Ôi! Giờ hấp hối sắp chia phôi!

(Trút linh hồn)

III Một số đánh giá về thơ Hàn Mặc Tử

1 Chế Lan Viên đánh giá thơ Hàn Mặc Tử như sau:

- “Trước không có ai, sau không có ai, Hàn Mặc Tử như một ngôi sao chổi xoẹt qua bầu trời Việt Nam với cái đuôi chói lòa rực rỡ của mình”.

- “Tôi xin hứa hẹn với các người rằng, mai sau những cái tầm thường, mực thước kia sẽ biến tan đi và còn lại của thời kỳ này, chút gì đáng kể, đó là Hàn Mặc Tử”.

“Hàng triệu năm qua Anh qua trái đất có một lần

Có một lần anh là tài năng Rút ra cái gì như là tuyết băng

Trao cho người viên ngọc thơ tuyệt vời chói lọi”

2 Nhà phê bình Hoài Thanh

- “Hàn Mặc Tử là một nguồn thơ dạt dào và lạ lùng”

- “Vườn thơ Hàn rộng không bờ, không bến, càng đi xa càng ớn lạnh”

3 Nhà thơ Nguyễn Vũ Tiềm

“Nếu nhân loại không còn khao khát nữa

Và nhà thơ – nghề chẳng kẻ nào yêu Người thi sĩ cuối cùng vẫn là Hàn Mặc Tử Vẫn hiện lên ở đáy vực đợi chờ”

B.Tác phẩm

I Xuất xứ

1 Rút ra từ tập “Thơ Điên” (sau đổi thành “Đau thương”)

2 Một số điểm của tập thơ “Thơ Điên” = “Đau thương”

- Cội nguồn sáng tạo, cảm xúc nổi bật của tập thơ là niềm đau thương của một linh hồn tha thiết, yêu đời, gắn bó với cuộc sống trần thế nhưng lại phải tuyệt giao với nó Thành thử càng tha thiết, yêu đời bao nhiêu lại càng tuyệt vọng bấy nhiêu

+ Hàn Mặc Tử ví mình như cung nữ bị đọa đày trong lãnh cung chia lìa ngày đêm khao khát trở về thế giới ngoài kia

Ngoài kia xuân đã thắm duyên chưa Trời ở trong đây chẳng có mùa Không có niềm trăng và ý nhạc

Có nàng cung nữ nhớ thương vua

+ Có khi Hàn Mặc Tử còn hoài nghi về sự tồn tại của mình:

Tôi vẫn ở đây hay còn đâu

Ai đem tôi bỏ dưới trời sâu Sao bỗng phượng nở trong màu tuyết Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu

+ Hàn Mặc Tử tự thấy mình cách xa cuộc đời trần thế với khoảng cách nghìn trùng:

Anh đứng cách xa nghìn thế giới Lặng nhìn trong mộng miệng em cười

Em cười anh cũng cười theo nữa

Để nhắn hồn anh đã tới nơi”

[Về sau, trong tập kịch thơ Duyên kỳ ngộ, Hàn Mặc Tử tưởng tượng ra cái chết bi

thương của mình:

Một mai kia ở bên khe nước ngọc

Với sao sương anh nằm chết như trăng

Không tìm thấy nàng tiên mô đến khóc

Đến hôn anh và rửa vết thương tâm]

- Trong thơ Hàn Mặc Tử, hình thành hai không gian đối lập nghiệt ngã: trong này

và ngoài kia

+ Ngoài kia: mùa xuân thắm tươi đầy miền trăng ý nhạc, tràn trề ánh sáng, là đời trần thế, là thiên đường của sự sống đầy hi vọng, hạnh phúc

+ Trong này: là không gian sống của Hàn Mặc Tử, chẳng có mùa, không trăng, không nhạc, không ánh sáng, là trời sâu, là lãnh cung, là địa ngục bất hạnh

+ Trong này cách ngoài kia cả một tầm tuyệt vọng

-Trong Thơ điên (Đau thương) mạch thơ thường có sự nhảy cóc, đứt đoạn về ý, về

cảm xúc

- Thường sử dụng lớp ngôn từ cực tả và kênh hình ảnh kì dị

II Hoàn cảnh sáng tác

- Bài thơ gắn liền với chuyện tình của Hàn Mặc Tử với một người con gái quê Vĩ

Dạ tên là Hoàng Thị Kim Cúc

- Giữa những ngày đau thương nhất của cuộc đời, Hàn Mặc Tử nhận được tấm bưu ảnh cảnh sông nước đêm trăng và mấy dòng tin của người con gái mà chàng từng

thầm thương trộm nhớ.Vô cùng xúc động, Hàn Mặc Tử đã viết bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ.

