deka muthoi gia ten ellenike glossa - diaphoroi

σκέ-Έτσι, επιχείρησα να καταρτίσω έναν ενδεικτικό κα­τάλογο με δέκα από τους 6ασικότερους μύθους γύρω απότη γλώσσα, και επιδίωξα να εξασφαλίσω τη συνεργασίααρμόδιων επιστημόνων που είχαν

Δ Ν ΜΑΡΟΝΙΤΙΙΣ ΒrλΓΓΕλΟΣ Β ΠΕΤΡΟΤΝ'λΣΑ·•• XPU:Τ14HΣ Ι ΑΝΝλ PAΓIιorΔAKIIΔιιIιlHTPA θEOeιANoπoTΛoT-KoNΤoτλΝΝλ Α λΣTAΣΙAΔH-ΣnιεON:IΔΙI

Γιλ "~NHΣ ΒεΛΟΤΔΗΣ ι ΕΛΕΝ Η ΚΑΡλΝΤΖΟΛλΣΠΤΡΟΣ ΜΟΣΧΟ ΑΣ, ΜΑΡΙΑ ΚΑΚΡΙΔΗ-ΦΕΡΡΑΡΙ

)(σι,

EMMANOrBA ΡΟΙΔΙΙΣ

το πριαμιι τrιι; aφι.ιόδιας cmoτήμης σιUιi_ 'ΙΙΚιστοριχής Σμπειρlιrς.

ΚEiμ""" που πρωτoδημOO\EότηxmιcmJ 11p6σrnιιι(ιιρ.80.16.9.20(0). το ΜΕ'τΟ αιι/!f!ιι'tlάnxouo

ρ,οδ,χό των Ntow. μιιζΙ μΕ ιιπoσπάαμστa ιιπό

ΥλωσσολοΥιΧ"ή μΣλέτη του EμμιινouήA ροιιιιι ΤιιΣΙlΙωλα του t 893. tmXEιρoύν νιι ιινιιDXEucίσouντους μύθους που αντιστρατεύονται axριρώς τοlΙυνιιμισμό της Υλώσσιις χιι, Εμποδa;οον μ ου­σ,ιιστιΧ"ή προσtyy,ση χιι, xαλλ,tρyE,ά της.

Δ Ν MαρωνίΤΎjς, Αρχα{α ελληνική Υλώσσα:Μύθοε και μυθοπο{ησΎ) 15

Ευάγγελος Β Πετρούνιας, ΕτυμολΟΥ{α καιπροέλευσΎ) του λεξιλΟΥ{ου της νέας

Α.-Φ XριστίδΎjς, Η αρχα{α και η νεότερηελλr;νική Υλώσσα: Η αυτονομ{α

Άννα ΦραγΚOυδάΚΎj, Η Υλωσσική φθοράκαι οε «μεΥαλομανε{ς» Υλώσσες 45

ΔήμΎjτρα Θεοφανοπούλου- Κοντού, Λάθηστη χρήσΎ) της Υλώσσας: Αλήθειακαι μύθος 53

Δ Ν MαρωνίΤΎjς, Αρχα{α ελληνική Υλώσσα:Μύθοε και μυθοπο{ησΎ) 15

Ευάγγελος Β Πετρούνιας, ΕτυμολΟΥ{α καιπροέλευσΎ) του λεξιλΟΥ{ου της νέας

Α.-Φ XριστίδΎjς, Η αρχα{α και η νεότερηελλr;νική Υλώσσα: Η αυτονομ{α

Άννα ΦραγΚOυδάΚΎj, Η Υλωσσική φθοράκαι οε «μεΥαλομανε{ς» Υλώσσες 45

ΔήμΎjτρα Θεοφανοπούλου- Κοντού, Λάθηστη χρήσΎ) της Υλώσσας: Αλήθειακαι μύθος 53

σκέ-Έτσι, επιχείρησα να καταρτίσω έναν ενδεικτικό κα­τάλογο με δέκα από τους 6ασικότερους μύθους γύρω από

τη γλώσσα, και επιδίωξα να εξασφαλίσω τη συνεργασίααρμόδιων επιστημόνων που είχαν ασχοληθεί ειδικά μεκάποιο από αυτά τα θέματα Χάρη και στη δική τουςπρόθυμη ανταπόκριση πραγματοποιήθηκε το αφιέρωμα,που δημοσιεύτηκε στα Πρόσωπα της 16ης Σεπτεμ6ρίου

2000, τεύχος 80, σ. 13-33, και κυκλοφορεί τώρα αυτοτε­ λώς, χάρη στην προθυμία των εκδόσεων Πατάκη.Στα Πρόσωπα κάθε κείμενο καταλάμ6ανε ένα δισέλι­

δο και συνοδευόταν -για λόγους αισθητικούς, σελιδοποιη­τικούς, και όχι ουσιαστικούς- από ένα απόσπασμα τηςπροδρομικής γλωσσολογικής μελέτης του Εμμανουήλ

·9

σκέ-Έτσι, επιχείρησα να καταρτίσω έναν ενδεικτικό κα­τάλογο με δέκα από τους 6ασικότερους μύθους γύρω από

