Bác Hồ từng tự sự "Ngâm thơ ta vốn không ham / Nhưng mà trong ngục biết làm sao đây?" Và bởi thế, ra đời trong những năm tháng Bác bị giam cầm, tập thơ "Nhật kí trong tù” từng được ví như một đoá hoa[.]
Trang 1Bác Hồ từng tự sự: "Ngâm thơ ta vốn không ham / Nhưng mà trong ngục biết làm sao đây?" Và bởi thế, ra đời trong những năm tháng Bác bị giam cầm, tập thơ
"Nhật kí trong tù” từng được ví như một đoá hoa mà vô tình văn học Việt Nam nhặt được bên đường Toát lên từ tập thơ là một tinh thần "thép" rắn rỏi, lạc quan:
“Từ những bài thơ viết trong hoàn cảnh nhà tù dưới chế độ Tưởng Giới Thạch tàn bạo và mục nát toát ra một phong thái ung dung, một khí phách hào hùng, một ý chí sắt đá, một tinh thần lạc quan cách mạng không gì lay chuyển nổi” Bài thơ "Đi đường" là một trong những số ấy Bài thơ "Đi đường" được rút ra trong tập "Nhật
kí trong tù" của Hồ Chí Minh Bài thơ không chỉ dừng lại ở bức tranh tả cảnh núi non trên đường chuyển lao mà ẩn chứa trong đó còn chất chứa tư tưởng triết lí đường đời sâu sắc mà Bác đã đúc kết, chiêm nghiệm được từ trong hoàn cảnh đặc biệt này: vượt qua gian lao chồng chất sẽ đi tới thắng lợi vẻ vang
Câu thơ đầu tiên Bác dành để nói về việc đi đường Nhưng không phải là lời kêu than của một người đã trải qua biết bao chặng đường chuyển lao mà nó như một lời khẳng định, suy ngẫm bằng sự trải nghiệm thấm thía của chính người đi đường:
“Tẩu lộ tài tri tẩu lộ nan, Trùng san chi ngoại hựu trùng san;”
Câu thơ như một triết lí của con người từng trải Có đi đường, có trải qua những khó khăn vất vả trên những chặng đường mới thấm thía được nỗi gian nan, mới biết gian khổ là gì Bài học này không có gì là mới lạ nhưng phải bằng chính những thử thách, trải nghiệm của bản thân mới có sự nhận thức sâu sắc được như vậy Câu thơ giản dị mà chứa đựng cả một chân lí hiển nhiên “Trùng san chi ngoại hựu trùng san” Điệp từ “trùng san” như mở ra trước mắt người đọc cả một con đường gập ghềnh những núi, càng nhấn mạnh sự trải dài như vô tận, không dứt hết lớp núi này đến lớp núi khác Con đường đó dường như đối lập với sức người, vắt cạn sức lực của con người Phải vượt qua con đường như thế mới có thể thấu hiểu được cái chân lí tưởng chừng như giản đơn: “Đi đường mới biết gian lao” mà Bác đã nói ở trong câu thơ đầu Chữ “hựu” đứng giữa hai câu thơ dịch không chỉ diễn tả sự nối tiếp của núi non mà còn diễn tả sự vất vả của người tù Chưa hết con đường này thì con đường núi khác đã hiện ra trước mắt, chưa hết khó khăn này thì một khó khăn khác lại ngáng trở phía trước Thế nhưng, câu thơ không phải là tiếng thở dài, là lời than thở của người đi đường, mà chỉ là chân lí của người chiến sĩ cách mạng đúc rút được trên con đường chuyển lao, trong quá trình hoạt động cách mạng của mình Nếu như hai câu thơ đầu là chân lí, thì hai câu thơ sau bỗng vút lên nhẹ nhàng:
“Trùng san đăng đáo cao phong hậu,
Trang 2Vạn lí dư đồ cố miện gian.”
Câu thơ thứ ba là câu thơ chuyển ý của cả bài thơ, một mặt thể hiện sự tiếp diễn của việc đi đường, mặt khác nó lại phát triển theo hướng cao hơn nữa Chữ "trùng san"
ở đầu câu thứ ba điệp cùng hai từ ở câu trước đó đã tạo nên một vòng lặp Nếu hai câu thơ đầu thể hiện sự chậm rãi, đều đặn như muốn nói lên sự mệt mỏi của người
đi đường thì câu thơ thứ ba lại có một sự khẩn trương hơn, xốn xang hơn Nó như một sự chuẩn bị cho một việc trọng đại Đường đi vượt qua bao núi non hùng vĩ, cứ điệp điệp trùng trùng hết dãy núi này tới dãy núi khác như một chuỗi dài bất tận khiến ta nản lòng Thế nhưng, ở câu thơ cuối cùng, người đi đường hiện lên, không phải trong sự mệt mỏi, mà là trong sự sảng khoái, tự hào, trong vinh quang Trải qua bao khó khăn, vượt qua bao dãy núi hiểm trở, giờ đây Người đứng trên đỉnh cao để bao trọn trong tầm mắt tất cả Ở những câu thơ trước, người đi đường bị rợn ngợp, bị che lấp bởi thiên nhiên thì ở câu thơ cuối này, hình ảnh người đi đường trở nên hiên ngang, cao lớn giữa thiên nhiên, đất trời Qua đó, Hồ Chí Minh muốn khẳng định cho chúng ta một chân lý ở đời: con người trong cuộc sống sẽ gặp vô số khó khăn, thế nhưng khi vượt qua mọi gian lao, vất vả thì nhất định chúng ta sẽ đi tới được thành công, thắng lợi Đó là lời khuyên, lời dặn cho thế hệ chúng ta, và cả thế hệ mai sau về một tinh thần vững chắc, một ý chí bền bỉ để vượt qua mọi chông gai hướng tới thắng lợi…
Bằng ngôn ngữ thơ giản dị, cô đọng cùng hai tầng ý nghĩa sâu sắc, Bác đã đem đến những triết lí sâu sắc cho những người đọc Từ việc đi đường đã gợi ra chân lí đường đời: vượt qua gian lao chồng chất sẽ tới được thắng lợi vẻ vang Quá trình hoạt động cách mạng hay con đường đời sẽ vấp phải rất nhiều chông gai, sóng gió bởi vậy chúng ta không được mềm yếu, nản lòng mà phải dũng cảm, kiên cường vượt qua những thách thức đó Và ánh sáng, niềm vinh quanh chắc chắn đang đợi
ta nơi cuối con đường