e phuse kai oi ellenes. o kosmos kai e p - e. schroedinger

ER�IN SCHROOINGER ταστήσω σαφές χωρίς ο ίδιος να έχω τελείως πεισθει γι' αυτό ότι με τις διηγήσεις περί αρχαίων Ελλήνων στοχαστών δεν ίππευα ένα ξύ­λινο άλογο, ότι από τη σκοπιά της ειδι

Elwin Schrodinger

Erwin Schr6dίnger Ένας από τους με­ γάλους πρωτοπό­ ρους στον τομέα της Θεωρητικής Φυσι­ κής - ισάξιος των Αϊνστάιν, Planck, Heisenberg ως προς

τη δημιουργία της

σύ'γχρονης εικόνας της φύσης Γεννήθη­

κε στη Βιέννη το 1887 Στην ίδια πόλη ο­ λοκλήρωσε την επιστημονική του εκπαί­ δευση Το 1920 διορίστηκε καθηγητής στην έδρα Θεωρητικής Φυσικής του Πα­ νεmστημίου της Βιέννης Ακολούθησαν διορισμοί στα Πανεmστήμια της Ιένας, της Στουτγάρδης, του Μπρεσλάου και τέ­ λος της Ζυρίχης, όπου το1926 γεννήθηκε

το καθαυτό δημιουργικό και ρηξικέλευ­

θο επίτευγμά του, η θεμελίωση της "Κυ­

ματομηχανικής': Αυτή η ανακάλυψη, ο­ δήγησε το 1927 στο διορισμό του, στο Βε­ ρολίνο, στην έδρα που κατείχε ο Planck, η οποία είχε μείνει κενή Το καλοκαίρι του

Ι 933, ο Schrodinger μετανάστευσε για πο­ λιτικούς λόγους στο Πανεπιστήμιο της

Ανωτέρων Μελετών όπου, μέχρι την εm­ στροφή του στη Βιέννη την άνοιξη του

Ι 956, ασχολήθηκε με ένα πλούσιο πεδίο προβλημάτων

Πέθανε στο σπίτι του, στις 4 Ιανουαρίου

Ι 96 Ι από πνευμOVΙKό οίδημα

από τον Michel Bitbol (Ιατρός, Φυσικός, ερευνητής του CNRS,

μέλος ομάδας φιλοσοφίας της επιστήμης)

Εκδοτικός Οί:κος

Τίτλος πρωτοτύπου: Nature and the Greeks

Copyright © Cambridge University Press, 1954

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤ ΕΡΟ

Η ολοκλήρωση της «Αναπαράστασης»

Σχολιασμός και επεκτάσεις (πο έργο του Ε SCHRODINGER 'Ή Φύση και οι Έλληνες"

Ι

ΑΙΤΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΡΟΦΗ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

Μια προσωπική εμπειρία

Ι Ό Ι ταν, στις αρχές του 1948, ξεκινούσα έναν κύκλο παραδό­

σεων σχετικά με το θέμα αυτού του βιβλίου, πίστευα πως

θα έπρεπε να αρχίσω με μακροσκελείς εξηγήσεις και συγγνώμες Από εκείνες τις διαλέξεις στο University College του Δουβλίνου προέκυψε ένα μέρος αυτού του μικρού βιβλίου Αργότε­

ρα συμπλήρωσα το κομμάτι εκείνο με μια τοποθέτηση από τη γωνία της σύγχρονης Επιστήμης, καθώς και με μια σύντομη ανασκόπηση των ιδιαιτεροτήτων των βασικών χαρακτηριστικών, τα οποία πι­στεύω ότι αποτελούν το γνώρισμα της σημερινής επιστημονικής ει­κόνας του Κόσμου

Ουσιαστική παρότρυνση για μένα ήταν, αφενός μεν να δείξω ότι αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά -τα οποία σκόπευα να ακο­λουθήσω πίσω, μέχρι το πλέον πρώιμο στάδιο της Δυτικής φιλοσοφι­κής σκέψης- ήταν αποτέλεσμα ιστορικής εξέλιξης και όχι λογικής αναγκαιότητας, αφετέρου δε να συλλάβω και να παραθέσω αυτήν

τη σκέψη Ωστόσο, όπως είπα, δεν αισθανόμουν διόλου σίγουρος γι' αυτόν το στόχο, αφού εκείνες οι παραδόσεις δεν ανήκαν στα καθή­κοντά μου ως Καθηγητή της Θεωρητικής Φυσικής Έπρεπε να κα-

ER�IN SCHROOINGER

ταστήσω σαφές (χωρίς ο ίδιος να έχω τελείως πεισθει γι' αυτό) ότι με τις διηγήσεις περί αρχαίων Ελλήνων στοχαστών δεν ίππευα ένα ξύ­λινο άλογο, ότι από τη σκοπιά της ειδικότητάς μου δεν επρόκειτο για σπατάλη χρόνου, για μια απασχόληση που ουσιαστικά ανήκε στις ώρες της ραστώνης, αλλά ότι η ελπίδα για μια καλύτερη κατα­νόηση της σύγχρονης εικόνας του Κόσμου και, κατά συνέπεια με­ταξύ άλλων και της σύγχρονης Φυσικής, δικαιολογούσε τα σχέδιά μου

Λίγους μήνες αργότερα, όταν μίλησα για το ίδιο θέμα στο University College του Λονδίνου (Διαλέξεις Shearman, 1948), είχα ήδη αποκτήσει μια σημαντικά μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση Έχο­ντας στηριχτεί εξαρχής σε λαμπρούς ερευνητές της Αρχαιότητας, όπως οι T heodor Gomperz, Cyril B ailey, John Burnet, B enjamin Farrington* - που μερικές από τις αποφασιστικής σημασίας παρα­τηρήσεις τους θα παραθέσω αργότερα- συνειδητοποίησα πλέον ότι, ερευνώντας την πνευματική κληρονομιά είκοσι αιώνων βαθύτε­

ρα από άλλους ερευνητές της Φύσης, οι οποίοι ακολουθούσαν το παράδειγμα και τις συμβουλές του Ernst Mach, δεν ενέδιδα σε μια καθαρά προσωπική κλίση

Σε καμιά περίπτωση δεν ακολούθησα κάποια ιδιότροπη ιδέα αλ­

λά, άθελά μου -όπως συμβαίνει τόσο συχνά- με συνεπήρε ένα ρεύμα σκέψης που βρίσκεται, θα μπορούσαμε να πούμε, ριζωμένο στη διανοητική κατάσταση της εποχής μας Μάλιστα, κατά τη σύ­ντομη διάρκεια ενός ή δύο ετών εμφανίστηκαν πάρα πολλά βιβλία γραμμένα όχι από ερευνητές της Αρχαιότητας, αλλά από συγγρα­φείς που το κέντρο του ενδιαφέροντός τους βρίσκεται στον πλούτο των επιστημονικών και φιλοσοφικών ιδεών της εποχής μας Ωστό­

σο, οι άνθρωποι αυτοί αφιέρωσαν ένα σημαντικό μέρος του έργου τους στη μελέτη των γραπτών της αρχαιότητας, προσπαθώντας να

* Σ.τ.μ Theodor Gomperz (1832 - 1 912): Α υστΡιακός Ελληνιστής, διετέλεσε Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης

John Bumet (1863 - 1 928): Σκοτσέζος Καθηγητής Φιλολογίας, εξέχων Πλα­τωνιστής

Benjamin Faπίngton: Ά.γγλος φιλόλογος και συγγραφέας, συνέγραψε βιβλία σχετικά με την Εmστήμη στην Αρχαία Ελλάδα

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ οι ΕΛΛΗΝΕΣ

εξερευνήσουν τις απαρχές της σύγχρονης σκέψης Αναφέρω εδώ το έργο " The Growth of Physical Science" που μας άφησε ο Sir James Jeans, αυτός ο έξοχος Αστρονόμος και Φυσικός, ο οποίος έγινε γνω­στός στο ευρύ κοινό από τις θαυμάσιες εκλαϊκευτικές παρουσιάσεις του Σκέπτομαι, επίσης, το εξαίσιο 'ΉistοrΥ of Westem Phi1osophj'

του Bertrand Russell, στην πολλαπλή προσφορά του οποίου δεν είναι αναγκαίο μα ούτε και δυνατόν να αναφερθώ Θέλω μόνο να υπεν­θυμίσω ότι ο Bertrand Russell ξεκίνησε τη λαμπρή σταδιοδρομία του

ως φιλόσοφος των μοντέρνων Μαθηματικών και της Λογικής Σχε­δόν το ένα τρίτο όλων αυτών των έργων ασχολείται με τον Κόσμο των Ιδεών της Αρχαιότητας

Έναν κομψό τόμο -σε παρόμοιο πεδίο έρευνας- που φέρει τον τίτλο "Die Geburt der Wissenschaft" ('Ή γέννηση της επιστήμης") έλαβα περίπου την ίδια περίοδο από τον συγγραφέα του ΑnΙοη νοη Morl, ο οποίος δεν είναι ερευνητής της Φύσης, ούτε Φιλόσοφος Απλώς είχε την ατυχία να είναι διευθυντής ασφαλείας του ΤιΡόλου κατά την εισβολή του Χίτλερ στην Αυστρία, και πλήρωσε για το έγκλημα αυτό με πολυετή κράτηση σε στρατόπεδο συγκέντρωσης ευτυχώς, κατόρθωσε να επιβιώσει όλου εκείνου του απερίγραπτου τρόμου

Δικαιολόγηση μιας αναδρομής

Αν έχω δίκιο που αποκαλώ αυτή τη στάση, μια « τάση χαρακτη­ριστική για την εποχή μας>, τότε ανακύπτουν αυτομάτως τα εξής ερωτήματα: πώς προέκυψε αυτή, τι την προκάλεσε και τι σημαίνει; Ερωτήματα αυτού του είδους δεν μπορούν σχεδόν ποτέ να απαντη­θούν ολοκληρωτικά, ακόμη και αν το ρεύμα σκέψης περί του οποί­

ου γίνεται λόγος, βρίσκεται αρκετά πίσω στο παρελθόν ώστε να επι­τρέπει μια κατάλληλη ανασκόπηση της συνολικής εικόνας της επο­χής εκείνης Αν όμως πρόκειται για μια πολύ πρόσφατη εξέλιξη τό­

τε, στην καλύτερη περίπτωση, είναι δυνατή η αναγνώριση του ενός

ή του άλλου χαρακτηριστικού ή περιστατικού ως επιμέρους αιτίας Κατά τη γνώμη μου, στο συγκεκριμένο ζήτημα υπάρχουν δύο αιτίες που εξηγούν, τουλάχιστον εν μέρει, γιατί οι εξερευνητές της ιστορίας των ιδεών παρακινούνται προς μια τόσο μακρινή αναδρο-

ERWIN SCHROOINGER

μή: η μία αιτία έγκειται στην πνευματική και συναισθηματική κα­τάσταση στην οποία έχει καταλήξει σήμερα εν γένει η ανθρωπότη­

τα Η άλλη είναι η εξαιρετικά κρίσιμη θέση στην οποία έχουν πε­ριέλθει σχεδόν όλες οι βασικές επιστήμες και μάλιστα με αυξανόμε­

νη σύγχυση, σε αντίθεση προς τη μεγάλη άνθηση που γνωρίζουν τα παράγωγά τους όπως οι κλάδοι της Μηχανικής, η εφαρμοσμένη Χη­μεία -συμπεριλαμβανομένης της Πυρηνικής Χημείας- η Ιατρική και η Χειρουργική

Περί του ανταγωνισμού μεταξύ θρησκείας και επιστήμης

Όπως προσφάτως εξέθεσε με εκπληκτική σαφήνεια ο Bertrand Russell*, ο ανταγωνισμός μεταξύ θρησκείας και επιστήμης δεν πρέ­πει να αποδοθεί σε τυχαίες περιστάσεις ούτε, σε γενικές γραμμές, στην έλλειψη καλής θέλησης της μιας ή της άλλης πλευράς Μια σημαντική δόση αμοιβαίας δυσπιστίας είναι, δυστυχώς, φυσική και κατανοητή

Ένας από τους σκοπούς -αν όχι ο κύριος- κάθε θρησκευτι­κής κίνησης, υπήρξε ανέκαθεν η εύρεση νοήματος στην αμφισβη­τούμενη, διόλου ξεκάθαρη θέση του ανθρώπου στο Σύμπαν, στην κάλυψη του συνταρακτικού κενού μιας κοσμοθεώρησης η οποία βασίζεται απλώς και μόνο στην εμπειρία, με πρόθεση την ενδυνά­μωση του ανθρώπου στην αντιμετώπιση της ζωής και την αφύπνιση της φυσικής καλοσύνης και της αγάπης του καθενός προς τους συνανθρώπους του -ουσιαστικά πρόκειται, όπως πιστεύω, για έμ­φυτες ιδιότητες οι οποίες, ωστόσο, εύκολα καταπνίγονται από προ­σωπικές ατυχίες και σκληρές δοκιμασίες