τη γλώσσα, και επιδίωξα να εξασφαλίσω τη συνεργασίααρμόδιων επιστημόνων που είχαν ασχοληθεί ειδικά μεκάποιο από αυτά τα θέματα Χάρη και στη δική τουςπρόθυμη ανταπόκριση πραγματοποιήθηκε το αφιέρωμα,που δημοσιεύτηκε στα Πρόσωπα της 16ης Σεπτεμ6ρίου

2000, τεύχος 80, σ. 13-33, και κυκλοφορεί τώρα αυτοτε­ λώς, χάρη στην προθυμία των εκδόσεων Πατάκη.Στα Πρόσωπα κάθε κείμενο καταλάμ6ανε ένα δισέλι­

δο και συνοδευόταν -για λόγους αισθητικούς, σελιδοποιη­τικούς, και όχι ουσιαστικούς- από ένα απόσπασμα τηςπροδρομικής γλωσσολογικής μελέτης του Εμμανουήλ

·9

ελλ-ην~κ~ Ύλώσσ(Χ

Γιάννης Η Χάρης

Δέκα σύγχρονοι ειδικοί και ένας λογοτέχνΥ)ς

του 190υ αιώνα εξετάζουν δέκα συστατι­κούς μύθους ΤΥ)ς φιλολογίας γύρω από τψελλΥ)νική γλώσσα Οπωσδήποτε έχουμε να κά­νουμε με μύθους που ευδοκιμούν και σε άλλεςχώρες, σχετικά με άλλες γλώσσες, ακόμα καιτις πλέον ισχυρές και κραταιωμένες, όπ ως Υ)γαλλική, Υ) γερμανική, Υ) αγγλική Εδώ, όπως εί­ναι φυσικό, εξετάζονται σε σχέσΥ) με ΤΥ) δική μαςγλώσσα, με ΤΥ) συγκεκριμένη ιδιαιτερότητα, τη

μακραιωνη ιστορια ΤΥ)ς, που τους ενισχυει και

τους δραματοποιεΙ Δεν υπάρχει αμφιt)ολία ότι οιμύθοι αυτοί, όταν δεν αποτελούν συγκροτημένη ι­δεολογία, οφείλουν ΤΥ)ν ευρεία διάδοσή τους στηνιδεοληψία του αυτονοήτου που τους χαρακτηριζει

·11·

ελλ-ην~κ~ Ύλώσσ(Χ

Γιάννης Η Χάρης

Δέκα σύγχρονοι ειδικοί και ένας λογοτέχνΥ)ς

του 190υ αιώνα εξετάζουν δέκα συστατι­κούς μύθους ΤΥ)ς φιλολογίας γύρω από τψελλΥ)νική γλώσσα Οπωσδήποτε έχουμε να κά­νουμε με μύθους που ευδοκιμούν και σε άλλεςχώρες, σχετικά με άλλες γλώσσες, ακόμα καιτις πλέον ισχυρές και κραταιωμένες, όπ ως Υ)γαλλική, Υ) γερμανική, Υ) αγγλική Εδώ, όπως εί­ναι φυσικό, εξετάζονται σε σχέσΥ) με ΤΥ) δική μαςγλώσσα, με ΤΥ) συγκεκριμένη ιδιαιτερότητα, τη

μακραιωνη ιστορια ΤΥ)ς, που τους ενισχυει και

τους δραματοποιεΙ Δεν υπάρχει αμφιt)ολία ότι οιμύθοι αυτοί, όταν δεν αποτελούν συγκροτημένη ι­δεολογία, οφείλουν ΤΥ)ν ευρεία διάδοσή τους στηνιδεοληψία του αυτονοήτου που τους χαρακτηριζει

·11·

εξαρτημένη από τα αρχαία ελλην~κά, κα~ γ~α τηνκαλλ~έργε~ά της τίθετα~ όρος απαραίτητος η γνώ-

εξαρτημένη από τα αρχαία ελλην~κά, κα~ γ~α τηνκαλλ~έργε~ά της τίθετα~ όρος απαραίτητος η γνώ-

Ο Δ Ν Μαρωνίτης είναι ομ.ότιμ.ος καΘηΥψής της ΑρχαίαςEλλr;νικής ΦιλολΟΥίας στο Αριστοτέλειο ΠανεπιστήμιοΘεσσαλονίκης

• 15·

Ο Δ Ν Μαρωνίτης είναι ομ.ότιμ.ος καΘηΥψής της ΑρχαίαςEλλr;νικής ΦιλολΟΥίας στο Αριστοτέλειο ΠανεπιστήμιοΘεσσαλονίκης

• 15·

1. Μυθολογείται πρώτα Ί) αρχαία ελλΊ)νικήγλώσσα ως προς ΤΊ)ν καταγωγή και τψ εύρεσήΤΊ)ς' κυρίως ως προς ΤΊ) θεολογική, ανθρωπολο-

γΙΚΊ) Ί) μεΙΚΤΊ) αφορμΊ) ΤΊ)ς.

2. Μυθολογήματα επίσΊ)ς εμφανίζονται, προ­κειμένου να κατοχυρωθούν Ί) αρχαιόΤΊ)τα και Ί)προτεραιόΤΊ)τα ΤΊ)ς αρχαίας ελλψικής γλώσσας

έναντι άλλων γει~oνικών γλωσσών.

