Chương 9

1848 August Beer,một giáo sư người Áo, đã đề nghị một phương pháp khoan bằng máy quay 1859 Sử dụng dây cáp- thiết bị khoan đập đại tá E.L.Drake hoàn thành giếng khoan dầu thương mại đầu

Chapter 9: LỖ KHOAN VÀ VIỆC HOÀN THÀNH GIẾNG KHOAN

9.1 lỗ khoan

Sơ lược về lịch sử

Thời cổ xưa: giếng được đào bằng tay và được tiếp tục đến tận Miến Điện cho đến nhưng năm 1900

256 trước công nguyên: Trung Quốc đã sử dụng bộ gõ để khoan giếng nước mặn, sử dụng cần trục, ống, mũi khoan, và dùng vỏ tre để gắn lại với nhau

1848

August Beer,một giáo sư người Áo, đã đề nghị một phương pháp khoan bằng máy quay

1859

Sử dụng dây cáp- thiết bị khoan đập đại tá E.L.Drake hoàn thành giếng khoan dầu thương mại đầu tiên ở Mỹ ở

độ sâu 69 ft

Môi trường bề mặt lỗ khoan

Môi trường bề mặt của giếng khoan dầu được xác định là có thể nàm ở cả trên bờ và biền khơi

Trên đất liền, môi trường khác nhau rất nhiều từ sa mạc đến núi, rừng, và đến cả vùng đóng băng Bắc cực Thời tiết và độ sâu của nước là hai thách thức lớn nhất dối với hoạt động khoan dầu ngoài khơi Điều kiện ở tùng vùng rất khác nhau, nơi khoan hiện tại ở ngoài biển cũng có thể khác nhau rất nhiều

Vd: ở vịnh Mexico độ sâu thay dổi từ dưới 60 ft (18m), nơi mà hiều giếng đã được khoan, đến hơn 5000 ft (1500m) mặc dù thời tiết là tương đối yên tĩnh thỉnh thoảng có bão sức gió lên đến hơn 100km/h (45m/s) , sóng

50 ft (15m)

ở biển bắc, ở vùng biển động thì nhiếu hơn thông thường nơi mà sóng cao 100 ft (33m) cần phải xem xét trong việc thiết kế nền và thiết bị khoan (Graff 1981)

Tại Việt Nam: lưu vực sông Cửu Long: , lưu vực Nam Côn Sơn :

Môi trường bên dưới bề mặt lỗ khoan

Nhìn chung, độ sâu càng tăng thì việc khoan càng gắp nhiều kho khăn Diều này hoàn toàn hợp lí vì chúng đòi hỏi phải duy trì kiểm soát chặt chẽ ở khoảng cách ngày càng lớn hơn thông qua một liên kết tương đối nhỏ Tăng độ sâu cũng đồng nghĩa với việc tăng áp lực, việc kiểm soát áp lực cũng quan trọng như những gì liên quan đến lỗ khoan

Kiểu áp suất có thể là do ảnh hưởng của một số quy trình

Lắng đọng trầm tích nhanh chóng

Áp suất bề mặt tương phản

???

Mật độ chất lỏng tương phản

Kết cấu chuyển động

Sạc lỡ

Bài tập

Hãy tưởng tượng chúng ta có một dạng nước muối ở 10,5 kPa/ m và có sụ tích tụ của dầu khí cùng với sự hình thành giếng ở 1000 ft (3048m) như hình 04

Giải pháp

Cột dầu trong giếng dầu cũng chính là chiều sâu áp lực của nó trong giếng dầu tính bằng gradient trong trường hợp này là 3500 psi (24080 kPa) Tuy nhiên áp lực trong không gian lỗ rỗng của việc hình thành ở độ sâu hồ chứa là 4650 psi (32000 kPa ), bởi vì gradient của nước muối ở tầng chứa nước Sự khác biệt giữa áp suất hình thành ở phía dưới của lỗ và áp lực các chất lỏng tác dụng bởi các cột dầu sẽ được cảm nhận ở bề mặt là 1150 psi (7900 kPa) Trong trường hợp của các giếng khí , các cột khí dày đặc hơn nhiều so với cột dầu và do đó có thể cảm nhận nhiều hơn các áp lực hình thành ở bề mặt Do đó, áp lực được hình thành trừ sản phẩm của các gradient chiều sâu và khí bằng 3910 psi (27.400 kPa) Vì vậy, bạn thấy, áp lực bề mặt trong các giếng có thể hoàn toàn khác nhau trong cùng một hồ chứa Nếu chúng ta khoan các giếng khác nhau ở cùng độ sâu, áp lực lỗ rỗng ở các tầng chứa nước ngầm ở độ sâu đó cũng sẽ giống nhau là: 4560 psi Nếu chúng ta có 8,94 PPG bùn trong hố đen, gradient của nó sẽ là 8,94 chia cho 0,052, hay 0,465 psi / ft (10,5 kPa / m) Điều đó có nghĩa rằng các áp lực tác dụng bởi các cột bùn chính xác sẽ bù đắp cho áp lực lỗ chân lông, làm cho áp suất bề mặt bằng không