III.Bố cục: 3 phần

Phần hai: Đọc hiểu và cảm nhận

A Mở bài và giới thiệu bổ sung

I Cách 1

1 Mở bài: Tác giả → Tác phẩm

Ai mua trăng tôi bán trăng cho Không bán đoàn viên, ước hẹn hò

( Trăng vàng trăng ngọc – Hàn Mặc Tử)

Hàn Mặc Tử là hiện tượng thơ lạ nhất trong phong trào Thơ mới, một giọng thơ

độc đáo, không chia sẻ âm hưởng với bất cứ ai Viết thơ để “trải niềm đau trên mảnh giấy mong manh”, thơ Hàn Mặc Tử là tiếng kêu đau thương, là huyết lệ của một linh hồn “trước giờ hấp hối sắp chia phôi” Tuy nhiên bên cạnh những tiếng kêu đau

thương, đấm máu với nước mắt, thi sĩ họ Hàn lại có những vần thơ trong trẻo như

nước suối đầu nguồn, tinh khôi như giọt sương ban sớm In trong tập Thơ điên, Đây thôn Vĩ Dạ là những vần thơ tinh khôi nhất trong gia tài thơ Hàn Mặc Tử mà vẫn

ngầm chứa một tình yêu đau đớn hướng về cuộc đời trần thế

2.Giới thiệu bổ sung: Hoàn cảnh sáng tác

Bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ nảy nở từ chuyện tình của Hàn Mặc Tử với người con gái

Huế mang tên Hoàng Thị Kim Cúc Giữa những ngày đớn đau nhất của cuộc đời, căn bệnh quái ác hành hạ người đời xa lánh, Hàn Mặc Tử nhận được tấm bưu ảnh sông nước xứ Huế cùng với dòng thơ của người con gái từng thầm thương trộm nhớ Bao cảm xúc ùa về trong cuộc hành hương tâm tưởng cũng bắt đầu với những vần thơ được trào ra từ nỗi nhớ, từ tình yêu tuyệt vọng với người con gái Huế

II Cách 2

1 Mở bài: Tác giả → bài thơ

“Trước không có ai, sau không có ai, Hàn Mặc Tử như ngôi sao chổi xoẹt qua bầu trời với cái đuôi chói lòa, rực rỡ” (Chế Lan Viên) Xuất hiện giữa phong

trào Thơ mới với diện mạo hết sức phức tạp, bí ẩn, thơ Hàn Mặc Tử đan xen giữa những gì thâu trong, thanh khiết, thiêng liêng với những cái ghê rợn, ma quái, điên loạn Trong thế giới đó, trăng, hoa, nhạc hòa lẫn với máu huyết, linh hồn, yêu ma Đằng sau diện mạo hết sức bí ẩn, phức tạp ấy, độc giả luôn thấy một tình yêu

mãnh liệt, hướng về cuộc đời trần thế Rút từ tập Thơ điên (sau đổi thành Đau thương), Đây thôn Vĩ Dạ là một trong những vần thơ thanh khiết mà chất chứa

tâm trạng day dứt, đớn đau của thi sĩ họ Hàn

2 Giới thiệu bổ sung: hoàn cảnh sáng tác (tương tự cách 1)

B.Nội dung chính

I Khổ 1: Vườn Vĩ dạ lúc ban mai trong tâm tưởng của thi sĩ

1 Câu 1

- Đây thôn Vĩ Dạ được viết thành ba khổ thơ dựa trên âm điệu chủ đạo của ba câu

hỏi buông ra, buột lên, không có lời đáp Hỏi để tỏ bày, hỏi để bộc bạch tâm tình:

Sao anh không về chơi thôn Vĩ?