Άρα, η ικανοποίηση του απλού, όχι ιδιαίτερα μορφωμένου αν­θρώπου, προϋποθέτει ότι αυτή η ολοκλήρωση της �πoσπασμαΤΙKής,

μη ικανοποιητικής εικόνας του Κόσμου, θα περιλαμβάνει μεταξύ άλλων μια εξήγηση και όλων εκείνων των χαρακτηριστικών του υλικού Κόσμου, τα οποία παραμένουν μέχρι σήμερα ακατανόητα ή υπερβαίνουν την ικανότητα σύλληψης του νου ενός συνηθισι.ιένου

* Βλ «History ofWestem Philosophy», σελ 559

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

ανθρώπου Η επιθυμία αυτή σπανίως παραμένει ανεκπλήρωτη, απλώς, επειδή τη συμμερίζονται κατά κανόνα εκείνοι που, μέσω της αξιοσημείωτης ιδιοσυγκρασίας, της ικανότητας επικοινωνίας και της βαθιάς γνώσης τους γύρω από τις ανθρώπινες υποθέσεις, ασκούν εξουσία πάνω στις μάζες εμπνέοντάς τους ενθουσιασμό υπέρ της διαφωτισμένης, ηθικής διδασκαλίας τους Ως προς την κα­ταγωγή και τη μόρφωση, τέτοιοι άνθρωποι είναι -στην πλειονότη­

τα των περιπτώσεων και ανεξαρτήτως του ασυνήθιστου χαρακτήρα τους- τελείως καθημερινοί άνθρωποι, δίχως καμιά ιδιαίτερη προ­παιδεία Οι γνώσεις τους γύρω από τον υλικό Κόσμο είναι σχεδόν εξίσου πενιχρές με αυτές του ακροατηρίου τους Εν πάση περιπτώ­σει, οι άνθρωποι αυτοί θα θεωρούσαν τη διάδοση των νεότερων επι­στημoνιKών ανακαλύψεων -ακόμη και αν διέθεταν τη σχετική γνώση- ως άνευ σημασίας για τους σκοπούς τους

Αρχικά, όλα αυτά είχαν ελάχιστη ή και καθόλου σημασία Όμως, με την πάροδο των αιώνων, κυρίως μετά από την αναγέννηση της εmστήμης κατά τον 170 αιώνα, άρχισαν να έχουν σοβαρές επι­πτώσεις Καθώς οι θρησκευτικές διδασκαλίες προσβάλλονταν ολοέ­

να και περισσότερο από μονολιθικότητα και αρτηριοσκλήρυνση, οι θετικές εmστήμες εισέδυαν μέσω της ριζικής ανασκευής -για να μην πούμε παραμόρφωσης- της καθημερινής ζωής στη συνείδηση του ατόμου, με τελικό αποτέλεσμα την οικοδόμηση μιας αμοιβαίας δυσπιστίας μεταξύ θρησκείας και εmστήμης Η δυσπιστία αυτή δεν προέκυψε -αντίθετα με ό,τι πρεσβεύεται- από εκείνες τις γνωστές και ανούσιες διαφωνίες περί του κατά πόσον η τη κινείται ή όχι, ή

αν ο άνθρωπος είναι ο τελευταίος απόγονο ς του ζωικού βασιλείου Τέτοια "μήλα της έριδος" μπορούν να παραμεριστούν, όπως και έχει, σε μεγάλο βαθμό, συμβεί

Η ρίζα του κακού πηγαίνει πολύ πιο βαθιά Υπήρχε φόβος ότι η επιστήμη, με τις ολοένα και νεότερες ανακαλύψεις της σχετικά με

τη δομή του υλικού Κόσμου, με τον τρόπο κατά τον οποίο ολόκληρο

το περιβάλλον μας, ακόμη και το ίδιο το σώμα μας, εξελίχθηκαν φυσιολογικά στη σημερινή κατάστασή τους -ειδικότερα με την ανεπιφύλακτη γνωστοποίηση αυτών των ανακαλύψεων σε οποιον­δήποτε ήθελε να τις γνωρίσει- υπήρχε λοιπόν ο φόβος η επιστημο­νική κοσμοθεώρηση, κρυφά και απαρατήρητα, να αφαιρεί όλο και περισσότερη επιρροή από τα χέρια της θρησκείας ώσπου τελικά ο

ERWIN SCHROOINGER

Κόσμος να θεωρηθεί ως ένα αυτόνοl-!ο, κλειστό σύστημα Έτσι, ο Θεός θα διέτρεχε τον κίνδυνο να καταλήξει ένα περιττό διακοσμητι­

κό στοιχείο Δε θα είμασταν εντελώς έντιμοι απέναντι σε εκείνους που, από βάθους καρδίας, έτρεφαν τέτοιες ανησυχίες, αν τις θεω­ρούσαμε ως απολύτως αδικαιολόγητες Θα μπορούσαν να εμφανι­στούν κοινωνικά και ηθικά επικίνδυνες παρανοήσεις -και κατά καιρούς εμφανίστηκαν- όχι επειδή οι άνθρωποι γνώριζαν πάρα πολλά, αλλά επειδή πίστευαν ότι γνώριζαν περισσότερα απ' ό,τι στην πραγματικότητα

Όμως, εξίσου δικαιολογημένο είναι το, κατά κάποιον τρόπο, συμπληρωματικό άγχος, το οποίο βασανίζει εξαρχής την επιστήμη

Η τελευταία πρέπει να βρίσκεται σε διαρκή επιφυλακή, προκειμέ­νου να αντιμετωπίσει την αναρμόδια ανάμειξη της αντίθετης πλευράς, ιδιαίτερα όταν αυτή φέρει επιστημονική αμφίεση: θυμη­θείτε τον Μεφιστοφελή που, έχοντας οικειοποιηθεί τη διδακτορική τήβεννο κοροϊδεύει τον αφελή μαθητή με τα ασεβή αστεία του

Το σημείο στο οποίο θέλω να καταλήξω, είναι το εξής κατά την έντιμη αναζήτηση της αλήθειας είμαστε υποχρεωμένοι ορισμένες φορές και για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα, να αρκούμαστε στη μη-γνώση Αντί να προτρέξει να καλύψει ένα κενό με εικασίες,

η γνήσια επιστημονική σκέψη προτιμά να υπομένει την παρουσία του κενού αυτού, όχι τόσο λόγω συνειδησιακών ενδοιασμών απένα­ντι στο μη-αληθές, όσο από μια διαφορετική άποψη: όσο ενοχλητι­

κό και αν είναι το ανοιχτό ερώτημα, αίρεται μέσω μιας πρόφασης, της αναγκαιότητας να προηγηθεί ο συλλογισμός πάνω στο πρόβλη­

μα Κατ' αυτόν τον τρόπο, η δυσκολία μπορεί να αποσπάσει τόσο δραστικά την προσοχή μας, ώστε η ορθή απάντηση να διαφύγει, ακόμη και αν κατά τύχη βρίσκεται πολύ κοντά

Η αποφασιστικότητα να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση με ένα ηοη liquet*, θεωρώντας το μάλιστα ως παρότρυνση και ένδειξη για περαιτέρω έρευνα, αποτελεί μια πνευματική στάση που είναι, για τον θετικό επιστήμονα, φυσική και απαραίτητη Αυτή και μόνο

η τοποθέτηση οδηγεί τον επιστήμονα σε σύγκρουση με το θρη­σκευτικό στόχο μιας κλειστής εικόνας του Κόσμου, αν οι δύο αντα-

* Σ Τ.μ.: δεν είναι προφανές

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ οι ΕΛΛΗΝΕΣ

γωνιστικές στάσεις -καθεμία νομιμοποιημένη με βάση τον δικό της ειδικό σκοπό- δεν εφαρμοστούν με φρόνηση

Κενά αυτού του είδους δημιουργούν εύκόλα την εντύπωση ύπαρξης ασθενών, τρωτών σημείων Ορισμένες φορές, τα σημεία αυτά επιλέγονται από ανθρώπους οι οποίοι επιχαίρουν όχι επειδή τα θεωρούν παρότρυνση για περαιτέρω έρευνα, αλλά καθησύχαση του άγχους που τους διακατέχει προ της επιστήμης η τελευταία, ''εξη­γώντας τα πάντα", απειλεί να αφαιρέσει από τον Κόσμο τους τα με­ταφυσικά θέλγητρα με τα οποία είναι εξοπλισμένος Διατυπώνεται μια νέα υπόθεση, κάτι που ασφαλώς καθένας έχει το δικαίωμα να πράξει σε μια τέτοια περίπτωση

Με μια πρώτη ματιά, η υπόθεση αυτή φαίνεται στέρεα κατο­χυρωμένη σε αδιαμφισβήτητα γεγονότα' απλώς αναρωτιέται κανείς πώς και αυτά τα γεγονότα, ή η ευκολία με την οποία τεκμηριώνουν την προτεινόμενη εξήγηση, δεν είχαν ανακαλυφθεί ως τώρα Ωστό­

σο, αυτό δεν αποτελεί ουσιαστική ένσταση, αφού σε αυτήν ακριβώς

τη θέση μάς φέρνει πολύ συχνά μια πραγματική ανακάλυψη Αν όμως κοιτάξουμε προσεκτικότερα, τότε η επιχείρηση αυτή αποκα­λύπτει -στις περιπτώσεις που σκέπτομαι- τον πραγματικό χαρα­κτήρα της με τον εξής τρόπο: ενώ φαίνεται να ρίχνει αποδεκτό φως

σε ένα αρκετά ευρύ πεδίο έρευνας, βρίσκεται ωστόσο σε αντίθεση προς τις θεμελιωμένες βασικές αρχές της επιστημονικής έρευνας οι τελευταίες είτε αγνοούνται, είτε περιορίζεται απερίσκεπτα η γενικό­τητά τους

Όπως μας εξηγούν, το να αφήσουμε τις αρχές αυτές να ισχύουν τελείως γενικά, αποτελεί ακριβώς την προκατάληψη η οποία εμπό­διζε ως τώρα την ορθή ερμηνεία των εξεταζομένων φαινομένων Όμως, η γονιμότητα μιας γενικής αρχής έγκειται ακριβώς στη γενι­κότητά της Αν αυτή περιοριστεί, τότε η αρχή χάνει όλη της τη δύ­ναμη και δεν αποτελεί πια αξιόπιστο οδηγό, αφού σε κάθε εφαρμογή

θα αμφισβητεί ται η εγκυρότητά της

Η υποψία, πως αυτή η εκθρόνιση δεν είναι ένα τυχαίο παραπροϊ­

όν, αλλά αποτελούσε το σκοτεινό στόχο της όλης επιχείρησης, ενι­σχύεται όταν παρατηρήσουμε τα εξής: η περιοχή από την οποία εκ­διώκονται οι έως τώρα επιστημονικές επιτυχίες, εξελίσσεται ταχύ­τατα σε στίβο σύγκρουσης θρησκευτικών ιδεολογιών, οι οποίες εντούτοις δεν έχουν κανένα όφελος από το γεγονός, αφού το ουσια-

ERWIN SCHRODINGER

στικό πεδίο δράσης τους βρίσκεται εκτός βεληνεκούς της εmστημο­νικής εξήγησης

Ένα πολύ γνωστό παράδειγμα τέτοιας αναρμόδιας ανάμειξης αποτελεί η διαρκώς επανερχόμενη προσπάθεια επανεισαγωγή ς της έννοιας της τελεολογίας στην εmστήμη, επειδή οι επαναλαμβανόμε­νες κρίσεις που υφίσταται η έννοια της αιτιότητας αποδεικνύουν τα όρια των δυνατοτήτων της Η πραγματική αιτία είναι ότι θεωρείται infra dignitatem* για τον Δημιουργό, να μην επιτρέπει στον εαυτό Του να παρέμβει στον Κόσμο που Εκείνος δημιούργησε Στην περί­πτωση αυτή, τα ασθενή σημεία της επιστήμης -εναντίον των οποί­

ων κατευθύνεται η εκστρατεία- είναι πασίγνωστα Τόσο στη θεω­ρία της εξέλιξης, όσο και στο πρόβλημα πνεύματος-ύλης, η εmστή­