Các loại giàn khoan và cấu trúc

Giàn khoan cũng được phân loại thành loại trên đất liền và ngoai khơi

Ngoài khơi , Phần xà lan , Phần chìm , Giàn khoan tự nâng cao , Cơ cấu giàn

Chức năng cơ bản của giàn

Bốn chức năng cơ bàn của giàn là:

Cần trục ???

Quay ???

Vận hành ???

Kiểm soát

Mũi khoan

Các mũi khoan thường là thành phần quan trọng nhất của hệ thống khoan (???) công nghệ mũi khoan đã trải qua nhiều tiến bộ kể từ những ngày đầu của khoan xoay hơn bất kỳ yếu tố khác của hệ thống khoan Có một số loại của các mũi khoan mà chúng ta sẽ thảo luận lần lượt:

Mũi khoan lưỡi ???

Mũi khoan cắt ???

Mũi khoan kim cương

Mũi khoan dành cho mục đích đặc biệt

Lỗ khoan chất lỏng

Để thực hiện lỗ khoan chất lỏng phải có nhưng chức năng sau

Phải kiểm soát được áp lực bên dưới mặt đất

Loại bỏ các vật cản ra khỏi hố ???

Làm mát và bôi trơn hệ thống khoan

????

Các phụ gia trong lỗ khoan chất lỏng

Mật độ, độ nhớt, độ bền gel, bôi trơn, máy lọc dạng ???, tất cả các yếu tố này đều quan trọng đối với một lõ khoan chất lỏng Một loạt các hóa chất phụ gia có sẵn để giúp kiểm soát những đặc tính này Một số ví dụ phổ biến là:

Bentonite: đất sét thêm vào nước ngọt để cải thiện các tính chất của bùn tự nhiên thu được từ đất sét tự nhiên; Attapulgite: đất sét thêm vào bùn nước mặn trên;

Barit: bari sulfat khoáng sản với trọng lượng riêng cao được thêm vào như là nguyên liệu trọng lượng ??? ; chì

và các hợp chất sắt cũng được sử dụng cho mục đích này;

Chrome lignosulfonates: hóa chất hiện đại được sử dụng để giảm độ nhớt;

Polyme: các phân tử chuỗi dài góp phần để tăng độ nhớt; các chất bị mất trong quá trình lưu thông như: mảnh mica, sợi thực vật … ???

Kế hoạch và sự chuẩn bị

Kế hoạch tổng quan của giếng

???

Kế hoạch khoan giếng

Kế hoạch khoan thường được bắt đầu bởi nhà địa chất hoặc nhà địa vất lí Điều này hoàn toàn đúng trong trường hợp các giếng là giếng thăm dò và thường đúng khi các giếng là các giếng mở rộng bởi vì nhà địa chất

đã được học về bề mặt, bên dưới bề mặt và sẽ liên kết các dữ liệu địa chấn với nhau để tìm ra triển vọng, đó cũng là người sẽ chịu trách nhiệm về các đề xuất cũng như các phác thảo bao gồm cả phạm vi cũng như là dự kiến (???)