- Đây là câu hỏi chứa nhiều sắc thái: vừa hỏi, vừa nhắc nhớ, vừa mời mọc, vừa thầm trách

- Hàn Mặc Tử phân thân để tự hỏi chính mình Hỏi mà như nhắc đến một việc cần làm, đáng phải làm mà chẳng biết giờ đây có còn cơ hội để thực hiện nữa hay không

Đó là về lại thôn Vĩ, thăm lại chốn cũ cảnh xưa Chúng ta đều biết thuở thiếu thời,

Hàn Mặc Tử từng học trung học ở Huế và năm 1936, khi in xong tập Gái quê, Hàn

Mặc Tử đã từng tìm đến Hoàng Cúc tại thôn Vĩ nhưng rồi chỉ dám nấp sau hàng rào trúc chứ không dám vào Giờ đây nhận được tấm bưu thiếp vẽ cảnh xứ Huế, niềm khát khao về thăm chốn cũ cảnh xưa lại cất lên thành lời tự vấn, oái oăm vậy

- Lời hỏi vọng lên từ trái tim chất chứa bao nỗi niềm Một nỗi nhớ nhung da diết , một niềm khát khao trở về đến cháy lòng, một nỗi xót xa đến đau đớn Hơn ai hết, thi

sĩ hiểu rằng, mình không còn có cơ hội để trở về Vĩ Dạ nữa rồi

- Câu hỏi bắt đầu bằng từ “sao” chơi vơi trong sáu thanh bằng vút lên ở thanh trắc

cuối câu, khiến lời thơ xoáy vào lòng người day dứt rồi lại buông ra như một tiếng thở dài, một lời than ngậm ngùi

2 Câu 2 ,3, 4

- Sau lời tự hỏi lòng mình, bao kí ức ùa về Vĩ Dạ bỗng thức dậy, ùa về trong tâm

tưởng của thi sĩ Được mệnh danh là “bài thơ tứ tuyệt” của đất cố đô, vườn Vĩ dạ vốn

rất đẹp rất thơ Lọc qua lăng kính tình yêu đắm say tuyệt vọng của Hàn Mặc Tử, vườn thôn Vĩ Dạ càng trở nên lộng lẫy Phút chốc, nó trở thành nẻo mơ đầy quyến rũ, thành chốn nước non thanh tú, lạ lùng:

Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên Vườn ai mướt quá xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền

a Câu 2

- Vĩ Dạ là xứ sở của cau Nhớ Vĩ Dạ ngay lập tức những ấn tượng về “nắng hàng cau nắng mới lên” bỗng bừng lên trong kí ức Hình ảnh thơ quen thuộc gần gũi mà

giàu sức gợi

+ Ai đã đến Vĩ Dạ hẳn thấy cau là loài cây cao nhất trong vườn thôn Vĩ Nó là cây đầu tiên đón được những tia nắng đầu tiên của một ngày Bởi thế mà tinh khôi

+ Trong đêm, lá cau được tắm gội trên cao, sắc xanh dường như được hồi sinh, dưới nắng mai lại rời rợi thanh tân

+ “Nắng hàng cau nắng mới lên” là nắng ướt, nắng tươi, nắng long lanh, nắng

ửng hồng, nắng thiếu nữ Tinh khôi, thanh khiết biết mấy

- Câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức dậy bao ấn tượng vốn ngủ quên trong

kí ức con người Và câu thơ “Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên” là câu thơ như thế.

- Điệp từ nắng vừa tạo nhạc điệu du dương, dìu dặt vừa gợi hình nắng cứ dâng

đầy, dâng đầy, cả khu vườn bỗng thành biển nắng

b Câu 3

- Tắm mình trong ánh nắng ban mai ửng hồng, vườn Vĩ Dạ bỗng rạng ngời xuân sắc:

Vườn ai mướt quá xanh như ngọc

- Tính từ “mướt” gợi lên vẻ mượt mà, óng ả, non tơ, nõn nà của vườn Vĩ Dạ’

- Phép so sánh “xanh như ngọc” lại đem đến cảm nhận vườn Vĩ Dạ như một viên

ngọc không chỉ rời rợi sắc xanh mà còn lan tỏa vào ban mai cả những ánh xanh nữa Bình dị đơn sơ mà thanh tú cao sang So sánh với ngọc, Hàn Mặc Tử đang muốn tuyệt đối hóa, tột cùng hóa vẻ đẹp đẽ, quý giá, cao sang của vườn Vĩ Dạ Nhu cầu tuyệt đối hóa này thường xuất hiện trong thơ Hàn khi niềm tha thiết với cuộc đời trần thế dâng trào đến mức đau đớn Càng đẹp lại càng đau