3. Μυθολογικές εξΊ)Υήσεις προτείνονται,για νααποφασιστεί ο πραγματολογικός,ή και οντολογι­κός, τύπος ΤΊ)ς γλώσσας σε αντιθεσΊ) προς τονσυμ~ατικό ΤΊ)ς χαρακτήρα

4. Μύθοι, τέλος, επινοούνται, για να υποσΤΊ)ρί­ξουν ως αδιαιρετο το ζεύγος «όμαιμον-ομόγλωσ­σον», στο πλαίσιο μιας αυθεντικής φυλετικής ι­θαγένειας, εκεί μάλιστα που λίγο πολύ σκανδαλί­ζει Ί) εμφάνισΊ) κάποιας πολυγλωσσΙας

Δεν έχω τον χώρο να παραδειγματίσω τις προτει­νόμενες τέσσερις αΠΟρΊ)ματικές καΤΊ)γοριες, οι ο­ποίες αφορούν λιγότερο στψ προφορά και περισ­σότερο σΤΊ) γραφή ΤΊ)ς αρχαίας ελλψικής γλώσ­σας Ειναι ωστόσο προφανές ότι οι διάφοροι αυτοι

• 17 •

1. Μυθολογείται πρώτα Ί) αρχαία ελλΊ)νικήγλώσσα ως προς ΤΊ)ν καταγωγή και τψ εύρεσήΤΊ)ς' κυρίως ως προς ΤΊ) θεολογική, ανθρωπολο-

γΙΚΊ) Ί) μεΙΚΤΊ) αφορμΊ) ΤΊ)ς.

2. Μυθολογήματα επίσΊ)ς εμφανίζονται, προ­κειμένου να κατοχυρωθούν Ί) αρχαιόΤΊ)τα και Ί)προτεραιόΤΊ)τα ΤΊ)ς αρχαίας ελλψικής γλώσσας

έναντι άλλων γει~oνικών γλωσσών.

3. Μυθολογικές εξΊ)Υήσεις προτείνονται,για νααποφασιστεί ο πραγματολογικός,ή και οντολογι­κός, τύπος ΤΊ)ς γλώσσας σε αντιθεσΊ) προς τονσυμ~ατικό ΤΊ)ς χαρακτήρα

4. Μύθοι, τέλος, επινοούνται, για να υποσΤΊ)ρί­ξουν ως αδιαιρετο το ζεύγος «όμαιμον-ομόγλωσ­σον», στο πλαίσιο μιας αυθεντικής φυλετικής ι­θαγένειας, εκεί μάλιστα που λίγο πολύ σκανδαλί­ζει Ί) εμφάνισΊ) κάποιας πολυγλωσσΙας

Δεν έχω τον χώρο να παραδειγματίσω τις προτει­νόμενες τέσσερις αΠΟρΊ)ματικές καΤΊ)γοριες, οι ο­ποίες αφορούν λιγότερο στψ προφορά και περισ­σότερο σΤΊ) γραφή ΤΊ)ς αρχαίας ελλψικής γλώσ­σας Ειναι ωστόσο προφανές ότι οι διάφοροι αυτοι

• 17 •

το δεύτερο Αξιοσημ.είωτο επίσης είναι το γεγονόςατι στα αρχαικά και κλασικά χρανια δεν σχημ.α­τίζεται κάποιος λογοτεχνικός κανόνας, μ.ολονότιαναγνωρίζονται οφειλές στους θεμ.ελιωτές τωνλογοτεχνικών ειδών και γενών, και προπαντόςστον Όμ.ηρο.

Όπως κι αν έχει το πράγμ.α, μ.ε την αττικιστι­

κή προκατάληψη, σύμ.φωνα μ.ε την οποία αρχαίαελληνική γλώσσα και αρχαία ελληνική γραμ.μ.α-

• 19·

το δεύτερο Αξιοσημ.είωτο επίσης είναι το γεγονόςατι στα αρχαικά και κλασικά χρανια δεν σχημ.α­τίζεται κάποιος λογοτεχνικός κανόνας, μ.ολονότιαναγνωρίζονται οφειλές στους θεμ.ελιωτές τωνλογοτεχνικών ειδών και γενών, και προπαντόςστον Όμ.ηρο.

Όπως κι αν έχει το πράγμ.α, μ.ε την αττικιστι­

κή προκατάληψη, σύμ.φωνα μ.ε την οποία αρχαίαελληνική γλώσσα και αρχαία ελληνική γραμ.μ.α-

• 19·

σων, στο εσωτερικο της χωρας καταφανως τιμούν τη στάθμη της νεοελληνικής γλώσσας, τηνοποΙα θεωρούν, έναντι της αρχαΙας ελληνικής

γ ωσσας, ανεπαρκη ροκειται για ενα ειοος κατανόητης ενδογλωσσικής ανισοτιμΙας, η οποίαοδηγεΙ στην αυθαΙρετη υπόθεση ότι η νεοελληνική