Phân tích kinh tế của các đề xuất cũng có thể thực hiện bởi các nhà địa chất hoạc là các kĩ sư dầu khí làm việc chung với các nhà địa chất này Việc giải thích các dữ liệu địa chất là cơ sở của việc ước tính năng suất và kế hoạch sản xuất chúng có thể kết hợp với chi phí , dự toán, giá sản phẩm để xác định lợi nhuận của giếng nếu tất cả các điều kiện kinh tế và mục đích của công ty được đáp ứng , đề nghị được chấp thuận

Chuẩn bị khoan giếng

Dựa vào đề nghị của các nhà địa chất về giếng khoan bước tiế theo ở hầu hết các công ty lá chuẩn bị một kế hoạch khoan chi tiết và dự toán kế hoạch này dựa trên hiệu suất trước đây của các hoạt động khoan trong cùng khu vực, hoặc tương tự, và các chi phí hiện hành của dịch vụ khoan và hoàn thành tốt các tài liệu Điều quan trọng là của nhà địa chất ước tính tốt nhất của độ sâu hình thành, sự xuất hiện của áp lực bất thường, độ dày thanh toán, và các vấn đề khoan tiềm năng được xem xét trong quy hoạch

Các yêu cầu chính xác của chương trình bao gồm: độ sâu, ngày bắt đầu ,các vấn đề phát sinh , kích thước lỗ, vỏ kích thước và thiết lập độ sâu, hoạt động khai thác, thử nghiệm và hoàn thành các chương trình điều này là cần thiết cho việc đàm phán hợp đồng giữa công ty điều hành và nhà thầu Hầu như tất cả các giếng khoan hiện đại là do nhà thầu thực hiện thay vì các công ty sản xuất dầu mỏ, chủ yếu là do đầu tư vốn lớn liên quan đến sở hữu và điều hành giàn khoan lớn

Các kiểu hợp đồng

một hợp đồng chìa khóa trao tay, mà đòi hỏi các nhà điều hành phải trả một số tiền cố định cho nhà thầu hoàn thành của giếng, trong khi nhà thầu cung cấp dịch tất cả các vật liệu và lao động và xử lý các hoạt động khoan độc lập;

- Một hợp đồng cảnh, trong đó thanh toán trên cơ sở tỷ lệ cho mỗi bàn chân;

- Một hợp đồng công việc hàng ngày, mà đền bù cho nhà thầu trên cơ sở tỷ lệ mỗi ngày

Các vấn đề về lỗ khoan

Differential sticking ??? , xảy ra khi ống tiếp xúc với các vật có thể thấm qua và được hút bởi các chuỗi lỗ do chênh lệch áp suất hiện có giữa các cột bùn và sự hình thành (Hình 18) Đây là một trong những vấn đề gặp phải khi bùn có trọng lượng nặng được sử dụng; vị trí then chốt, xảy ra trong các đoạn uốn cong của lỗ khoan khi cắt giảm drillpipe vào thành hố đen ????, tạo ra một khe cắm chặt vào các đường ống khi một công cụ nối hoặc bị hở khi bị kéo ra ???(hình 19)???

Đánh giá giếng khoan

Trong thực tế, một số phương pháp thu thập thông tin về các thành tạo được xâm nhập bởi các mũi khoan có thể được sử dụng rồi Mud logging có thể là một dịch vụ bắt đầu sớm trong chương trình khoan, trong khi openhole logging thường được thực hiện trước khi chạy của mỗi chuỗi ??? ở giếng nằm ngang hoặc giếng định hướng, hoặc nơi khác cũng được quyết định bới các giếng quy định và mục tiêu, các nhà điều hành có thể sử dụng đo mesurement-while-drilling (MWD) và / hoặc logging-while-drilling (LWD) như một công cụ trong việc điều hành ở bên dưới lỗ khoan ???

Mug logging

Mud logging là một thủ tục quan trọng, theo đó các mẫu của khoan cắt được thường xuyên thu thập và phân tích Các tính chất của bùn cũng được theo dõi để xác định dầu hoặc khí bị xâm nhập trong quá trình hình thành Dựa trên các phần thừa???, một logger mug ??? chuẩn bị một bản thạch học của các hố cho thấy các loại đá và

độ sâu tại đó nó đã được khoan Thông tin này là vô cùng hữu ích cho các kỹ sư địa chất và khoan trong dự đoán các điều kiện trước các mũi khoan

Openhole and cased logging ???

electrical logging devices

radioactive logging devices

acoustical logging devices

Vai trò của nhà địa chất trong việc khoan tăng cường

- Đảm bảo rằng các hoạt động mudlogging được thực hiện đúng và thạch học được chuẩn bị chính xác; Bảo đảm rằng cắt mẫu được thu thập trong khoảng thời gian thích hợp và thực hiện đúng cách để lưu trữ hoặc phân tích;