μη δεν κατόρθωσε ως τώρα να διατυπώσει με ικανοποιητικό τρόπο την αιτιακή σχέση· αυτό είναι κάτι που ακόμη και ο πιο φανατικός υποστηρικτής της αρχής της αιτιότητας δεν μπορεί να αρνηθεί, με αποτέλεσμα την επέμβαση εννοιών όπως vis viva, elan vital, ενδελέ­χεια, ολότητα, κατευθυνόμενες μεταλλάξεις, Κβαντομηχανική της ελευθερίας της βουλήσης, κ.λπ Θα ήθελα να αναφέρω, επειδή είναι πολύ σπάνιο, ένα συμπαθητικό βιβλίο**, τυπωμένο σε πολύ καλύτε­

ρο χαρτί και, γενικά, ομορφότερης εμφάνισης απ' ό,τι επιφύλασσε εκείνη η εποχή για Βρετανούς και Γερμανούς συγγραφείς Το βιβλίο αρχίζει με μια σοβαρή και εμπεριστατωμένη εξιστόρηση της σύγ­χρονης Φυσικής και κατόπιν ο συγγραφέας, γεμάτος χαρά, βάζει πλώρη για τη χώρα της τελεολογίας, μας εξηγεί τη σκοmμότητα που διαπνέει την εσωτερική δομή των ατόμων και ερμηνεύει κατ' αυτόν τον τρόπο όλα τα ατομικά φαινόμενα, τις κινήσεις των ηλεκτρο­νίων, την εκπομπή και απορρόφηση ακτινοβολίας κ.λπ

And hopes to please by this peculiar whim

The God who fashioned it and gave it him***

* Σ τ.μ.: αναξιοπρεπές

ατόμων"), Josef Stocker, Λουκέρνη 1 946

*** Απόσπασμα από το τετράστιχο ποίημα ''Ο πουριτανός", του Kenneth Hare

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ οι ΕΛΛΗΝΕΣ

(Μ' αυτή του την ιδιοτροπία ελπίζει / στον Θεό που τα 'φτιαξε και τα 'δωσε σ' αυτόν / ικανοποίηση να χαρίζει)

Η κατάρα του κοσμοθεωρητι κού σχίσματος

Όμως, ας επιστρέψουμε στο βασικό θέμα μας Προσπάθησα να φωτίσω τα εσωτερικά αίτια της φυσικής εχθρότητας μεταξύ επιστήμης και θρησκείας Οι αντιδικίες που ξεπήδησαν από αυτήν την εχθρότητα κατά το παρελθόν, είναι επαρκώς γνωστές ώστε δε χρειάζεται να τις αναφέρουμε εδώ Εξάλλου, δεν είναι αυτό το ζήτη­

μα που μας απασχολεί

Όσο αξιοθρήνητες κι αν υπήρξαν, επέδειξαν ωστόσο ένα αμοι­βαίο ενδιαφέρον Από τη μια πλευρά οι ερευνητές της Φύσης, από την άλλη οι Μεταφυσικοί -τόσο οι δημοσίως αναγορευμένοι, όσο και οι απλώς πολυμαθείς- όλοι είχαν συνειδητοποιήσει ότι η προ­σπάθειά τους για βαθύτερη γνώση αναφερόταν, τελικά, στο ίδιο αντικείμενο: στον άνθρωπο και τον Κόσμο του Μια διασυνεννόηση πάνω στις αρκετά διασκορπισμένες απόψεις θεωρήθηκε τότε ως αναγκαία, αλλά δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα

Η ανακωχή, που φαίνεται σήμερα να ισχύει σε αρκετό βαθμό, τουλάχιστον μεταξύ των καλλιεργημένων και των δύο πλευρών, δεν προέκυψε μέσω μιας αρμονικής εξομοίωσης των δύο τρόπων θεώρη­σης, αλλά μάλλον μέσω μιας απόφασης για αμοιβαία αδιαφορία, η οποία αγγίζει τα όρια της περιφρόνησης Αν κάποιος τολμήσει, σε μια πραγματεία Φυσικής ή Βιολογίας, ακόμη και σε εκλαϊκευτική έκδοση, να παρεκτραπεί προς τη μεταφυσική πλευρά του αντικειμέ­νου, η πράξη του αυτή θα θεωρηθεί ανάρμοστη Ο ερευνητής της Φύσης που διαπράττει κάτι τέτοιο, πρέπει να περιμένει αυστηρή κριτική, αν και συχνά είναι αδιευκρίνιστο αν η κριτική αυτή στρέ­φεται εναντίον κάποιου παραπτώματος σε βάρος της επιστήμης, ή οφείλεται στο ειδικό μεταφυσικό δόγμα που έχει υιοθετήσει εκείνος που ασκεί την κριτική

Είναι συνάμα θλιβερό και διασκεδαστικό να παρατηρεί κανείς ότι στη μια πλευρά λαμβάνεται πράγματι στα σοβαρά μόνο η επι­στημονική γνώση, ενώ στην άλλη, η επιστήμη ανήκει στους καθαρά εγκόσμιους κλάδους, των οποίων τα αποτελέσματα δεν έχουν μεγά-

ERWIN SCHRODINGER

λη σημασία και φυσικά οφείλουν να υποχωρούν όποτε έρχονται σε σύγκρουση με την καλύτερη γνώση που μπορεί να αποκτηθεί με άλ­λον τρόπο, μέσω του καθαρού συλλογισμού ή της αποκάλυψης Είναι καταθλιπτικό να βλέπει κανείς τις προσπάθειες της ανθρω­πότητας να πετύχει ένα μοναδικό σκοπό, ακολουθώντας δύο διαφο­ρετικά και δύσβατα μονοπάτια που διαχωρίζονται από τείχη, ενώ φορά παρωπίδες και δεν επιχειρεί μέσω της ενοποίησης όλων των δυνάμεων, αν όχι να προσφέρει μια πλήρη κατανόηση της Φύσης, τουλάχιστον να δώσει μια πειστική απάντηση στο ερώτημα "τι εί­ναι ο άνθρωπος;", ως παρηγορητική ένδειξη ότι έχει συνειδητοποιή­σει την ύπαρξη ενός και του αυτού σκοπού Πρόκειται για ένα θλι­βερό θέαμα, αξιοθρήνητο και μόνον επειδή τα όρια του εφικτού χα­ράσσονται έτσι πολύ στενότερα απ' ό,τι αν κινητοποιούνταν όλες οι διαθέσιμες πνευματικές δυνάμεις, ενωμένες και χωρίς προκαταλή­ψεις

Πάντως, το μειονέκτημα της διαφοροποίησης θα ήταν υποφερτό,

αν η παραβολή πράγματι αλήθευε, δηλαδή αν επρόκειτο για δύο διακριτές ομάδες ανθρώπων σε δύο διαφορετικά μονοπάτια Όμως, δεν είναι έτσι Πολλοί ανάμεσά μας αμφιταλαντεύονται, ποιον από τους δύο δρόμους να ακολουθήσουν Πολλοί στενοχωριούνται και μάλιστα κυριεύονται από απελπισία, στη σκέψη ότι πρέπει να στρέ­φονται εναλλάξ, πότε εναντίον του ενός, και πότε εναντίον του άλ­λου τρόπου σκέψης

Κι αυτό, επειδή είναι βέβαιο πως η απόκτηση μιας στέρεης, πε­ριεκτικής, επιστημονικής παιδείας, δεν ικανοποιεί εν γένει πλήρως την εσωτερική ανάγκη μας για μια σταθερή, θρησκευτική ή φιλοσο­φική στήριξη του εαυτού μας εν όψει των βασάνων της καθημερι­νής ζωής, ώστε να είμαστε ευτυχισμένοι και να μην επιζητούμε τί­ποτε περισσότερο

Αρκετά συχνά, η επιστήμη τραντάζει τις καθιερωμένες θρη­σκευτικές πεποιθήσεις, χωρίς ωστόσο να τις αντικαθιστά με κάτι άλλο, με αποτέλεσμα το γελοίο φαινόμενο, επιστημονικά καλλιερ­γημένοι, υψηλού πνευματικού επιπέδου άνθρωποι, να διαθέτουν μια απίστευτα παιδική -μη αναπτυγμένη ή υποτυπώδη- φιλοσοφική κοσμοθεώρηση

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ οι ΕΛΛΗΝΕΣ

Η αναγκαιότητα μιας υπέρβασης των κοσμοθεωρητικών αντιθέσεων

Όποιος τώρα ζει κάτω από εξαιρετικά ευχάριστες και εξασφα­λισμένες συνθήκες, και θεωρεί ότι αυτές αποτελούν το φυσιολογικό επίπεδο ζωής της ανθρώπινης ύπαρξης, επίπεδο που -χάρη στην αναπόφευκτη πρόοδο στην οποία πιστεύει κανείς- θα διαδίδεται ολοένα και περισσότερο μέχρι να συμπεριλάβει ολόκληρη τη Γη, ο άνθρωπος αυτός τα καταφέρνει στις περισσότερες περιπτώσεις χω­ρίς την ανάγκη κάποιας φιλοσοφικής κοσμοθεώρησης αν όχι για πάντα, τουλάχιστον μέχρι να γεράσει, γίνει ανίσχυρος και αντιμε­τωπίσει το θάνατο ως μια πραγματικότητα

Βεβαίως, το πρώτο στάδιο της υλικής βελτίωσης η οποία ακο­λούθησε τα άλματα της σύγχρονης επιστήμης, φαινόταν να επιφέ­ρει μια περίοδο ειρήνης, ασφάλειας και προόδου, όμως προ πολλού

τα πράγματα δεν είναι πια έτσι Δυστυχώς, η κατάσταση έχει αλλά­ξει Πολλοί άνθρωποι, μάλιστα ολόκληροι πληθυσμοί, έχουν απωλέ­σει τη θαλπωρή και την ασφάλεια' το πένθος για τους προσφιλείς νεκρούς συνοδεύεται από την έγνοια για ένα ζοφερό μέλλον τόσο για τα ίδια τα άτομα όσο και για τα παιδιά τους, εφόσον αυτά έχουν επιβιώσει

Η επιβίωση -για να μην αναφέρουμε τη συνεχή πρόοδο του αν­θρώπινου γένους, δεν είναι καθόλου εξασφαλισμένη Προσωπικές ατυχίες, ενταφιασμένες ελπίδες, επαπειλούμενη αθλιότητα, έλλειψη εμπιστοσύνης στην ευφυΊα, την ακεραιότητα και την εντιμότητα των κυβερνώντων, εγείρουν τη λαχτάρα στους ανθρώπους για μια, έστω αόριστη, όχι πλήρως αποδεικτέα ελπίδα, ότι ο "Κόσμος" μας ή

η "ζωή" μας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι ενός ανώτερου σχε­δίου, το οποίο έχει μια βαθύτερη, αδιερεύνητη σημασία Όμως, εδώ στεκόμαστε μπροστά στο τείχος που χωρίζει τους "δύο δρόμους", αυτόν της καρδιάς από εκείνον της καθαρής λογικής Το βλέμμα μας γλιστρά προς τα πίσω, κατά μήκος του τείχους άραγε δεν μπο­ρούμε να το γκρεμίσουμε; Υπήρχε εκεί ανέκαθεν;

Αν ακολουθήσουμε την ελικοειδή πορεία του μέσα από λόφους και κοιλάδες στην ιστορία, θα δούμε να φέγγει στο βάθος μια μα­κρι νή χώρα, σε απόσταση περισσοτέρων των δύο χιλιάδων ετών, μια χώρα όπου το τείχος χαμηλώνει μέχρι που εξαφανίζεται και ο

ERWIN SCHRODINGER

δρόμος είναι ακόμη ένας και αδιαίρετος Κάποιοι από εμάς θεωρούν ότι αξίζει τον κόπο να γυρίσουμε πίσω και να δούμε, κατά πόσον μπορούμε να διδαχτούμε κάτι από αυτήν τη δελεαστική, αρχέγονη ενότητα

Η Ελληνική φιλοσοφία ως πρότυπο

Χωρίς να μιλήσω μεταφορι κά, mστεύω ότι ο λόγος που η φιλοσο­φία των Ελλήνων μάς ελκύει σήμερα τόσο έντονα είναι επειδή πουθενά στον Κόσμο, ούτε πριν, ούτε μετά από αυτούς, δεν συγκρο­τήθηκε ένα τόσο προοδευμένο, καλά διαρθρωμένο οικοδόμημα γνώ­σεων και σκέψης, χωρίς το μοιραίο σχίσμα που στέκεται εμπόδιο επί αιώνες και σήμερα έχει γίνει πλέον ανυπόφορο Οπωσδήποτε υπήρ­ξαν και στους αρχαίους Έλληνες αντίθετες απόψεις, τις οποίες υπε­ρασπίζονταν με περίσσιο ζήλο και καμιά φορά με εξίσου ανάρμο­στα μέσα -Π.χ κλοπή ιδεών ή καταστροφή γραπτών- όπως συμβαίνει και αλλού και σε άλλες εποχές