α-γλώσσα χρειάζε~αι συνεχώς την υποστήριξη της

αρχαΙας ελληνικής γλώσσας, για να καλύπτει τακάθε λογής κενά της

rr. Περιττεύει να πω ότι, ως κλασικός φιλόλογος,που χρόνια μελετώ την αρχαΙα ελληνική γλώσσα,αισθάνομαι φιλολογική έλξη προς αυτήν, την ο-

ποια εντουτοις ειμαι υποχρεωμενος να

υπερκερα-σω, προκειμένου η απόσταση μεταξύ μύθου καιλόγου για την αρχαΙα ελληνική γλώσσα να μηνκαταστεΙ αγεφύρωτο χάσμα

σων, στο εσωτερικο της χωρας καταφανως τιμούν τη στάθμη της νεοελληνικής γλώσσας, τηνοποΙα θεωρούν, έναντι της αρχαΙας ελληνικής

γ ωσσας, ανεπαρκη ροκειται για ενα ειοος κατανόητης ενδογλωσσικής ανισοτιμΙας, η οποίαοδηγεΙ στην αυθαΙρετη υπόθεση ότι η νεοελληνική

α-γλώσσα χρειάζε~αι συνεχώς την υποστήριξη της

αρχαΙας ελληνικής γλώσσας, για να καλύπτει τακάθε λογής κενά της

rr. Περιττεύει να πω ότι, ως κλασικός φιλόλογος,που χρόνια μελετώ την αρχαΙα ελληνική γλώσσα,αισθάνομαι φιλολογική έλξη προς αυτήν, την ο-

ποια εντουτοις ειμαι υποχρεωμενος να

υπερκερα-σω, προκειμένου η απόσταση μεταξύ μύθου καιλόγου για την αρχαΙα ελληνική γλώσσα να μηνκαταστεΙ αγεφύρωτο χάσμα

ΕΤU!J-αλαΎf~ κ~~ πραέλεUσΎ)

ταu λεξ~λαΎfαu τ~ς νέ~ς ελλ~ν~κ~ς

ΕυάΥΥελος Β ΠετρούΥιας

Η ε't"υμολογία είνα~ ο επ~σ't""f)μον~κός κλάδος

που μελετά 't"Ύ]ν προέλευσΎ] 't"wv λέξεωνκαι έχει 't"Ύ]ν υποχρέωσΎ] να δείξει από

που προερχον't"αι 't"ocro Ύ] μορφΎ] τους οσο και οι6ασικές τους σΎ]μασίες Όμως οι παλιό't"ερες E't"U-

μολογίες 't"Ύ]ς νέας ελλψικής παρουσιάζουν συχνάμια ψεύ't"ΙΚΎ] εικόνα σχετικά με ΤΎ]ν προέλευσΎ]

't"ou λεξιλογίου αu't"ής 't"Ύ]ς γλώσσας, που οφείλε­'t"ιxt σ't"ψ προσπάθεια, μέσα από έναν σπίρο φορ­μαλισμό, να αναχθούν τα πάν't"α cr't"Ix «αρχαία ελ­λψικά»

Καθώς είχε δείξει κιόλας πριν από έναν αιώνα ο

Ο ΕυάΥΥελος Β Πετρούνιας είναι καθηΎΎ)τής Γλωσσολο­ γίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

·23·

ΕΤU!J-αλαΎf~ κ~~ πραέλεUσΎ)

ταu λεξ~λαΎfαu τ~ς νέ~ς ελλ~ν~κ~ς

ΕυάΥΥελος Β ΠετρούΥιας

Η ε't"υμολογία είνα~ ο επ~σ't""f)μον~κός κλάδος

που μελετά 't"Ύ]ν προέλευσΎ] 't"wv λέξεωνκαι έχει 't"Ύ]ν υποχρέωσΎ] να δείξει από

που προερχον't"αι 't"ocro Ύ] μορφΎ] τους οσο και οι6ασικές τους σΎ]μασίες Όμως οι παλιό't"ερες E't"U-

μολογίες 't"Ύ]ς νέας ελλψικής παρουσιάζουν συχνάμια ψεύ't"ΙΚΎ] εικόνα σχετικά με ΤΎ]ν προέλευσΎ]

't"ou λεξιλογίου αu't"ής 't"Ύ]ς γλώσσας, που οφείλε­'t"ιxt σ't"ψ προσπάθεια, μέσα από έναν σπίρο φορ­μαλισμό, να αναχθούν τα πάν't"α cr't"Ix «αρχαία ελ­λψικά»

Καθώς είχε δείξει κιόλας πριν από έναν αιώνα ο

Ο ΕυάΥΥελος Β Πετρούνιας είναι καθηΎΎ)τής Γλωσσολο­ γίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

·23·

ε-λος, παρουσιάζονταικαι λόγιοι νεολογισμ.οί: ηχο

-,Ύραφω.

Ιοιιιιτερότητες της νέιις ελληνικής

Η νέα ελληνική όμ.ως παρουσιάζει και ιδιαιτερό­τητες, που δεν ~υναντιoύνται σε άλλες ευρωπαι·-

σα στα αρχαία και στα νέα ελληνικά, η ελληνικήγλώσσα θεωρείται ενιαία, από την κλασική ή ακό-

·25·

ε-λος, παρουσιάζονταικαι λόγιοι νεολογισμ.οί: ηχο

-,Ύραφω.