- Xác định những gì điện wireliner bản ghi sẽ được chạy và qua những gì các khoảng thời gian;

- Kiểm tra kiểm soát chất lượng để đảm bảo dữ liệu ghi được có thể sử dụng;

- Xác định sự cần thiết của sidewall hay các xét nghiệm mẫu hình, và chọn các độ sâu thích hợp ở đó phân tích mẫu sidewall chổ xây dựng nếu cần thiết;

- Nhằm bảo đảm rằng tất cả các bản ghi và các mẫu được lấy và vận chuyển theo các chính sách bảo mật của công ty;

- Xác định điểm lấy mẫu lõi và bảo hiểm là vật liệu chính được lấy ra và đóng gói một cách chính xác;

- Phân tích nhật ký và kiểm tra dữ liệu, trên chổ xây dựng cần thiết, để xác định khoảng thời gian thích hợp hoặc hoàn thành khoảng DST

Bài tập

1 / Trong hình 23, chúng ta thấy rằng vì không đủ trọng lượng bùn trong giếng khoan dầu, chúng ta đã khoan vào dòng chảy một bong bóng khí vào giếng khoan dầu này Mặc dù chúng kịp thời đóng cửa trong giếng, bong bóng sẽ tiếp tục tăng trong-vòng này Với những gì bạn biết về gradient áp lực , xác định áp suất trong vành ở

bề mặt và ở phía dưới giếng, khi bong bóng đạt đến đỉnh Giả sử rằng bong bóng có một khối lượng tương đối nhỏ so với khối lượng nước trong hố đen

Giải pháp

Bởi vì áp lực hình thành là 6500 psi (44.800 kPa), các bong bóng khí chảy vào giếng khoan dầu và underbalanced cũng ở áp suất 6.500 psi khi khí tăng lên trong giếng khoan dầu, nó sẽ không được phép thay bất

kỳ dung dịch khoan nào, vì chúng ta đã đóng các BOPs Vì vậy nó không thể mở rộng và sẽ vẫn ở áp suất ban đầu của nó Do khối lượng khí trong đá là nhỏ, có lẽ chỉ có một vài thùng, khi nó đạt đến bề mặt mà không có được khả năng mở rộng, vẫn sẽ được giữ ở mức cơ bản 10.000 ft (3.048 m) của bùn trong vành Chúng ta biết rằng áp lực của cột bùn này là 0,480 psi / lần ft 10.000 ft, hoặc 4800 psi Vì vậy, trong khi áp lực ở bề mặt sẽ là

áp lực của các bong bóng khí, 6500 psi (44.800 kPa), áp suất ở dưới cùng của lỗ sẽ tăng lên đến 6500 psi (44.800 kPa), cộng với áp lực của cột bùn bên dưới các khí, với tổng số 6500 cộng với 4800 psi, hay 11.300 psi (77.900 kPa)! Độ lớn của áp lực này thường rất lớn, đủ để gãy các thành tạo tại hoặc gần đáy của hố đen, gây mất chất dịch khoan và dẫn tới thêm đá hoặc có thể là một nổ

9.2 Hoàn thành công nghệ của một giếng khoan cơ bản

các phương pháp hoàn thành cơ bản

hoàn thành openhole, trong đó việc hình thành sản xuất không bị cô lập do vỏ, mà chỉ mở rộng vào khoảng thời gian đầu của quá trình sản xuất (Hình (24a));

Acidizing

Hydrochloric acid (HCl) là chất hóa học phổ biến nhất được sử dụng trong acidizing Một giải pháp của 15 HCl

% trọng lượng thường được sử dụng trong các thành tạo đá vôi hoặc dolomit, trong khi một hỗn hợp của 12 HCl

% và hydroflouric 3% (HF) acid thường được sử dụng trên các thành cát với đất sét xen kẽ, Các axit hữu cơ, chẳng hạn như axit acetic, hoặc axit formic, cũng đôi khi được dùng