Όμως, δεν υπήρχαν περιορισμοί στα θέματα για τα οποία ένας στοχαστής μπορούσε να εκφράσει τη γνώμη του μπροστά σε άλλους στοχαστές Ακόμη, υπήρχε η ενιαία άποψη πως όλες οι έρευνες έχουν ουσιαστικά ένα και το αυτό αντικείμενο και ότι σημαντικά αποτελέσματα σε οποιοδήποτε επιμέρους πεδίο, μπορούν να μεταφέ­ρονται σε οποιοδήποτε άλλο πεδίο, όπου πολύ συχνά επαληθεύο­νται

Η ιδέα του εγκιβωτισμού σε στεγανά, δεν είχε βγει ακόμη στην επιφάνεια Αντιθέτως, κάποιος μπορούσε να εmτιμηθεί επειδή αγνο­ούσε αυτές τις διασυνδέσεις -για παράδειγμα, οι πρώτοι Ατομικοί κατηγορήθηκαν επειδή αγνόησαν τις ηθικές συνέπειες της παγκό­σμιας αναγκαιότητας την οποία διακήρυσσαν και δεν εξήγησαν με ποιον τρόπο τέθηκαν αρχικά σε κίνηση τα άτομα και τα ουράνια σώματα

Και για να το διατυπώσουμε κατά έναν πιο θεατρικό τρόπο: μπο­ρούμε κάλλιστα να φανταστούμε ότι ένας μαθητής της νέας σχολής των Αθηνών επισκέφτηκε τα Ά.βδηρα με σκοπό τις διακοπές (φρονί­μως ποιήσας δεν ενημέρωσε το δάσκαλό του) και όταν τον υποδέ­χτηκε ο σοφός, πολυταξιδεμένος και παγκοσμίως γνωστός γερο-Δη-

Η ΦΥΣΗ ΚΑ! οι ΕΛΛΗΝΕΣ

μόκρι τος, ο μαθητής τού έθεσε ερωτήματα σχετι κά με τα άτομα, την ηθι κή συμπεριφορά, το Θεό και την αθανασία της ψυχής -χωρίς ο Δάσκαλος να τον αποπέμψει για οποιοδήποτε από αυτά

Πόσο πιθανή είναι σήμερα μια τέτοια συζήτηση πάνω σε ετερό­κλητα θέματα, μεταξύ ενός φοιτητή και ενός Καθηγητή ; Ωστόσο, εί­ναι πολύ πιθανό να υπάρχουν αρκετοί νέοι άνθρωποι με παρόμοια ποικιλία ερωτημάτων που μπορούν σήμερα να φαντάζουν κάπως παράξενα, τα οποία όμως θα συζητούσαν ευχαρίστως με έναν άν­θρωπο της εμπιστοσύνης τους

Εδώ ολοκλήρωσα όσα ήθελα να πω για το ένα από τα δύο σημεία

τα οποία, όπως έχω προαναφέρει, θέλω να υποβάλω ως εξήγηση για την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος πάνω στην αρχαία σtέψη Ακολούθως θα στραφώ στο δεύτερο σημείο, στην κρίση που μαστί­ζει σήμερα τις βασικές επιστήμες

Ο κλονισμός των πνευματι κών θεμελίων της Φυσικής

Οι περισσότεροι από εμάς πιστεύουν ότι μια ιδανικά ολοκληρω­μένη επιστήμη θα ανήγαγε κάθε φαινόμενο στο χώρο και το χρόνο, κατ' αρχήν σε διεργασίες οι οποίες είναι τελείως προσιτές και κατα­νοητές στην (ιδανικά ολοκληρωμένη) Φυσική Όμως, ακριβώς στη Φυσική εμφανίστηκαν, στις αρχές αυτού του αιώνα, οι πρώτες δο­νήσεις -Κβαντική Θεωρία και Θεωρία Σχετικότητας- οι οποίες έσεισαν τα θεμέλια των θετικών επιστημών

Κατά τη διάρκεια της μεγάλης κλασικής περιόδου του 190υ αιώ­

να -παρότι η υλοποίηση του ιδεώδους, δηλαδή η δυνατότητα περι­γραφής πραγματικά στη γλώσσα της Φυσικής, φαινομένων όπως η εξέλιξη των φυτών, οι φυσιολογικές διεργασίες στον εγκέφαλο ενός σκεπτόμενου ανθρώπου, ή η κατασκευή της φωλιάς ενός χελιδονι­

ού, βρισκόταν ακόμη πολύ μακριά- πίστευαν πως είχαν ξεδιαλύνει

το λεξιλόγιο της γλώσσας, στην οποία τελικά θα συντασσόταν η αναφορά, περίπου ως εξής: τα σωματίδια, τα ύστατα συστατικά της ύλης, κινούνται μέσω αμοιβαίων αλληλεπιδράσεων, οι οποίες δεν επι τυγχάνονται άμεσα, αλλά μεταδίδονται μέσω ενός "τα πάντα πληρούντος μέσου", το οποίο μπορεί κανείς, αν θέλει, να ονομάσει αιθέρα Ήδη, οι λέ.ξεις "κίνηση" και "μετάδοση" υποδηλώνουν ότι ο

ERWIN SCHRODINGER

χώρος και ο χρόνος προσφέρουν το στίβο και το μέτρο για όλες αυτές τις διεργασίες

Ο χώρος και ο χρόνος δεν έχουν καμία άλλη ιδιότητα ή αποστο­

λή παρά, θα μπορούσαμε να πούμε, να αποτελέσουν τη θεατρική σκηνή, στην οποία φανταζόμαστε ότι κινούνται τα σωματίδια και μεταδίδονται οι αλληλεπιδράσεις Όμως, από τη μια, η σχετικιστική θεωρία της βαρύτητας μας δείχνει πως η διάκριση μεταξύ "ηθοποι­ού" και "σκηνής" δεν είναι σκόπιμη Η ύλη και η διάδοση (υπό την έννοια του πεδίου ή του κύματος) ενός πράγματος που μεταδίδει την αλληλεπίδραση, θα ήταν καλύτερο να εκληφθούν ως η μορφή του

ί δι ου του χωροχρόνου· δεν επιτρέπεται να θεωρηθεί πως, εννοιολογικά, το χωροχρονικό συνεχές προηγήθηκε αυτού που απο­τέλεσε ως τώρα το περιεχόμενό του, όπως οι γωνίες ενός τριγώνου δεν προηγήθηκαν του ίδιου του τριγώνου

Από την άλλη, η Κβαντομηχανική μάς λέει ότι αυτό που παλαιό­τερα θεωρήθηκε ως το πλέον στοιχειώδες και αυτονόητο χαρακτη­ριστικό των σωματιδίων, υπερβολικά αυτονόητο ώστε να το θεωρή­σουμε άξιο λόγου -δηλαδή, πως τα σωματίδια είναι αναγνωρίσιμες ατομικότητες- έχει μόνο περιορισμένη σημασία Η ταυτότητα ενός σωματιδίου διατηρείται (σχεδόν) πέραν αμφισβήτησης, μόνο αν το σωματίδιο αυτό κινείται με αρκούντως μεγάλη ταχύτητα σε μια πε­ριοχή, όπου δεν υπάρχουν πολλά σωματίδια του αυτού είδους -διαφορετικά, γίνεται ασαφής Και με αυτόν τον ισχυρισμό δεν εν­νοούμε απλώς ότι δεν είμαστε "έργω" ικανοί να παρακολουθήσουμε την κίνηση του σχετικού σωματιδίου, όχι -η ίδια η έννοια της ταυτότητας χάνει το νόημά της

Παράλληλα μας λένε ότι, πάντοτε όταν η αλληλεπίδραση συνί­σταται σε κύματα μικρού μήκους και ασθενούς έντασης, όπως συμβαίνει πολύ συχνά, τότε η ίδια λαμβάνει τη μορφή σχετικά κα­λώς αναγνωρίσιμων σωματιδίων -σε πείσμα της παλαιότερής μας περιγραφής της, με τη μορφή των κυμάτων

Τα σωματίδια, τα οποία αναπαριστάνουν την αλληλεπίδραση κατά τη διάρκεια της διάδοσής της είναι, σε κάθε περίπτωση, διαφο­ρετικά από εκείνα που αλληλεπιδρούν· ωστόσο, έχουν και εκείνα την αξίωση να ονομάζονται σωματίδια Συνοψίζοντας σωματίδια κάθε είδους εμφανίζουν επίσης ιδιότητες κυμάτων, και μάλιστα τό­

σο πιο έντονα, όσο βραδύτερα κινούνται και όσο μεγαλύτερη είναι

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

η πυκνότητά τους, με αποτέλεσμα μια ανάλογη απώλεια της προσω­mκότητάς τους

Οι συνέπειες, τις οποίες θα παρουσιάσω αμέσως μετά από αυτήν

τη σύντομη ανασκόπηση, ενισχύονται ακόμη περισότερο αν στρα­

φώ στην "άρση του εμποδίου ανάμεσα στον παρατηρητή και στο παρατηρηθέν", κάτι που ορισμένοι θεωρούν ως μια ακόμη πιο ριζο­σπαστική, πνευματική επανάσταση, ενώ εγώ διαβλέπω σε αυτήν μό­

νο έναν πολύ υπερεκτιμημένο, προσωρινού χαρακτήρα τρόπο θεώ­ρησης, χωρίς βαθύτερη σημασία

Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, το σημαντικό για μένα είναι το εξής: η σύγχρονη αντίληψη, που οι δημιουργοί της απέχουν ακόμη πολύ από την πραγματική κατανόησή της, σήμανε μια διάρρηξη στο σχετικά απλό πλαίσιο της θεωρίας της Φυσικής, η οποία γύρω στο τέλος του 190υ αιώνα φαινόταν αρκετά σταθερή Η διάρρηξη αυτή, υπό μία έννοια, ανέτρεψε όσα είχαν χτιστεί πάνω στα θεμέλια που είχαν τεθεί τον 170 αιώνα από τον Γαλιλαίο, τον Huygens και τον Νεύτωνα Μάλιστα, τα ίδια τα θεμέλια τρίζουν Οπωσδήποτε, εί­μαστε παντού ακόμη υπό την επήρεια εκείνης της μεγαλειώδους εποχής Συνεχίζουμε βεβαίως να χρησιμοποιούμε τις βασικές έννοι­

ές της, σε μια μορφή με την οποία οι δημιουργοί τους μόλις και μετά βίας θα τις αναγνώριζαν

Όμως, παράλληλα, συνειδητοποιούμε πως έχουμε εξαντλήσει όλα τα μέσα Στο σημείο αυτό, είναι φυσικό να θυμηθούμε πως οι διανοητές που ξεκίνησαν τη διαμόρφωση της σημερινής επιστήμης, δεν άρχισαν από μηδενική αφετηρία Ασφαλώς δεν ήταν δυνατόν να δανειστούν πολλά από τους προηγούμενους αιώνες της εποχής μας, ωστόσο πέτυχαν πράγματι την αναβίωση και τη συνέχιση της επι­στήμης και φιλοσοφίας της Αρχαιότητας

Από την αρχαία αυτή πηγή, η οποία επέβαλλε το σεβασμό λόγω, τόσο της ηλικίας όσο και της μεγάλης αυθεντικότητάς της, οι πατέ­ρες της σύγχρονης επιστήμης άντλησαν προϋπάρχουσες ιδέες και ανεξακρίβωτες υποθέσεις κι ύστερα με τη δική τους αυθεντία, τους προσέδωσαν διάρκεια Αν είχε διατηρηθεί το εξαιρετικά ευέλικτο και ευφυές πνεύμα της Αρχαιότητας, οι ιδέες αυτές θα είχαν συζη­τηθεί περισσότερο και τα σφάλματα θα είχαν διορθωθεί Μια προ­κατάληψη αναγνωρίζεται ευκολότερα στην πρωτογενή, αθώα μορ­

φή με την οποία πρωτοεμφανίζεται, παρά αργότερα όταν θα έχει

ERWIN SCHROOINGER

εξελιχθεί σε ένα εξεζητημένο, αποστεωμένο δόγμα Πραγματικά, έχει κανείς την εντύπωση ότι η επιστήμη κωλύεται από βαθιά ριζω­μένες νοητικές συνήθειες, ορισμένες από τις οποίες αναγνωρίζονται