- Trước vẻ đẹp tuyệt vời của thôn Vĩ, thi sĩ không khỏi ngỡ ngàng ngạc nhiên Chữ

“quá” mang âm hưởng của tiếng kêu ngỡ ngàng, trầm trồ

- “Vườn ai mướt quá xanh như ngọc” sao không là “vườn em” mà lại hạ xuống hai chữ “vườn ai” Nếu là “vườn em” sẽ đem đến cảm giác gần gũi, thân thương Còn

“vườn ai” cùng với “thuyền ai”, “ai biết tình ai” lại truyền tải một cảm giác xót xa –

cảm giác về thực tại xa vời Thế giới này, cuộc đời này đẹp đẽ là thế, lộng lẫy là thế, hiện ngay trước mắt thế vậy mà đã hóa xa vời, vậy mà đã thuộc về ngoài kia, vậy mà

đang buột ra khỏi tầm tay của mình Chỉ một từ phiếm chỉ “ai” bỗng chốc đã làm tất

cả như lùi xa, bỗng như diệu vợi, xa vời, mông lung

c Câu 4

- Khép lại khổ thơ đầu là hình ảnh thơ hàm súc ẩn chứa nhiều ý nghĩa thú vị:

Lá trúc che ngang mặt chữ điền

- Đây là câu thơ đã tốn biết bao nhiêu giấy mực của những người yêu mến thơ Hàn Những cuộc tranh luận nảy lửa đã nổ ra, xoay quanh những câu hỏi: Mặt chữ điền là gương mặt của nam giới hay phụ nữ? Đó là khuôn mặt người thôn Vĩ hay người trở về thôn Vĩ? Nếu xét thuần túy về cú pháp câu thơ, người đọc có quyền hiểu theo cả hai cách

- Nếu là người thôn Vĩ, chủ nhân của khu vườn thì chắc chắn đó là khuôn mặt của người phụ nữ

+ Bởi lẽ Hàn Mặc Tử khao khát trở về thôn Vĩ chắc chắn không phải để ngắm khuôn mặt đàn ông

+ Hơn nữa, đối với người Huế mặt chữ điền là gương mặt phúc hậu của người phụ nữ:

Mặt em vuông tựa chữ điền

Da em thì trắng áo đen mặc ngoài Lòng em có đất có trời

Có câu nhân nghĩa, có lời thủy chung

+ Gương mặt đoan trang phúc hậu lại ẩn hiện sau những cành lá trúc gợi ra vẻ đẹp dịu dàng, duyên dáng, e ấp, kín đáo của những người con gái Huế Cảnh vật thiên nhiên và con người hòa điệu với nhau làm đắm say lòng du khách:

Vĩ Dạ thôn, Vĩ Dạ thôn Biếc che cần trúc không buồn mà say

(Bích Khê)

- Nếu là người trở về thôn Vĩ, người ấy chắc chắn là Hàn Mặc Tử, nói chuẩn hơn

là hình tượng của chính cái tôi thi sĩ Tại sao Hàn Mặc Tử lại tự họa chân dung của

mình bằng hình ảnh “lá trúc che ngang mặt chữ điền”.

+ Đó là lối tạo hình rất phổ biến, quen thuộc trong thơ Hàn Hàn thường vẽ khuôn mặt mình ẩn sau rào thưa, bờ liễu, khóm lau Có thể nói đó là khuôn hình mà thi sĩ ưa thích

+ Nhưng có lẽ sâu xa hơn hình ảnh tự họa đó là sản phẩm của mặc cảm chia lìa Mang nặng mặc cảm ấy, Hàn Mặc Tử thường vẽ mình trong thơ như một kẻ đứng ngoài, một kẻ đi ngang qua cuộc đời, một kẻ đứng cách xa nghìn thế giới, kẻ đứng ngoài mọi cuộc vui, mọi cảnh đẹp trần thế Kẻ ấy thường trở về với cuộc đời ngoài kia một cách thầm lén, vụng trộm Thi sĩ hình dung mình trở về thôn Vĩ (hay tái hiện cái lần mình đã trở về mà không vào chỉ nép ngoài rào trúc, thì cũng thế) vin một cành lá trúc che ngang khuôn mặt mình để mà nhìn vào, say đắm vẻ đẹp thần tiên của

khu vườn Vậy là hình ảnh “lá trúc che ngang mặt chữ điền” là sản phẩm của một

tình yêu mãnh liệt cũng là sản phẩm của một tâm hồn đầy mặc cảm về thân phận mình