Basic Rig Functions

 The four basic drilling functions are Hoisting, Rotating, Circulating, Controlling

goose neck: cổ ngỗng

swivel: khớp đầu cột ống khoan

traveling block: bộ ròng rọc động

kelly: cần chủ lực

hook: cái móc

cat head: trục tời ống kẹp

kelly drive bushing: bộ dẫn động cần chủ lực

draw works: cơ cấu tời

Suction tank: thùng chứa

bit: mũi khoan

Mud cleaning equipment: hệ thống lọc bùn Shale shaker: thiết bị rung sét nén

swivel: khớp đầu cột ống khoan

kelly: cần chủ lực

hook: cái móc

standpipe: ống chặn

rotary hose:tuyến chịu áp cao

bop stack: cơ cấu nâng cụm

drilpipe: thiết bị nâng ống khoan

Return flowline: đường ống dẫn trở lại Annular preventure: đầu bịt an toàn dạng vòng

Kill line: ống bơm dung dịch nặng

Choke flowline: ống thót

Ram type preventure: cơ cấu đóng dạng vòng

Mũi khoan

Draw works: cơ cấu tời

Mud pump: bơm bùn

Rotary table: bàn rôto

Control switch house:

khu kiểm soát chuyển

đổi

swivel: khớp đầu cột ống khoan kelly cock: vòi cần chủ lực kelly-saver sub: ống bảo vệ ren cần chủ lực

drillpipe: thiết bị nâng ống khoan drill collars: cần nặng

bit: mũi khoan

 Mũi khoan hầu như được coi là bộ phận quan trọng nhất trong một hệ thống khoan Từ những ngày đầu của hệ thống khoan xoay, công nghệ mũi khoan đã trải qua nhiều bước tiến bộ đáng kể hơn là những bộ phận khác Có một số loại mũi khoan thường dùng sau:

· mũi khoan cánh (mũi khoan có lưỡi cắt)

· mũi khoan cắt lăn (rolling cutter bits)

· mũi khoan kim cương

· mũi khoan dùng cho mục đích đặc biệt

Dung dịch khoan

Những đặc tính của dung dịch khoan có thể cho phép nó thực hiện những chức năng sau:

 Kiểm soát áp suất dưới mặt đất

 Loại bỏ mùn khoan từ giếng khoan

 Làm mát và bôi trơn hệ thống khoan

 Hỗ trợ trong việc đánh giá vỉa và thẩm định năng suất

Chất phụ gia của dung dịch khoan

Mật độ, độ nhớt, độ bền gel, độ bôi trơn, khả năng lọc vỏ bùn của vỉa; tất cả những mối quan hệ này đều

có vai trò quan trọng trong việc hoạt động của dung dịch khoan Một lượng lớn các chất phụ gia hóa học luôn có sẵn để giúp cho việc duy trì những mối quan hệ này Một số ví dụ phổ biến là:

 Bentonite: là một loại đất sét có khả năng sinh ra chất keo khi gặp nước ngọt, thường được dùng

làm mùn khoan.

 Attapulgite: là một loại đất sét khi trộn với nước muối sẽ tạo thành chất keo,giúp tăng độ nhớt của

dung dịch.

 Barite : khoáng bari sunfat có khối lượng riêng lớn nên được dùng làm vật liệu nặng trong vữa xi

măng và trong mùn khoan, chì và các hợp chất sắt cũng được dùng cho mục đích này

 Chrome lignosulfonates: là một chất hóa học pha loãng dùng làm giảm độ nhớt.

 Polymers: một loại phân tử có trọng lượng phân tử cao, mạch dài dùng để tăng độ nhớt của dung

dịch;

 Lost circulation materials (chất phụ gia mất tuần hoàn): chất hạt mịn được thêm vào bùn khoan hay

vữa xi măng và được bơm xuống giếng đang mất tuần hoàn Chất đó bít các lỗ rỗng của đá đã gây

ra tình trạng mất tuần hoàn.