Ιοιιιιτερότητες της νέιις ελληνικής

Η νέα ελληνική όμ.ως παρουσιάζει και ιδιαιτερό­τητες, που δεν ~υναντιoύνται σε άλλες ευρωπαι·-

σα στα αρχαία και στα νέα ελληνικά, η ελληνικήγλώσσα θεωρείται ενιαία, από την κλασική ή ακό-

·25·

νικης.

Πολλές από τις επανεισαγμένες αρχαίες λέξεις αποδίδουν στην πραγματικότητα νεότερες ευρω­

παικές έννοιες, έτσι ώστε η σημασία τους διαφέ­

ρει άλλοτε πολύ και άλλοτε λιγότερο από την αρ­

χαία: η λ τραγ"ωδία σαν θεατρικός όρος διατηρεί

την αρχαία σημασία της, αλλά στη σημασία «φρι­ χτή κατάσταση» αποδίδει σημασία που απέκτησεστα γαλλικά Η ίδια σημασία έχει περάσει και σε

νικης.

Πολλές από τις επανεισαγμένες αρχαίες λέξεις αποδίδουν στην πραγματικότητα νεότερες ευρω­

παικές έννοιες, έτσι ώστε η σημασία τους διαφέ­

ρει άλλοτε πολύ και άλλοτε λιγότερο από την αρ­

χαία: η λ τραγ"ωδία σαν θεατρικός όρος διατηρεί

την αρχαία σημασία της, αλλά στη σημασία «φρι­ χτή κατάσταση» αποδίδει σημασία που απέκτησεστα γαλλικά Η ίδια σημασία έχει περάσει και σε

ρετηση των σημερινων αναγκων και οχι δειξη αρχαιομάθειας: μικρόbΙΟ, ορθοπαι(ε)δική,ουτοπέα, πανόραμα, πολυκλινική Οι λέξεις αυτέςέρχονται και στα νέα ελληνικά σαν δάνεια από τιςνεότερες γλώσσες, και φυσικά τροποποιούν τουςμορφολογικούς και σημασιολογικούς κανόνες της

ρετηση των σημερινων αναγκων και οχι δειξη αρχαιομάθειας: μικρόbΙΟ, ορθοπαι(ε)δική,ουτοπέα, πανόραμα, πολυκλινική Οι λέξεις αυτέςέρχονται και στα νέα ελληνικά σαν δάνεια από τιςνεότερες γλώσσες, και φυσικά τροποποιούν τουςμορφολογικούς και σημασιολογικούς κανόνες της

Η αρχαία λέξΥ) εκδρομή σ~μα~νε «στρατ~ωτ~χ~επίθεσΥ») Σ~μερα μεταφράζε~ το αγγλ~χό excur-

Ο αρχαίος αρ~στoτελ~χός όρος υπάλληλΟ!, πουαναφερόταν σε έννοιες ΤΥ)ς λoγ~χ~ς, μεταφράσΤΥ)­

χε στα γαλλ~χά σαν: subaltemes. Όμως με τψ ί­δ~α λέξΥ) χαραχΤΥ)ρίζονταν στα γαλλ~χά χα~ o~ χα­τώτεpo~ υπάλλY)λo~: employes subaltemes. Στα νέαελλY)ν~χά χpY)σ~μoπo~~θY)χε Υ) αρχαία λέξΥ) με ΤΥ)γραφε~oχpατ~χ~ σΥ)μασία ΤΥ)ς γαλλtχ~ς χα~ bέ­ba~a, δεν υπονοούμε πως o~ Έλλψες υπάλλY)λo~ έ­χουν χάπo~α ~δ~αίτεpY) poπ~ προς ΤΥ) φ~λoσoφία,χα~ ε~δ~χά τψ αp~στoτελ~χ~!

Σε γλώσσα με τόσο μ.αχραίωνΥ) ~στopία είνα~ φυ­σ~χό να παpoυσ~άζoντα~ χα~ τυχαίες αναδΥ)μιουρ­γίες, που δυστυχώς συχνά παpεpμψεύoντα~ Δύοπαραδείγματα: Στα παλ~ότεpα λεξ~χά Υ) λ τρα­πεζαρία θεωpείτα~ μεσα~ων~χ~ Στα μεσα~ωνtχάελλψ~χά όμως τραπεζαρία ~ταν θΥ)λυχό του τΡα­πεζάρως, χαι σ~μα~νε ΤΥ)ν χαλόγp~α τψ επ~φopτ~-

• 31 •

Η αρχαία λέξΥ) εκδρομή σ~μα~νε «στρατ~ωτ~χ~επίθεσΥ») Σ~μερα μεταφράζε~ το αγγλ~χό excur-

Ο αρχαίος αρ~στoτελ~χός όρος υπάλληλΟ!, πουαναφερόταν σε έννοιες ΤΥ)ς λoγ~χ~ς, μεταφράσΤΥ)­

χε στα γαλλ~χά σαν: subaltemes. Όμως με τψ ί­δ~α λέξΥ) χαραχΤΥ)ρίζονταν στα γαλλ~χά χα~ o~ χα­τώτεpo~ υπάλλY)λo~: employes subaltemes. Στα νέαελλY)ν~χά χpY)σ~μoπo~~θY)χε Υ) αρχαία λέξΥ) με ΤΥ)γραφε~oχpατ~χ~ σΥ)μασία ΤΥ)ς γαλλtχ~ς χα~ bέ­ba~a, δεν υπονοούμε πως o~ Έλλψες υπάλλY)λo~ έ­χουν χάπo~α ~δ~αίτεpY) poπ~ προς ΤΥ) φ~λoσoφία,χα~ ε~δ~χά τψ αp~στoτελ~χ~!