με μεγάλη δυσκολία, ενώ άλλες είναι ήδη γνωστές Η Θεωρία της Σχετικότητας κατάργησε τις Νευτώνειες έννοιες του απολύτου χώ­ρου και του απολύτου χρόνου, με άλλα λόγια, τις έννοιες της από­λυτης ηρεμίας και του απολύτως ταυτόχρονου και, τουλάχιστον, εξεδίωξε από την κυρίαρχη θέση του το πατριαρχικό ζεύγος "δύνα­μης και ύλης"

Η Κβαντική Θεωρία επεξέτεινε τον Ατομισμό σχεδόν στο έπα­κρο, ενώ παράλληλα τον έριξε σε μια κρίση η οποία είναι σοβαρότε­

ρη απ' ό,τι θέλουν να παραδεχτούν οι περισσότεροι από εμάς Συνο­λικά, η κρίση που μαστίζει τις βασικές σημερινές επιστήμες υποδει­κνύει την αναγκαιότητα μιας όσο το δυνατόν βαθύτερης αναθεώρη­σης των θεμελίων τους

Το πρόβλημα της στροφής προς την Αρχαιότητα

Επομένως, αυτό αποτελεί μια ακόμη παρότρυνση, να ασχολη­θούμε ένθερμα με τη μελέτη του κόσμου της Ελληνικής σκέψης Όχι μόνο μπορούμε να ελπίζουμε, όπως προαναφέραμε, ότι θα φέρουμε στην επιφάνεια ξεχασμένες σοφίες, αλλά και πως θα ανακαλύψουμε σφάλματα ριζωμένα στην πηγή, όπου η αναγνώρισή τους είναι ευκολότερη

Προσπαθώντας σοβαρά, να θέσουμε τον εαυτό μας στη διανοη­τική κατάσταση των αρχαίων στοχαστών -οι οποίοι είχαν σαφώς μικρότερη εμπειρία από εμάς αναφορικά με την πραγματική συμπε­ριφορά της Φύσης, αλλά συχνά ήταν και πολύ λιγότερο προκατει­λημμένοι- επιθυμούμε να επανακτήσουμε την αμεροληψία της σκέψης τους Έπειτα, και με τη βοήθεια της γνώσης των γεγονότων,

ως προς την οποία υπερέχουμε, ίσως κατορθώσουμε να διορθώ­σουμε τα πρωταρχικά σφάλματά τους, που μας ενοχλούν ακόμη και σήμερα

Θέλω να κλείσω αυτό το κεφάλαιο με την παράθεση ορισμένων αποσπασμάτων Το πρώτο αφορά ακριβώς την προηγούμενη φράση μου Στον πρώτο τόμο του βιβλίου του ''Griechische Denker"

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

("Έλληνες Διανοητές"), ο Theodor Gomperz ασχολείται με την πι­θανή ένσταση, ότι από τη μελέτη των αρχαίων αντιλήψεων και δι­δασκαλιών δεν μπορεί να προκύψει καμία πρακτική χρησιμότητα, καθώς αυτές έχουν προ πολλού αντικατασταθεί από ακριβέστερη γνώση, βασισμένη σε λεπτομερείς πληροφορίες Ο Gomperz ολοκλη­ρώνει τα αντεπιχειρήματά του στην ένσταση αυτή, με την ακό­λουθη εντυπωσιακή παράγραφο* :

" Όμως, είναι πολύ πιο σημαντικό να θυμηθούμε ότι υπάρχει ένας έμμεσος τρόπος χρησιμοποίησης ή εφαρμογής, ο οποίος έχει

χρεωμένοι να γνωρίσουμε σε βάθος εκείνη την εξελικτική διαδικα­σία"

Στον πρόλογο του βιβλίου 'ΈarΙΥ Greek Philosophy" ("Πρώιμη Ελληνική Φιλοσοφία") του John Burnet, γράφονται τα εξής: " η επιστήμη χαρακτηρίζεται επιτυχώς, ως ο Ελληνικός τρόπος συλλο­γισμού πάνω στον Κόσμο Ο τρόπος αυτός υπήρξε πάντοτε μόνο με­ταξύ λαών υπό Ελληνική επιρροή" Αυτή η φράση αποτελεί την πιο ολιγόλογη αιτιολόγηση για έναν Φυσικό, που θέλει να ζητήσει συγγνώμη για την τάση "να χάνει το χρόνο του" με μελέτες αυτού του είδους

Και φαίνεται πως μια συγγνώμη είναι απαραίτητη Ο Φυσικός Emst Mach, συνάδελφος του Gomperz στο Πανεπιστήμιο της Βιέν-

σελ 432

ERWIN SCHRODINGER

νης και, επιπλέον, ένας εξέχων ιστορικός(!) της Φυσικής, είχε μιλή­σει πριν από μερικές δεκαετίες για τα "σπάνια και πενιχρά απομει­νάρια της επιστήμης της Αρχαιότητας"* Συνοπτικά, έγραψε τα εξής:

"Διότι ο πολι τισμός μας βαθμιαία απέκτησε πλήρη ανεξαρτη­σία' έφτασε πολύ ψηλότερα από εκείνον της Αρχαιότητας και χά­ραξε, Υενικά, μια εντελώς νέα πορεία Το κέντρο βάρους του φωτί­ζεται από τα Μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες Τα ελάχιστα ίχνη αρχαίων Ελληνικών ιδεών που υπάρχουν ακόμη στη Φιλοσο­φία, τη Νομολογία, την Τέχνη και την Επιστήμη, δρουν μάλλον κο}­λυσιεΡΥικώς παρά προωθητικώς και δε θα μπορέσουν να διατηρη­θούν Υια πολύ, εν όψει της ίδιας της εξέλιξης των αντιλή ψεών μας"

Παρά την υπεροπτική βαναυσότητα των παραπάνω, ο Mach συμφωνεί με την άποψη του Gomperz σε ένα σημείο μεγάλης σημα­σίας: μας καλεί και αυτός να απελευθερωθούμε από το πνεύμα της Αρχαιότητας Αλλά ενώ ο Gomperz στηρίζει την μη τετριμμένη στροφή σε καταφανώς αληθείς αιτίες, ο Mach ενισχύει την τετριμ­μένη πλευρά του ζητήματος με χοντροκομμένες υπερβολές Σε άλλα σημεία του ίδιου δοκιμίου συνιστά μια ιδιόμορφη μέθοδο υπέρβα­σης του πνεύματος της Αρχαιότητας, δηλαδή να μην ενδιαφερόμα­στε γι' αυτό, να το αγνοήσουμε Απ' όσο γνωρίζω, η πρότασή του δεν συνάντησε μεγάλη απήχηση -ευτυχώς!- γιατί όταν τα σφάλ­ματα μεγάλων αντρών αφήνουν εποχή κυλώντας στο αυλάκι που διάνοιξαν τα μεγαλοφυή επιτεύγματά τους, μπορούν να προκαλέ­σουν ανυπολόγιστες συμφορές

* Ernst Mach, "Popu!aere Vor!esungen " ("Εκλαϊκευτικές Διαλέξεις"), 3η

π

Ο ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΜΕΤΑΞΎ ΝΟΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΣΕΩΝ

Μεθοδολογι κό προοίμιο

Ι Ι ι Ι σύντομη παρ άθεση του Βυτηε' 'αι το κε!μενο του

Gomperz στο τέλος του προηγουμένου κεφαλαίου αποτε­λούν, μπορούμε να πούμε, τη βάση αυτού του μικρού βι­βλίου Θα επιστρέψουμε σ' αυτό αργότερα, όταν θα αναζητήσουμε απάντηση στο ερώτημα: ποια είναι τελικά η μέθοδος των Ελλήνων για τη θεώρηση του Κόσμου; Ποια είναι, κάτω από το σημερινό πρί­σμα της εmστημονικής κοσμοθεώρησης, εκείνα τα ιδιαίτερα χαρα­κτηριστικά που αρχικά οφείλονται στους Έλληνες, όντας ειδικές εφευρέσεις τους, και ως εκ τούτου είναι μη αναγκαία αλλά τεχνητά; Χαρακτηριστικά που είναι ιστορικά προϊόντα και, κατά συνέπεια, υπόκεινται σε μεταβολές ή περιορισμούς, και τα οποία έχουμε την τάση, λόγω μιας ριζωμένης στο χρόνο συνήθειας, να δεχόμαστε ως φυσικά και μη αλλοτριώσιμα, ως το μοναδικό δυνατό τρόπο θεώρη­σης του Κόσμου;

Εντούτοις, δε θέλουμε να υπεισέλθουμε αμέσως σε αυτό το ερώ­τημα Πολύ περισσότερο θέλω, ως προετοιμασία για την απάντηση,

να γνωρίσω στον αναγνώστη την αρχαία σκέψη, την οποία θεωρώ σημαντική για την περαιτέρω ανάπτυξη του θέματός μας Δεν πρό-

ERWIN SCHRODINGER

κειται να δεσμευθώ σε κάποια χρονολογική σειρά των γεγονότων, αφού ούτε επιθυμώ, ούτε είμαι σε θέση να γράψω μια σύντομη ιστο­ρία της Ελληνικής Φιλοσοφίας, μιας και ο αναγνώστης μπορεί να έχει πρόσβαση σε αρκετές καλές, σύγχρονες και συνάμα συναρπα­στι κές εκδόσεις (σκέπτομαι ιδιαιτέρως τα βιβλία των Bertrand RusseΙΙκαι Benjamin Faπίngtοn)* Αντί να ακολουθήσουμε μια χρο­νική σειρά, θα οδηγηθούμε από την εσωτερική συνέπεια των εξετα­ζομένων θεμάτων Αυτός ο τρόπος θα φέρει κοντά ιδέες διαφορετι­κών στοχαστών σχετικά με το ίδιο πρόβλημα, αντί για την παράθε­

ση της στάσης ενός μεμονωμένου φιλοσόφου ή μιας ομάδας λογίων απέναντι στα πιο διαφορετικά ερωτήματα Επιθυμία μας είναι η αναπαράσταση των ιδεών και όχι μεμονωμένων προσώπων ή αντι­λήψεων Έτσι, λοιπόν, θα επιλέξουμε δύο ή τρεις βασικές ιδέες ή κύρια κίνητρα της σκέψης, που εμφανίστηκαν σε μια πρώιμη επο­

χή, διήγειΡαν τα πνεύματα κατά τους αιώνες της Αρχαιότητας και συγγενεύουν στενότατα, αν δεν ταυτίζονται, με προβλήματα τα οποία προκαλούν σφοδρές συζητήσεις μέχρι σήμερα Όταν ομαδο­ποιήσουμε τις διδασκαλίες των αρχαίων στοχαστών γύρω από αυτές τις κορυφαίες ιδέες, θα αισθανθούμε πως οι πνευματικές χα­ρές και οι λύπες τους βρίσκονται ανυποψίαστα κοντά στις δικές μας

Το πρόβλημα της αξιοπιστίας των αισθήσεων

Ένα πολυσυζητημένο ερώτημα, στο οποίο αποδόθηκε μεγάλη σημασία στη Φιλοσοφία της Φύσης των Αρχαίων, από τις απαρχές της μέχρι τους ύστερους αιώνες, αφορά την αξιοπιστία των αισθή­σεων Αυτή είναι τουλάχιστον η λέξη-κλειδί, κάτω από την οποία οι σύγχρονες επιστήμες της Αρχαιότητας έχουν συχνά διαπραγμα­τευτεί το ζήτημα Το πρόβλημα προέκυψε από την παρατήρηση ότι, κατά καιρούς, οι αισθήσεις μάς "εξαπατούν" όπως όταν μια ίσια ράβδος, βυθισμένη λοξά μέχρι τη μέση στο νερό, φαίνεται σαν να εί­ναι λυγισμένη- και από τη διαπίστωση ότι το ίδιο αντικείμενο δρα

* Σ Τ.μ.: Βλέπε βιβλιογραφία στο τέλος του βιβλίου

Η ΦΥΣΗ ΚΑ! οι ΕΛΛΗΝΕΣ

κατά διαφορετικό τρόπο σε διαφορετικά πρόσωπα: το καθιερωμένο παράδειγμα κατά την Αρχαιότητα, ήταν ότι το μέλι έχει πικρή γεύ­

ση για όσους πάσχουν από ίκτερο Δεν πάει πολύς καιρός που ορι­σμένοι επιστήμονες ικανοποιήθηκαν με τη διάκριση μεταξύ όσων αρέσκονται να ονομάζουν "δευτερεύουσες" ιδιότητες της ύλης, όπως το χρώμα, η γεύση, η μυρωδιά, και των "πρωτευουσών" ιδιοτή­των, όπως η έκταση στο χώρο και η κίνηση Η διάκριση αυτή υπήρ­