Planning and Preparation

Dự thảo lập giếng khoang tổng quan

Dự thảo lập giếng khoan

 Dự thảo của việc lập một giếng khoang thường được bắt đầu với các vấn đề địa chất học hoặc địa vật lý Điều này cũng đúng với các giếng thăm dò và giếng phát triển Bởi vì các nhà địa chất đã nghiên cứu về bề mặt,bên dưới của bề mặt và các dữ liệu địa chấn có liên quan tới tương lai, đó sẽ

là những cá nhân chịu trách nhiệm cho những phác thảo về các mục tiêu của những đề xuất hợp

lý, bao gồm cả dự kiến sẽ hình thành và mức độ của chúng

 Một phân tích kinh tế của một giếng khoang dự kiến có thể được đưa ra bởi các nhà địa chất học hoặc bởi các kỹ sư dầu khí đang làm việc với nhà địa chất Việc giải thích địa chất của dữ liệu là

cơ sở của một ước tính năng suất của giếng và kế hoạch sản xuất; những điều này có thể được kết hợp với dự toán chi phí của giếng và giá thành sản phẩm để từ đó xác đinh lợi nhuận của giếng Nếu phía liên doanh đáp ứng được các tiêu chuẩn kinh tế của công ty và mục tiêu của công ty, đề nghị sẽ được chấp nhận

Well Preparation

 Dựa trên những đề xuất hợp lý của nhà địa chất học, bước tiếp theo trong hầu hết các công ty là

có một sự chuẩn bị về chương trình khoan chi tiết và dự toán Kế hoạch này dựa trên hiệu suất trước đây của các hoạt động khoan trong cùng khu vực, hoặc tương tự, và các chi phí hiện hành của dịch vụ khoan và các loại vật liệu tốt Một yếu tố quan trọng khác nữa là những ước lượng tốt nhất của nhà địa chất học về độ sâu thành hệ, về sự xuất hiện của những áp lực bất thường, độ dày tầng sản phẩm, và các vấn đề khoan tiềm năng được xem xét trong quy hoạch.

Planning and Preparation (Cont.)

 Các yêu cầu chính xác của chương trình gồm: độ sâu,ngày bắt đầu,những loại thành hệ gặp phải, kích thước giếng khoan, vỏ kích thước và độ sâu thiết lập, điều hành đăng nhập,kiểm tra và hoàn thành chương trình Đây là những điều kiện cần thiết cho việc đàm phán hợp đồng giữa nhà điều hành và nhà thầu Hầu như các giếng khoan hiện đại đều do nhà thầu khoan đảm nhận thay vì những công ty sản xuất dầu mỏ, chủ yếu là do vốn đầu tư phần lớn được nhà thầu khoan tập trung vào việc sở hữu giàn khoan quy mô, hiện đại.

Các loại hợp đồng

Thu thập dữ

liệu Phân tích áp lực lỗ rổng Phân tích áp suất đứt gãy

Lựa chọn vị trí và độ sâu

đặt ống Lựa chọn hình dạng giếng Hoàn thành kế

hoạch Tầng bùn Tầng xi măng

Thiết kế

vỏ Thiết kế TBG

Thiết kế cột cần khoang

Lựa chọn thiết bị khoan và kích cỡ

Chương trình khoang

Dự kiến thời gian

khoan Chi phí ước tính

 hợp đồng chìa khóa trao tay, là loại hợp đồng đòi hỏi nhà điều hành phải trả một khoảng tiền cố

định cho nhà thầu khoan trên một giếng hoàn thành,trong khi nhà thầu khoan cung cấp các loại vật liệu cũng như sức lao động và việc xử lý các hoạt động khoan độc lập;

 · hợp đồng theo đơn vị độ sâu, là hợp đồng chi trả dựa trên cơ sở tỉ lệ cho mỗi foot;

 · hợp đồng theo công việc hàng ngày, là loại hợp đồng đền bù cho nhà thầu trên cơ sở mỗi ngày

Sự quản lí hoạt động

Hình:

Drilling Contractor Nhà thầu Khoan

Drilling Supervisor Khoan giám sát

Wellsite Geologist Địa điểm khoan địa chất

Drilling Representative Khoan đại diện

Service Companies Công ty Dịch vụ

Casing Ống chống

Cementing Trám xi măng

Testing Thử nghiệm

Mud Engineering Kỹ sư chuyên về bùn

Directional Drilling Khoan định hướng

Fishing Thao tác cứu kẹt

Mudlogging Đo log bùn

Wireline Logging Đo log điện

Rig Superintendent Người giám sát thiết bị khoan

Tool Pusher Phương pháp đưa máy dò vào giếng lệch

Electrician Welder Mechanic Máy hàn điện Cơ khí chế tạo

Driller Công nhan khoan

Derrickman Roughnecks Roustabouts Thợ cả trên giếng khoan

Thủ tục khoan (sẽ được nghiên cứu sau)