Σε γλώσσα με τόσο μ.αχραίωνΥ) ~στopία είνα~ φυ­σ~χό να παpoυσ~άζoντα~ χα~ τυχαίες αναδΥ)μιουρ­γίες, που δυστυχώς συχνά παpεpμψεύoντα~ Δύοπαραδείγματα: Στα παλ~ότεpα λεξ~χά Υ) λ τρα­πεζαρία θεωpείτα~ μεσα~ων~χ~ Στα μεσα~ωνtχάελλψ~χά όμως τραπεζαρία ~ταν θΥ)λυχό του τΡα­πεζάρως, χαι σ~μα~νε ΤΥ)ν χαλόγp~α τψ επ~φopτ~-

• 31 •

Ames, The University State ofIowa Press, 1985.

Πετρούνιας Κ, Nεoελλψικ~ γpαμματικ~και συγκριτικήανάλυση,University Studio Press,Θεσσαλονίκη 1984

- «Γλωσσικές σχέσεις Ελλάδας και Δύσης: Λεξιλόγιοκαι διαχρονικότητα της ελληνικ~ς γλώσσας», Η ελ­λψικ~ γλώσσα, ;Υ'πουργείο Eθνικ~ς Παιδείας, Aθ~να

- Οι ετυμολογίες στο Λεξικό της ΚοινήςΝεοελληνικήςτου Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη

1998(δες Πρόλογο, σ η', και Εισαγωγή, σ κ '-κγ')

- «Ιδιαιτερότητες της νεοελληνικ~ς ετυμολογίας»,Γλώσσα και μεταρρυθμίσεις, Κώδικας, Θεσσαλονίκη

Modem Greek», Greek Linguistics, Proceedings of the 2nd

μπουργκ1995, 2,791-801

- «Parole italiane di origine "greca": Problemi di

interfe-renza», Atti del[οconvegnobίlαterαle,Istituto Italiano di

Ames, The University State ofIowa Press, 1985.

Πετρούνιας Κ, Nεoελλψικ~ γpαμματικ~και συγκριτικήανάλυση,University Studio Press,Θεσσαλονίκη 1984

- «Γλωσσικές σχέσεις Ελλάδας και Δύσης: Λεξιλόγιοκαι διαχρονικότητα της ελληνικ~ς γλώσσας», Η ελ­λψικ~ γλώσσα, ;Υ'πουργείο Eθνικ~ς Παιδείας, Aθ~να

- Οι ετυμολογίες στο Λεξικό της ΚοινήςΝεοελληνικήςτου Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη

1998(δες Πρόλογο, σ η', και Εισαγωγή, σ κ '-κγ')

- «Ιδιαιτερότητες της νεοελληνικ~ς ετυμολογίας»,Γλώσσα και μεταρρυθμίσεις, Κώδικας, Θεσσαλονίκη

Modem Greek», Greek Linguistics, Proceedings of the 2nd

μπουργκ1995, 2,791-801

- «Parole italiane di origine "greca": Problemi di

interfe-renza», Atti del[οconvegnobίlαterαle,Istituto Italiano di

να κατανΟΎ)θεί και να αζιoλOγΎJθεί αν δεν ενταχθεί

σε ένα γενικότερο πλέγμα προι'δεασμών -ΙΧΚΡΙbέ­στερα προκαταλήψεων- που συνδέονται με τιςπεριπέτειες των γλωσσικών συζΎ)τήσεων στον ευ­ρύτερο χώρο ΤΎ)ς ευρωπαιχής νεοτερικόΤΎ)τας Οιπρο'ιόεασμοί αυτοί μπορούν να διακριθούν σε ευρύ­τερους και στενότερους Στους πρώτους ανήκει Ύ)αντίλΎ)ψΎ), που κυριαρχεί σχεδόν απολύτως ώς

Ο Α.- Φ Χριστίδης είναι καθηΎΎ)τής Γλωσσολογίας στο Αρ,στοτέλεeo Πανεπ,στήμeo Θεσσαλονίκης

·35·

να κατανΟΎ)θεί και να αζιoλOγΎJθεί αν δεν ενταχθεί

σε ένα γενικότερο πλέγμα προι'δεασμών -ΙΧΚΡΙbέ­στερα προκαταλήψεων- που συνδέονται με τιςπεριπέτειες των γλωσσικών συζΎ)τήσεων στον ευ­ρύτερο χώρο ΤΎ)ς ευρωπαιχής νεοτερικόΤΎ)τας Οιπρο'ιόεασμοί αυτοί μπορούν να διακριθούν σε ευρύ­τερους και στενότερους Στους πρώτους ανήκει Ύ)αντίλΎ)ψΎ), που κυριαρχεί σχεδόν απολύτως ώς