ξε αναμφισβήτητα ένας όψιμος απόγονος της παλιάς διένεξης, ήταν

η απόπειρα μιας διευθέτησης: οι πρωτεύουσες ιδιότητες θα ήταν το εκχύλισμα, το αυθεντικό και ατράνταχτο αποτέλεσμα που είχε απο­στάξει η νόηση από την άμεση εισφορά των αισθήσεών μας Βεβαί­

ως, η άποψη αυτή δεν είναι πια αποδεκτή, από τότε που η θεωρία της σχετικότητας μας δίδαξε (εφόσον δεν το γνωρίζαμε ήδη πιο πριν) ότι ο χώρος και ο χρόνος, όπως και το σχήμα και η κίνηση της ύλης στο χώρο και το χρόνο, είναι ένα καλλιτεχνικό, υποθετικό δη­μιούργημα της νόησης, ένα επινόημα που δεν παραμένει καθόλου αμετάβλητο, οπωσδήποτε δε πολύ λιγότερο από τα άμεσα δεδομένα των αισθήσεων Αν κάτι δικαιούται τον επιθετικό προσδιορισμό

"πρωτεύοντα", είναι αυτά τα δεδομένα

Όμως, η αξιοπιστία των αισθήσεων είναι μόνον η εισαγωγή σε πολύ βαθύτερα ερωτήματα, τα οποία έχουν αναβιώσει σήμερα ενώ ήταν πλήρως γνωστά σε μερικούς από τους αρχαίους στοχαστές Άραγε η προσπάθειά μας για την επίτευξη μιας εικόνας του Κόσμου βασίζεται μόνο στις αισθήσεις; Ποιος είναι ο ρόλος της νόησης στην κατασκευή αυτής της εικόνας; Μήπως αυτή η εικόνα του Κόσμου θεμελιώνεται, σε τελική ανάλυση και στην πραγματικότητα, μόνο στην καθαρή νόηση;

Η υπεράσπιση της νόησης

Κατά τη θριαμβευτική πορεία των πειραματικών ανακαλύψεων του 190υ αιώνα, καμιά φιλοσοφική άποψη με ισχυρή τάση προς την

"καθαρή λογική" δεν έτυχε καλής υποδοχής, τουλάχιστον από τους κορυφαίους ερευνητές της Φύσης Η κατάσταση αυτή έχει άλλάξει

Ο Sir Arthur Eddington που πέθανε προσφάτως, παραδεχόταν τη συνεχώς εντεινόμενη έλξη του από τη θεωρία της καθαρής λογικής

ERWIN SCHRODINGER

Μόλο που λίγοι θέλησαν να τον ακολουθήσουν έως τα άκρα, όλοι θαύμαζαν τον τρόπο με τον οποίο παρουσίαζε τις απόψεις του, θεωρώντας τον πνευματώδη και γόνιμο Ο Max Born αισθάνθηκε πά­ντως την αναγκαιότητα να συγγράψει ένα φυλλάδιο για να αντι­κρούσει τις θέσεις του Eddington Ο Sir Edmund Whittaker ήταν τουλάχιστον πολύ ευνοϊκά διατεθειμένος υπέρ του ισχυρισμού του Eddington, ότι ορισμένες φαινομενικώς καθαρά εμπειρικές σταθερές μπορούσαν να συναχθούν με βάση την καθαρή λογική, όπως για παράδειγμα, ο συνολικός αριθμός των στοιχειωδών σωματιδίων στο Σύμπαν

Αν αγνοήσουμε τις λεπτομέρειες και εξετάσουμε κάτω από ένα ευρύτερο πρίσμα τις προσπάθειες του Eddington, που διαπνέονταν από μια ισχυρή εμπιστοσύνη στην απλότητα και τη συμμόρφωση της Φύσης προς τη λογική, θα δούμε ότι οι ιδέες του δεν είναι με κα­νέναν τρόπο απομονωμένες Ακόμη και η θαυμαστή θεωρία του Αϊνστάιν περί της βαρύτητας, θεμελιωμένη σε σοβαρές πειραματι­κές αποδείξεις και επαληθευμένη από νεότερα παρατηρησιακά δε­δομένα, που η θεωρία είχε προβλέψει, μπόρεσε να αναπτυχθεί μόνον από ένα μεγαλοφυές πνεύμα, το οποίο χαρακτηριζόταν από ένα ισχυρό αίσθημα υπέρ της απλότητας και της ομορφιάς των ιδεών

Οι προσπάθειες να γενικευθεί η μεγαλειώδης, επιτυχής σύλληψη του Αϊνστάιν ώστε να συμπεριλάβει τον Ηλεκτρομαγνητισμό και τις αλ­ληλεπιδράσεις των σωματιδίων του πυρήνα, εμπνέονται από την ελ­πίδα ότι μπορούμε σε μεγάλο βαθμό να "μαντέψουμε" τον πραγματι­

Kό τρόπο λειτουργίας της Φύσης, αν οδηγηθούμε από τη θεμελιώδη αρχή της απλότητας και της ομορφιάς Πράγματι, ενδείξεις αυτής της στάσης διαπνέουν το έργο της σύγχρονης Θεωρητικής Φυσικής -ίσως κάπως περισσότερο απ' όσο θα έπρεπε, αλλά εδώ δεν είναι η κατάλληλη θέση για να ασκήσουμε κριτική

Οι πλέον ακραίες αντιλήψεις σχετικά με την προσπάθεια για την αποκάλυψη της πραγματικής συμπεριφοράς της Φύσης a priori μέ­

σω της νόησης, χαρακτηρίζονται τελευταία από τον Eddington στο ένα άκρο και τον Ernst Mach στο άλλο Ολόκληρη η περιοχή ανάμε­

σα σε αυτά τα όρια, καθώς και η ισχυρή εμμονή της μιας άποψης, η υπεράσπισή της και η καταπολέμηση, και μάλιστα ο χλευασμός της αποκρουόμενης, αντίθετης άποψης, φιλοξενεί εξέχοντες εκπροσώ­πους μεταξύ των μεγάλων στοχαστών της Αρχαιότητας Κανείς δεν

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

γνωρίζει πραγματικά αν πρέπει να εκπλαγεί επειδή οι τελευταίοι, διαθέτοντας εκπληκτικά λιγότερη γνώση γύρω από τους πραγματι­κούς νόμους της Φύσης, κατάφεραν να αναπτύξουν όλες αυτές τις διχογνωμίες και να υπερασπιστούν με τόσο φλογερό ζήλο τη δική τους προσωπική θέση, ή επειδή η έριδα δεν έχει πάψει μέχρι σήμερα, απλώς κατασιγασμένη από την εκτενή γνώση που έχουμε στο μετα­

ξύ αποκτήσει

Ο εχθρι κός προς τι ς αισθήσεις Παρμενίδης

Ο Παρμενίδης που έδρασε στην Ελέα της Ιταλίας, ακμάζοντας περί το 480 π.χ (δηλαδή περίπου δέκα χρόνια πριν από τη γέννηση του Σωκράτη στην Αθήνα, και λίγο περισσότερα από δέκα χρόνια πριν από τη γέννηση του Δημόκριτου στα Άβδηρα), ήταν ένας από τους πρώτους που ανέπτυξαν μια κατηγορηματικά εχθρική προς τις αισθήσεις, a ρτίοτί εικόνα του Κόσμου Ο Κόσμος του Παρμενίδη πε­ριελάμβανε πολύ λίγα, πραγματικά πολύ λίγα, και σε τόσο χονδρο­ειδή αντίθεση προς τα παρατηρησιακά γεγονότα, ώστε ο Παρμενί­δης ένιωσε την ανάγκη, συγχρόνως με την "αληθινή" αντίληψη περί του Κόσμου, να δώσει και μια συναρπαστική περιγραφή του "Κό­σμου, όπως είναι στην πραγματικότητα" (θα λέγαμε σήμερα) με τον ουρανό, τον Ήλιο, τη Σελήνη, τους αστέρες και σίγουρα πολλά άλ­

λα πράγματα Όμως, αυτή η περιγραφή, έλεγε ο Παρμενίδης, είναι μια φαντασίωση, μια χίμαιρα, προϊόν των αισθήσεων Στην πραγ­ματικότητα δεν υπάρχουν πολλά στον Κόσμο παρά μόνο Ένα Πράγμα, και αυτό το Εν είναι (και ζητώ συγγνώμη !) το Ον σε διά­κριση προς το μη Ον Το τελευταίο, από καθαρά λογική σκοπιά δεν υπάρχει -κατά συνέπεια μόνο το πρώτο, το Εν, υπάρχει Επιπλέον, δεν μπορεί να υπάρξει περιοχή του χώρου και χρονική στιγμή όπου

ή όταν το Εν δεν υπάρχει -γιατί εφόσον είναι το ον, δεν μπορεί πουθενά και ποτέ να έχει το αντίθετο χαρακτηριστικό, δηλαδή αυτό του μη όντος Έτσι λοιπόν, είναι πανταχού παρόν και αιώνιο Η με­ταβολή ή η κίνηση δεν είναι δυνατή, αφού δεν υφίσταται κενός χώ­ρος, στον οποίο θα μπορούσε να κινηθεί το Εν καθώς βρίσκεται ήδη παντού Καθετί το αντίθετο που νομίζουμε ότι βιώνουμε, αποτελεί ψευδαίσθηση

ERWIN SCHRODINGER

Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι βρισκόμαστε μάλλον μπρο­στά σε μια θεολογία -η οποία, οφείλουμε να παραδεχτούμε, απαγ­γέλλεται σε ωραίους Ελληνικούς στίχους- παρά σε μια επιστημο­νική εικόνα του Κόσμου Όμως, εκείνη την εποχή, μια τέτοια διά­κριση δεν λαμβανόταν υπόψη Η θρησκεία ή η λατρεία των θεών ανήκε, κατά τον Παρμενίδη, αναμφισβήτητα στον φαινομενικό κό­σμο της "δοξασίας" Η "αλήθεια" του ήταν ο γνησιότερος μονισμός που υπήρξε ποτέ Ο Παρμενίδης θεμελίωσε την Ελεατική Σχολή και άσκησε πρωτοφανή επίδραση στις επερχόμενες γενεές Ο Πλάτωνας λάμβανε πολύ σοβαρά υπόψη του τις Ελεατικές ενστάσεις απέναντι στη "διδασκαλία των Ιδεών" Στον διάλογό του, που φέρει ως τίτλο

το όνομα του Παρμενίδη και ο οποίος διαδραματίζεται την εποχή πριν από τη γέννηση του ιδίου (όταν ο Σωκράτης ήταν έφηβος), ο Πλάτωνας εκθέτει αυτές τις ενστάσεις, αλλά ουσιαστικά δεν κατα­βάλλει καμιά προσπάθεια να τις αναιρέσει

Ταυτότητα μεταξύ του Είναι και του Σκέπτεσθαι

Στο σημείο αυτό θέλω να παραθέσω ακόμη μια λεπτομέρεια, η οποία ίσως αποδειχθεί κάτι περισσότερο από λεπτομέρεια Η προη­γούμενη, σύντομη παρουσίασή μου, κατά την οποία ακολούθησα την καθιερωμένη απόδοση, θα μπορούσε να δώσει την εντύπωση ότι

η διδασκαλία του Παρμενίδη αναφέρεται στον υλικό Κόσμο, τον οποίο υποκαθιστά με κάτι άλλο, της αρεσκείας του, και σε πλήρη αντίθεση προς την παρατήρηση Ωστόσο, ο μονισμός του έχει βαθύ­τερες ρίζες Σε ένα από τα κείμενά του, που αναφέρονται από τον Diels*, το Απόσπασμα 5 του Παρμενίδη

" τό Υάρ αυτό νοείν εστίν τε καί ε[ναι"

(διότι είναι το ίδιο να σκεπτόμαστε κάτι και αυτό να υπάρχει)

Βερολίνο 1903)

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ OJ ΕΛΛΗΝΕΣ

ακολουθεί αμέσω� μετά (σαν να έχει συγγενές νόημα) από μια φρά­

ση του Αριστοφάνη: 'Την ίδια δύναμη έχει η σκέψη με την πράξη" Ακόμη, διαβάζουμε τον πρώτο στίχο του Αποσπάσματος 6:

"χρή τά λέγειν τε νοείν τ' έάν έμμεναι"

(πρέπει να υπάρχει αυτό Υια το οποίο μιλά κανείς και σκέπτεται)