Như vậy trong khổ thơ thứ nhất, cảnh sắc thôn Vĩ chính là hiện thân của cuộc sống ngoài kia, vườn thôn Vĩ cũng là vườn trần gian Qua lăng kính của mặc cảm chia lìa, những cảnh vật đơn sơ, quen thuộc bỗng trở nên vô cùng lộng lẫy với Hàn Mặc Tử

Đó là thiên đường trần gian, một thiên đường giờ đây dường như không thuộc về mình nữa Về thôn Vĩ vốn là việc bình thường bỗng trở thành bỗng trở thành một niềm ao ước quá tầm với, một hạnh phúc ngoài tầm tay

II Khổ 2: Cảnh sông nước xứ Huế trong đêm trăng và niềm hoài nghi

tuyệt vọng của thi sĩ

1 Cảnh sông nước xứ Huế đêm trăng

- Sẽ thật thiếu xót khi nhắc về Huế mà bỏ quên cảnh sông nước Hương giang trong những đêm trăng – cái cảnh sắc đã trở thành mảnh hồn riêng nơi đây Bắt trọn được cái hồn riêng ấy, Hàn Mặc Tử đã đưa người đọc sang một miền không gian khác chơi vơi giữa gió mây trăng nước:

Gió theo lối gió, mây đường mây Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay Thuyền ai đậu bến sông trăng đó

Có chở trăng về kịp tối nay?

- Gió nhẹ thổi, mây nhẹ trôi, hoa bắp khẽ lay, dòng Hương Giang lững lờ buồn thiu, lóng lánh ánh trăng Con thuyền gối bãi ăm ắp đầy trăng, bóng người mờ nhòa trong trăng Chỉ bằng vài nét chấm phá tài hoa, Hàn Mặc Tử đã gợi dậy thần thái hồn

vía của mảnh đất cố đô thơ mộng, trầm mặc, u buồn Cái dáng Huế, điệu hồn của Huế qua mấy mươi thế kỉ cơ hồ vẫn chỉ như thế

- Đọc những vần thơ này mới thấy, hóa ra, không chỉ có Trịnh Công Sơn, Hoàng Phủ Ngọc Tường – những người con trọn đời gắn bó với Huế mới có khả năng vẽ được linh hồn của Huế mà Hàn Mặc Tử bằng nét bút tài hoa của mình cũng làm sống dậy cái hồn riêng của đất cố đô

2 Nỗi niềm hoài nghi tuyệt vọng

Phải tuyệt giao với cuộc đời, thiên nhiên là bầu bạn để Hàn Mặc Tử kí thác tâm sự của mình Ngoại cảnh dường như chỉ là cái cớ để thi sĩ tỏ bày nỗi lòng Ngoại cảnh

đã hóa thành tâm cảnh:

a Mặc cảm chia lìa, xa cách (câu 1)

Gió theo lối gió, mây đường mây

- Gió mây vốn luôn sóng đôi với nhau, quấn quýt bên nhau không rời Mây tựa vào gió, gió nương vào mây Vậy mà giờ đây gió một đằng mây một nẻo, gió một phương mây một hướng Gió mây chia lìa, xa cách, rã rời

- Vì luôn mang nặng mặc cảm chia lìa, thi sĩ nhìn đâu cũng thấy lìa xa cách trở Thấy sự biệt li ngay trong những cặp đôi gắn kết Thấy sự chia lìa ngay trong những gắn bó tưởng như không bao giờ cách xa

- Ám ảnh chia lìa, không chỉ thấm thía vào hình ảnh thơ mà còn in hằn trong nhịp điệu thơ Dấu phẩy lạnh lùng đặt giữa câu thơ tựa như bức tường thành kiên cố đẩy gió mây về hai phương trời cách biệt thăm thẳm nghìn trùng Tình cảnh chia lìa của gió mây chẳng khác nào mối tình đơn phương vô vọng giữa thi sĩ với người con gái

xứ Huế

b Nỗi tủi sầu cô đơn

- Nỗi buồn chia lìa của mây gió như thấm vào dòng nước Hương giang:

Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay

- Dòng nước “buồn thiu” lặng lẽ, im lìm như chết lặng vì mang sẵn trong lòng

một tâm trạng tủi buồn hay nỗi buồn li tán chia phôi từ mây gió đã bỏ buồn vào dòng sông

- Phụ họa với dòng nước buồn thiu chết lặng là bông hoa bắp xám bạc khẽ lay đưa trong gió