Ο Α.- Φ Χριστίδης είναι καθηΎΎ)τής Γλωσσολογίας στο Αρ,στοτέλεeo Πανεπ,στήμeo Θεσσαλονίκης

·35·

ΎJ αντεπανάστασΎJ τόσο ως κίνΎJμα, κατά ΤΎJ δι­άρκεια ΤΎJς EπανάστασΎJς, όσο και ως νΙΚΎJτής,αργότερα- θα επιτεθεί στ/ γλωσσική πολιτική του

1789, χαραΚΤΎJρίζoντάς τψ «κατάΧΡΎJσΎj των λέ­ξεων» Στα 1797, λχ., κυκλοφορεί ένα φυλλάδιο

με τον χαραΚΤΎJριστικό τίτλο Γεα τον φανατεσμόστην επαναστατεχή Υλώσσα

ΎJ αντεπανάστασΎJ τόσο ως κίνΎJμα, κατά ΤΎJ δι­άρκεια ΤΎJς EπανάστασΎJς, όσο και ως νΙΚΎJτής,αργότερα- θα επιτεθεί στ/ γλωσσική πολιτική του

1789, χαραΚΤΎJρίζoντάς τψ «κατάΧΡΎJσΎj των λέ­ξεων» Στα 1797, λχ., κυκλοφορεί ένα φυλλάδιο

με τον χαραΚΤΎJριστικό τίτλο Γεα τον φανατεσμόστην επαναστατεχή Υλώσσα

σας xat της tστορtας της υπαρχουν, ωστοσο, ποtες tοtαtτερότητες, που αντανακλουν κάποtοuςστενότερους πρΟt'δεασμ.οUς Πρόκεtτωyta τον ρό­

κα-λο της αρχαιας (~ της αρχαtότροπης) ελληνtκ~ςγλώσσας στη Οtαμ.όρφωση της νεοελληνtκ~ς εθνt­κ~ς ταυτότητας Η υποτΙμ.ηση της ομ.tλοUμ.ενης

γ ωσσας, στο ΠΛαtσω του μ.ακραtωνοu σμ.ου (ελληνtστtκοuxat 6uζαντtνοU), θα απoκτ~­σεt στον 190 αtώνα -τον αtώνα της ελληνtκ~ς ε­θνογένεσης- μ.tα νέα οtάσταση: η γλώσσα (ως κα­θαρεύουσα) θα κληθει να επt6ε6αtώσεt τη συνέ-

χεtα μ.ε την αρχαtοτητα xat -το την εuρωπαt'κ~ ταυτότητα των Νεοελλ~νων Η

σημ.αντtκοτερο-«λόγtα» γλώσσα -«ομ.όφωνος», «oμ.oγεν~ς»,

«0-μ.ότροπος» μ.ε την αρχαια ελληνtκ~- καλειταt νααπooειξε~ στους καχύποπτους δυτ~κoύς δ~αχεφt­στές της αρχαιας ελληνtκ~ς κληρονομ.tάς τη Ot-

καtωμ.ατtκη, καταγωγ~κη συμ.μ.ετοχη του

νεοτευ-κτου νεοελληνtκού εθνtκοu κράτους στο τεράστtοαυτό πολtτtσμ.tκό κεφάλαω Kα~ η συμ.μ.ετoχ~αυτ~ θα ειναt, ταυτόχρονα, συμ.μ.ετoχ~ στην εu­ρωπαtχ~ «οtκογένεtα» Κατά τη οtατuπωση του

·39·

σας xat της tστορtας της υπαρχουν, ωστοσο, ποtες tοtαtτερότητες, που αντανακλουν κάποtοuςστενότερους πρΟt'δεασμ.οUς Πρόκεtτωyta τον ρό­

κα-λο της αρχαιας (~ της αρχαtότροπης) ελληνtκ~ςγλώσσας στη Οtαμ.όρφωση της νεοελληνtκ~ς εθνt­κ~ς ταυτότητας Η υποτΙμ.ηση της ομ.tλοUμ.ενης

γ ωσσας, στο ΠΛαtσω του μ.ακραtωνοu σμ.ου (ελληνtστtκοuxat 6uζαντtνοU), θα απoκτ~­σεt στον 190 αtώνα -τον αtώνα της ελληνtκ~ς ε­θνογένεσης- μ.tα νέα οtάσταση: η γλώσσα (ως κα­θαρεύουσα) θα κληθει να επt6ε6αtώσεt τη συνέ-

χεtα μ.ε την αρχαtοτητα xat -το την εuρωπαt'κ~ ταυτότητα των Νεοελλ~νων Η

σημ.αντtκοτερο-«λόγtα» γλώσσα -«ομ.όφωνος», «oμ.oγεν~ς»,

«0-μ.ότροπος» μ.ε την αρχαια ελληνtκ~- καλειταt νααπooειξε~ στους καχύποπτους δυτ~κoύς δ~αχεφt­στές της αρχαιας ελληνtκ~ς κληρονομ.tάς τη Ot-