ως γραμματικά υποκείμενα, επειδή δεν προηγείται αυτών το οριστι­

κό άρθρο Μόνο στην απόδοση του Burnet χάνει το Απόσπασμα 5

κάθε συγγένεια προς τη σκέψη που περικλείει η φράση του Αριστο­φάνη, ενώ ο στίχος του Αποσπάσματος 8 που προανάφερα, εξελίσ­σεται στον Bumet αυτόχρημα σε μια ταυτολογία, περίπου ως εξής:

το πράγμα που σκεπτόμαστε και το πράγμα χάρη του οποίου υπάρ­χει η σκέψη, είναι το ίδιο*

Θέλω ακόμη να μνημονεύσω μια παρατήρηση του Πλωτίνου, την οποία παραθέτει ο Diels στο Απόσπασμα 5 Λέει ο Πλωτίνος: ''ο Παρμενίδης ενοποίησε στην ίδια έννοια το ον και τη διάνοια και δεν έθεσε το ον ανάμεσα στα αισθητά Διότι, λέει,

( fi; raliT<J συνήγεν ον καί νoiίν καί ΤC) ον οιίκ έν τοίς αισθητοίς έτίθετο, "τ6 ;ιάρ αυτό νοείν εστίν τε και είναι" λέ­

�ιων καί ακίνητον λέγει τoiίτo, καίτοι προστιθείς τ6 νοείν σωματικήΥ πάσαν κίνησιν έξαιρcυν απ ' αυτoiί)

ERWIN SCHROOINGER

"είναι το ίδιο να σκεπτόμαστε κάτι και αυτό να υπάρχει", ερμηνεύει το τελευταίο και ως ακίνητο, αν και προσθέτο­ντας τη νόηση αφαιρεί απ' αυτό κάθε σωματική κίνηση" Από αυτήν την επαναλαμβανόμενη υπογράμμιση της ταυτότη­τας μεταξύ του όντος και του νοε/ν ή του νοήματυς* καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο οι στοχαστές της Αρχαιότητας αναφέρονται στη διδασκαλία του Παρμενίδη, πρέπει να συμπεράνουμε ότι το ακίνητο, αιώνιο Εν δεν είχε σκοπό να παραστήσει μια παράξενη, στρεβλή και ανεπαρκή νοητή εικόνα του πραγματικού εξωτερικού Κόσμου, σαν να μην είναι η πραγματική φύση του τελευταίου παρά ένα ομογενές, στατικό ρευστό, το οποίο καταλαμβάνει διαρκώς και απεριόριστα ολόκληρο το χώρο -ένα απλουστευμένο κυλινδρικό σύμπαν του Αϊνστάιν, όπως θα το ονόμαζε ο σύγχρονος Φυσικός Όχι, αυτό που εννοεί ο Παρμενίδης είναι ότι ο υλικός εξωτερικός Κόσμος δεν πρέπει να θεωρηθεί ως μια δεδομένη πραγματικότητα, ενώ τοποθετεί τη γνήσια πραγματικότητα μεσα στη σκέψη, στο υπο­κείμενο της γνώσης, όπως θα λέγαμε Ο εξωτερικός κόσμος είναι ένα προϊόν των αισθήσεων, μια εικόνα που παρέχεται από την αισθητη­ριακή αντίληψη του σκεπτόμενου υποκειμένου μέσω της "δοξα­σίας" Ο ποιητής-φιλόσοφος δείχνει ότι η ανωτέρω εικόνα είναι άξια παρατήρησης και περιγραφής, με το δεύτερο μισό του ποιήματός του**, που είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στην εικόνα αυτή Όμως, όλα όσα μας παρέχουν οι αισθήσεις δεν είναι ο πραγματι­κός Κόσμος, δεν είναι το " πράγμα καθ' εαυτό", όπως το ονομάζει ο Καντ Το τελευταίο βρίσκεται στο υποκείμενο, στο γεγονός ότι είναι ένα υποκείμενο ι κανό να σκέπτεται, να μετέχει τουλάχιστον σε συγκεκριμένες διεργασίες της σκέψης -ένα υποκείμενο που διαρ­κώς επιθυμεί, όπως το εκφράζει ο Schopenhauer Νομίζω, πέρα από

* Σ.τ:μ.: Όσες λέξεις είναι με πλάΥιους χαρακτήρες και με πολυτονικό σύ­στημα είναι Υραμμένες Ελληνι κά και στο πρωτότυπο

**Σ Τ.μ.: χάρη στον Σιμπλίκιο διασώθησαν εκτεταμένα αποσπάσματα από

το ποίημα του Παρμενίδη "Περί Φύσεως", το οποίο κατ ' άλλους (π.χ Πορ­φύριος, Πλούταρχος), τιτλοφορείται ως "Φυσικόν " ή "ΦυσιολΟΥία" ή "Κο­σμΟΥονία" (το δεύτερο μισό)

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

κάθε αμφιβολία, ότι πρόκειται για το αιώνιο, ακίνητο Εν του φιλο­σόφου μας, το οποίο ως προς την ουσία του διατηρείται ανέγγιχτο, ανεπηρέαστο από την εναλλασσόμενη θεατρική παράσταση που δί­νουν ενώπιόν του οι αισθήσεις, όπως αποφαίνεται ο Schopenhauer για τη "θέληση" με την οποία ήθελε να εξηγήσει το "πράγμα καθ' εαυτό" του Καντ Εδώ βλέπουμε μια ποιητική -όχι μόνο λόγω του χρησιμοποιούμενου ποιητικού μέτρου- απόπειρα ενοποίησης του πνεύματος (ή, αν θέλετε, της ψυχής), του Κόσμου και της Θεότητας

Εν όψει της βαθύτατα αντιληπτής μοναδικότητας και του αναλλοί­ωτου του πνεύματος, ο καλειδοσκοπικός χαρακτήρας του φαινομε­νικού Κόσμου είχε υποχωρήσει και ο Κόσμος μπορούσε να γίνει αντιληπτός μόνο ως μια απλή ψευδαίσθηση Φυσικά, κάτι τέτοιο οδηγεί σε μια απαράδεκτη στρέβλωση την οποία, μπορούμε να πού­

με, διορθώνει ο Παρμενίδης στο δεύτερο μέρος του ποιήματός του Ασφαλώς, αυτό το δεύτερο μέρος συνεπάγεται μια βαθιά ασυνέ­πεια, η οποία ωστόσο δεν μπορεί να αρθεί από κανένα είδος ερμηνεί­

ας Όταν διαμφισβητείται η πραγματικότητα τού υλικού Κόσμου των αισθήσεων, τότε ο Κόσμος αυτός είναι άραγε ένα μή ον, κάτι που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει; Συνεπώς, το δεύτερο μέρος είναι ένα παραμύθι που βρίθει από μη όντα; Όμως, όπως λέγεται, αναφέρεται στην ανθρώπινη κρίση (b6ξαι)· αυτή είναι μέσα στο πνεύμα (νοείν), το οποίο ταυτίζεται με την ύπαρξη (είναι)· δεν έχει, λοιπόν, η κρίση αυτή μια συγκεκριμένη ύπαρξη ως πνευματικό φαι­νόμενο; Όλα αυτά είναι ερωτήματα στα οποία δεν δίνουμε απάντη­

ση, αντιφάσεις τις οποίες αδυνατούμε να εξαλείψουμε Πρέπει να ικανοποιηθούμε με τη σκέψη πως σχεδόν όλοι όσοι αγγίζουν μια βα­θιά κρυμμένη αλήθεια, που έρχεται σε αντίθεση προς την επικρα­τούσα άποψη, έχουν ήδη υπερβεί τα εσκαμμένα και διατρέχουν τον

κί νδυνο να εμπλακούν σε λογι κές αντιφάσεις

Πρωταγόρας: μόνον οι αισθητηρι ακές αντιλήψει ς υπάρχουν

Στη συνέχεια, θα στρέψουμε για λίγο την προσοχή μας στις από­ψεις ενός εκπροσ(ί)που του άλλου άκρου της ευθείας των δυνατών προσεγγίσεων στο ερώτημα, αν κύρια πηγή της αλήθειας είναι η αι­σθητηριακή αντίληψη ή η λογική σκέψη και, κατ' επέκταση, ποια

ERWIN SCHRODINGER

από τις δύο έχει το μεγαλύτερο, ίσως δε και το μοναδικό, δικαίωμα στην ουσιαστική πραγματικότητα Ο επιφανέστερος εκπρόσωπος της καθαρής αισθησιαρχίας είναι ο μεγάλος σοφιστής Πρωταγόρας, που γεννήθηκε περί το 492 π.χ., στα Άβδηρα, σχεδόν μια γενιά πριν από τη γέννηση του μεγάλου Δημόκριτου στην ίδια πόλη, περί το

460 π.χ Ο Πρωταγόρας θεωρούσε τις αισθητηριακές αντιλήψεις ως

το μοναδικό πραγματικά Υπάρχον, ως το μοναδικό υλικό από το οποίο είναι δομημένη η εικόνα που έχουμε για τον Κόσμο Κατ' αρ­χήν, όλες οι αισθητηριακές αντιλήψεις πρέπει να αντιμετωπίζονται

ως εξίσου αληθείς, ακόμη και όταν μεταβάλλονται ή παραμορφώ­νονται από τον πυρετό, τις ασθένειες, τη μέθη ή την τρέλα

Το καθιερωμένο παράδειγμα κατά την Αρχαιότητα ήταν η πι­κρή γεύση που έχει το μέλι για όσους πάσχουν από ίκτερο, ενώ αντί­θετα για τους υπόλοιπους είναι γλυκό Πα τον Πρωταγόρα, όμως, σε καμιά περίπτωση δεν υπάρχει το "φαινομενικό" ή η ψευδαίσθηση -μάλιστα, έχουμε υποχρέωση, αν είναι δυνατόν, να θεραπεύουμε όσους έχουν προσβληθεί από τέτοιου είδους ανωμαλίες Παρότι δεν υπήρξε ερευνητής της Φύσης (όπως άλλωστε και ο Παρμενίδης), έδειξε έντονο ενδιαφέρον για τον Ιωνικό Διαφωτισμό, ο οποίος θα μας απασχολήσει αργότερα

Κατά τον Β FaπingΙοn, ο Πρωταγόρας θεώρησε ως το πλέον δια­κεκριμένο καθήκον του την υπεράσπιση των γενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την προώθηση ενός δικαιότερου κοινωνικού συστή­ματος, την ισονομία όλων των πολιτών, κοντολογίς, την αληθινή δη­μοκρατία Βεβαίως, δεν πέτυχε κανέναν από αυτούς τους στόχους, διότι ο αρχαίος Πολιτισμός βασίστηκε, έως την τελική πτώση του,

σε ένα οικονομικό και κοινωνικό σύστημα που εδραζόταν ουσια­στικά στην ανισότητα μεταξύ των ανθρώπων Η πιο γνωστή ρήση του, ''Ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων"*, συνδέεται συνήθως με την αισθησιαρχική γνωσιοθεωρία του' ωστόσο, θα μπο­ρούσε κάλλιστα να πρόκειται για μια καθαρά ανθρώπινη στάση απέναντι σε πολιτικά και κοινωνικά ερωτήματα, ότι δηλαδή, οι νό­μοι και τα ήθη που στοχεύουν στη ρύθμιση της ανθρώπινης συνύ­παρξης, οφείλουν να έλκουν την καταγωγή τους από τηv ίδια τη φύ-

* Σ Τ.μ.: ''!Ιάντων χρημάτων μι'τρσν ΕσΤ{Υ ιινΘρωπος",

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ οι ΕΛΛΗΝΕΣ

ση του ανθρώπου, και όχι από παραδοσιακές προκαταλήψεις ή οποιαδήποτε δεισιδαιμονία Η θέση του Πρωταγόρα απέναντι στην καθιερωμένη θρησκεία διαφυλάσσεται στην ακόλουθη, εξίσου προ­σεκτική όσο και αστεία διακήρυξη : "Περί των θεών δεν μπορώ να γνωρίζω ούτε ότι υπάρχουν, ούτε ότι δεν υπάρχουν, ούτε ποια είναι

η όψη τους διότι είναι πολλά εκείνα που εμποδίζουν την ακριβή γνώση και η έλλειψη σαφών ενδείξεων και η μικρή διάρκεια της αν­θρώπινης ζωής"*

Ο Ατομισμός του Δημόκριτου και ο ανταγωνι σμός μεταξύ νόησης και αισθήσεων

Η πιο προοδευτική γνωσιοθεωρητική τοποθέτηση που συνάντη­

σα στους στοχαστές της Αρχαιότητας, βρίσκεται διατυπωμένη με σαφήνεια, τουλάχιστον σε ένα από τα αποσπάσματα του Δημόκριτου Αργότερα θα επιστρέψουμε σε αυτόν τον μεγάλο Ατο­μικό Προς το παρόν, ας περιοριστούμε λέγοντας ότι πίστευε από­λυτα στη σκοπιμότητα της υλικής κοσμοθεώρησης στην οποία είχε καταλήξει, τόσο απόλυτα όσο και ένας Φυσικός της εποχής μας: στα στερεά, αμετάβλητα, μικροσκοπικά σωματίδια που κινούνται ευθύγραμμα μέσα στον κενό χώρο, συγκρούονται μεταξύ τους, ανα­κλώνται κ.λπ και, κατ' αυτόν τον τρόπο, παράγουν όλη εκείνη την τεράστια πολλαπλότητα που παρατηρείται στον υλικό Κόσμο Πί­στευε στην αναγωγή αυτής της απερίγραπτα πλούσιας πολλαπλότη­τας των φυσικών διεργασιών σε καθαρά γεωμετρικές εικόνες, και η πίστη του ήταν σωστή

Εκείνη την εποχή, η Θεωρητική Φυσική προηγείτο του πειράμα­τος που ήταν σχεδόν εντελώς άγνωστο, σε τέτοιο βαθμό όσο ποτέ άλλοτε, είτε πριν είτε μετά -ας μη μιλήσουμε για τη σημερινή επο­

χή, που η Θεωρητική Φυσική ασθμαίνει πίσω από το πείραμα Όμως παράλληλα, ο Δημόκριτος είχε συνειδητοποιήσει ότι αυτή η

* Σ Τ.μ.: "Περί μεν θεrvν οιΊκ [χω εiΜναι οι,θ ' (ας ritJi ν oiiH ' (ας OlΊκ r i a i ν οιιθ ο πποίοί τινες iδέαν- πολλά ;'άρ τά κωλι'οnα είΜναιο ίj τ ο άδηλότης καί (Jραχύς (ον π {Jίος τοίl άνθρ(ύπου"

ERWIN SCHRODINGER

γυμνή, λογική εικόνα του Κόσμου, με την οποία είχε αντικαταστή­σει τον πραγματικό Κόσμο του φωτός και των χρωμάτων, των ήχων και της ευωδίας, της γλυκύτητας, της πικρότητας και της ομορφιάς, στην πραγματικότητα δεν ήταν θεμελιωμένη παρά σε αυτές τις αι­σθητηριακές αντιλήψεις, οι οποίες προφανώς είχαν εξαφανιστεί απ' αυτόν Στο Απόσπασμα 0125, που αναφέρεται από τον Γαληνό και ανακαλύφθηκε μόλις πριν από πενήντα χρόνια, ο Δημόκριτος εισά­γει τη νόηση (διάνοια) σε έναν ανταγωνισμό με τις αΙσθήσεις Λέει η νόηση : "Φαινομενικό είναι το χρώμα, φαινομενική η γλυκύτητα, φαινομενική η πικρότητα, στην πραγματικότητα υπάρχουν μόνο άτομα και κενό'" και οι αισθήσεις απαντούν: "Καημένη νόηση, παίρνεις τα αποδεικτικά στοιχεία σου από εμάς και περιμένεις να μας νικήσεις με αυτά; Η νίκη σου είναι η ήττα σου" Πράγματι, κα­νείς δε θα μπορούσε να το διατυπώσει πιο σύντομα και σαφέστερα Πολυάριθμα άλλα αποσπάσματα αυτού του μεγάλου στοχαστή,

θα μπορούσαν κάλλιστα να αποτελέσουν αποσπάσματα από τον Καντ: πως τίποτε δεν γνωρίζουμε όπως αυτό είναι στην πραγματικό­τητα, ότι δεν γνωρίζουμε τίποτε αληθινά, πως η αλήθεια σκεπάζεται από βαθύ σκοτάδι, κ.λπ Ο γυμνός σκεπτικισμός είναι μια εύκολη και άγονη υπόθεση Όμως, ο σκεπτικισμός ενός άντρα που πλησία­

σε την αλήθεια περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον πριν από αυτόν, και ο οποίος είχε σαφή επίγνωση των στενών ορίων των ίδιων των νοητικών κατασκευών του, είναι μεγαλειώδης και γόνιμος και όχι μόνο δεν μειώνει, αλλά διπλασιάζει την αξία των ανακαλύψεών του

Υπόδειγμα μιας Σχολής στοχαστών με έντονο επιστημονικό προ­σανατολισμό, η οποία συγχρόνως χαρακτηριζόταν από μια προτί­μηση που άγγιζε το όριο της θρησκευτικής προκατάληψης, στην αναγωγή του οικοδομήματος της Φύσης στην καθαρή λογική, υπήρξαν οι Πυθαγόρειοι

Η έδρα τους βρισκόταν στη Νότια Ιταλία και ειδικότερα στις πό­λεις Κρότωνα, Σύβαρη και Τάραντα, όλες γύρω από τον κόλπο με­ταξύ " τακουνιού και μύτης της μπότας" της ιταλικής χερσονήσου

Οι μαθητές της Σχολής σχημάτισαν μια κοινότητα που έμοιαζε με θρησκευτικό Τάγμα, και καθιέρωσαν ιδιαίτερες συνήθειες αναφο­ρικά με την τροφή και άλλα πράγματα Ο θεμελιωτής της Σχολής, ο Πυθαγόρας, που άκμασε κατά το δεύτερο μισό του 60υ προ Χριστού αιώνα, πρέπει να ήταν μια από τις πλέον αξιοσημείωτες προσωπικό­τητες της Αρχαιότητας Οι θρύλοι που πλέχτηκαν γύρω από το πρό-

ERWIN SCHRODINGER

σωπό του, του προσδίδουν σχεδόν υπερφυσικές δυνάμεις μπορούσε

να θυμάται καθεμιά από τις προηγούμενες ζωές του (μετεμψυχώ­σεις, μεταναστεύσεις της ψυχής)' όταν κάποτε άνοιξε τυχαία το έν­δυμά του, κάποιος ισχυρίστηκε πως είδε το μηρό του να αποτελείται από καθαρό χρυσό Απ' όσο γνωρίζουμε, δεν άφησε ούτε μια γραμ­

μή γραπτού κειμένου του Η διδασκαλία του αποτελούσε ευαγγέλιο για τους μαθητές του, συμπέρασμα που προκύπτει από την περίφη­

μη φράση "αιπός [φα", η οποία τερμάτιζε οποιαδήποτε διχογνωμία, αφού αποτελούσε εγγύηση για την αδιαμφισβήτητη αλήθεια Ακό­

μη αναφέρεται πως οι μαθητές του δεν εκστόμιζαν το όνομά του από φόβο μήπως θεωρηθεί βλασφημία, και μιλούσαν γι' αυτόν λέγοντας

"εκείνος ανήρ" Δυσκολευόμαστε να αποφανθούμε κατά πόσον κά­ποιο συγκεκριμένο δόγμα μπορεί πραγματικά να αποδοθεί στον Πυθαγόρα ή σε κάποιον άλλο, λόγω του προαναφερθέντος τρόπου ζωής και της γενικότερης στάσης αυτής της κοινότητας Οι αμύητοι αντιμετωπίζονταν με επιφυλακτικότητα από τα μέλη της Σχολής ενώ η διδασκαλία έπρεπε να κρατηθεί, τουλάχιστον εν μέρει, μυστι­κή*

Οι a priori αντιλήψεις των Πυθαγορείων υιοθετήθηκαν καταφα­νώς από τον Πλάτωνα και την Ακαδημία του, στους οποίους η Σχολή της Νότιας Ιταλίας έκανε βαθιά εντύπωση και άσκησε μεγά­

λη επίδραση Κατά τη μελέτη της ιστορίας των ιδεών, μπορεί κανείς ανενδοίαστα να θεωρήσει τη Σχολή των Αθηνών ως ένα παρακλάδι εκείνης των Πυθαγορείων Το γεγονός πως η πρώτη δεν ανήκε τυπι-

* Διάφοροι αρχαίοι συγγραφείς ισχυρίζονται ότι υπήρξε κάποιο σκάνδαλο που προκάλεσε ο Ίππασος, όταν αποκάλυψε την ύπαρξη του πενταγώνοv­δωδεκαέδρου ή, όπως ισχυρίζονται άλλοι κάποιον συγκεκριμένο παραλο­

διώχτηκε από το Τάγμα, ενώ αναφέρεται ότι του επιβλήθηκαν και άλλες ποινές: του ετοίμασαν έναν τάφο σαν να ήταν ήδη νεκρός πνίγηκε (αποτέ­λεσμα της εκδίκησης των θεών) κατά τη διάρκεια μιας θαλασσοταραχής Ένα άλλο μεγάλο σκάνδαλο της Αρχαιότητας σχετίζεται με τη φήμη πως ο Πλάτωνας αγόρασε σε υψηλή τιμή από κάποιον Πυθαγόρειο ο οποίος βρι­σκόταν σε οι κονομι κή δυσχέρεια, τρεις κυλίνδρους χειρογράφων τους οποίους χρησιμοποίησε αργότερα δίχως να αναφέρει την πηγή τους

Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ οι ΕΛΛΗΝΕΣ

κά στο '"Τάγμα" είναι επουσιώδες και γίνεται ακόμη λιγότερο σημα­ντικό αν ληφθούν υπόψη οι αγωνιώδεις προσπάθειες της Σχολής των Αθηνών να αποκρύψει μάλλον παρά να τονίσει την ανεξαρτησία της, αποσκοπώντας στην καλύτερη επίδειξη της δικής της πρωτο­τυπίας Εν πάση περιπτώσει, την καλύτερη διαφώτιση σχετικά με τους Πυθαγορείους την χρωστούμε, όπως και τόσες άλλες γνώσεις, στις μη παραποιημένες, έντιμες περιγραφές του Αριστοτέλη, παρά την αντίθεσή του προς τις αντιλήψεις αυτές Ο Αριστοτέλης μέμφε­ται τους Πυθαγορείους για τις μη θεμελιωμένες, a priori, προκαταλή­ψεις τους, από τις οποίες ο ίδιος είχε τόσες πολλές!

Πυθαγόρας:

η διδασκαλία περί των αριθμών και της αρμονί ας

Το κύριο δόγμα των Πυθαγορείων είναι το εξής "τα πράγματα είναι αριθμοί" Κάποιοι, πάντως, στοχεύοντας στην απάλυνση του Παραδόξου, αναφέρουν ότι το πραγματικό δόγμα ήταν "τα πράγμα­

τα είναι όπως οι αριθμοί", είναι ανάλογα προς τους αριθμούς Ουσιαστικά δεν γνωρίζουμε τι εννοούσαν πραγματικά με αυτή τη βασική αρχή Πιθανότατα προέκυψε ως μία, μη κριτική, επιβλητι­κής τόλμης και μεγέθους, γενίκευση της περίφημης ανακάλυψης του Πυθαγόρα, ότι η διαίρεση μιας χορδής σε αναλογίες μικρών ακεραίων αριθμών (π.χ 1/2, 2/3, 3/4) φέρει στην επιφάνεια μουσικά διαστήματα Αν τα διαστήματα αυτά χρησιμοποιηθούν στη σύνθε­

ση τη'ς αρμονίας ενός τραγουδιού, μπορούν να μας συγκινήσουν μέ­χρι δακρύων και να μιλήσουν, θα μπορούσε κανείς να πει, κατευθεί­

αν στην ψυχή μας Στη Σχολή των Πυθαγορείων, πιθανώς στον Φι­λόλαο, οφείλεται μια ωραία παραβολή για τη σχέση ψυχής και σώ­ματος η ψυχή είναι η αρμονία του σώματος, ανήκει σε αυτό όπως

οι ήχοι ανήκουν στο μουσικό όργανο που τους παράγει

Σύμφωνα με τα γραπτά του Αριστοτέλη, τα πράγματα (που ήταν αριθμοί) ήταν στην ουσία αισθαντικά, υλικά αντικείμενα Όταν, για παράδειγμα, ο Εμπεδοκλής ανέπτυξε τη θεωρία του περί των τεσσάρων στοιχείων, " έγιναν" και αυτά αριθμοί" όμως και '"πράγμα­τα" όπως η ψυχή, η δικαιοσύνη, η ευκαιρία, είχαν τους αριθμούς τους ή '"ήταν" αριθμοί Για την αντιστοίχιση έπαιζαν καθοριστικό