καtωμ.ατtκη, καταγωγ~κη συμ.μ.ετοχη του

νεοτευ-κτου νεοελληνtκού εθνtκοu κράτους στο τεράστtοαυτό πολtτtσμ.tκό κεφάλαω Kα~ η συμ.μ.ετoχ~αυτ~ θα ειναt, ταυτόχρονα, συμ.μ.ετoχ~ στην εu­ρωπαtχ~ «οtκογένεtα» Κατά τη οtατuπωση του

·39·

«επί της ουσίας», μ.εταθέτοντάς τψ σ' ένα χώρο,

τη γλώσσα, που μ.πορεί να ΠΡΟbληθεί ως ένα α­πειλούμ.ενο «κτήμ.α ες αεί» Οι παΡεμ.bάσεις σΤΎ)διδασκαλία των ανθρωπιστικώνμ.αθΎ)μ.άτων και Ύ)-πρόσκαφΎ)-κατάργΎ)ση ΤΎ)ς διδασκαλίας των

αρχαιων στο γυμ.νασιο παραγουν το επιχεφΎ)μ.α

της γλωσσικής «αναΠΎ)ρίας» του χρήσΤΎ) ΤΎ)ς νέ­

ας ελληνικής, εάν δεν ξέρει αρχαία ελλψικά Ε­πιχείΡΎ)μ.α παντελώς άκυρο, εφόσον Ύ) γνώσΎ) ΤΎ)ςμ.Ύ)τρικής γλώσσας δεν προύποΘέτει τη γνώση προ­γενέστερων σταδίων ΤΎ)ς Η γνώσΎ) αυτών τωνπρογενέστερων σταδίων προσθέτει γνώσεις Υια ΤΎ)μ.ητρική γλώσσα αλλά δεν αποτελεί όρο γνώσης/απόΚΤΎ)σης ΤΎ)ς μ.Ύ)τρικής γλώσσας Εάν δεν ί­σχυε αυτό, τότε θα περίμ.ενε κανείς ότι και στιςπεριπτώσεις άλλων γλωσσών θα ανέκυπτε το ίδιοζήΤΎ)μ.α: οι Ισπανοί, οι Γάλλοι, οι Πορτογάλοι και

οι Ιταλοί θα έπρεπε να θεωρούνται επαρκείς χρή­στες των μ.Ύ)τρικών τους γλωσσών μ.όνο εάν ξέ­ρουν λατινικά, τψ απώτερη πρόγονο των νεολα-

ι λ ι ΚΙ Ι plp ο:- ι

ούτε και τίθεται ως ζήΤΎ)μ.α στις χώρες όπου

«επί της ουσίας», μ.εταθέτοντάς τψ σ' ένα χώρο,

τη γλώσσα, που μ.πορεί να ΠΡΟbληθεί ως ένα α­πειλούμ.ενο «κτήμ.α ες αεί» Οι παΡεμ.bάσεις σΤΎ)διδασκαλία των ανθρωπιστικώνμ.αθΎ)μ.άτων και Ύ)-πρόσκαφΎ)-κατάργΎ)ση ΤΎ)ς διδασκαλίας των

αρχαιων στο γυμ.νασιο παραγουν το επιχεφΎ)μ.α

της γλωσσικής «αναΠΎ)ρίας» του χρήσΤΎ) ΤΎ)ς νέ­

ας ελληνικής, εάν δεν ξέρει αρχαία ελλψικά Ε­πιχείΡΎ)μ.α παντελώς άκυρο, εφόσον Ύ) γνώσΎ) ΤΎ)ςμ.Ύ)τρικής γλώσσας δεν προύποΘέτει τη γνώση προ­γενέστερων σταδίων ΤΎ)ς Η γνώσΎ) αυτών τωνπρογενέστερων σταδίων προσθέτει γνώσεις Υια ΤΎ)μ.ητρική γλώσσα αλλά δεν αποτελεί όρο γνώσης/απόΚΤΎ)σης ΤΎ)ς μ.Ύ)τρικής γλώσσας Εάν δεν ί­σχυε αυτό, τότε θα περίμ.ενε κανείς ότι και στιςπεριπτώσεις άλλων γλωσσών θα ανέκυπτε το ίδιοζήΤΎ)μ.α: οι Ισπανοί, οι Γάλλοι, οι Πορτογάλοι και

οι Ιταλοί θα έπρεπε να θεωρούνται επαρκείς χρή­στες των μ.Ύ)τρικών τους γλωσσών μ.όνο εάν ξέ­ρουν λατινικά, τψ απώτερη πρόγονο των νεολα-

ι λ ι ΚΙ Ι plp ο:- ι

ούτε και τίθεται ως ζήΤΎ)μ.α στις χώρες όπου

μονωτισμου, εχει αναγκη μιας προσεγγισης στη

γλώσσα -τόσο στον χώρο της εκπαίδευσης όσοκαι στον χώρο της έρευνας- που να σέbεται ΤΊ)

θα αποκτήσει νόημα -για το παρόν- μόνον εάν α­παλλαγεί από τον προσκυνηματικό φορμαλισμό

με τον οποιο εχει ιστορικα συνοε ει.

·43·