Tiểu luận môn chính trị quốc tế hiện đại đề tài xu hướng ly khai ở châu âu và tác động đến tính thống nhất của liên minh châu âu

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO ~~~~~~*~~~~~~ TIỂU LUẬN CUỐI KỲ MÔN CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI Đề tài Xu hướng ly khai ở Châu Âu và tác động đến tính thống nhất của Liên minh[.]

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO

~~~~~~*~~~~~~

TIỂU LUẬN CUỐI KỲ

MÔN: CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI

Đề tài: Xu hướng ly khai ở Châu Âu và tác động đến tính thống

nhất của Liên minh Châu Âu

Hà Nội – 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I: KHÁI NIỆM VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN XU HƯỚNG LY KHAI ĐÒI ĐỘC LẬP 3

1 Khái niệm 3

2 Lịch sử phát triển xu hướng ly khai đòi độc lập ở Châu Âu 4

3 Nguyên nhân của xu hướng ly khai ở Châu Âu 7

CHƯƠNG II: THỰC TIỄN XU HƯỚNG LY KHAI ĐÒI ĐỘC LẬP Ở CHÂU ÂU 9

1 Phong trào ly khai ở Kosovo 9

1.1 Bối cảnh và diễn biến 9

1.2 Nguyên nhân 10

1.2.1 Sự thành lập Chính quyền Slobodan Milosevic 10

1.2.2 Tình hình vi phạm nhân quyền ở Kosovo (1990-1997) 10

1.2.3 Ý chí của người dân tỉnh Kosovo 11

1.3 Tác động của phong trào ly khai Kosovo 11

2 Phong trào ly khai ở DPR và LPR 12

2.1 Bối cảnh và diễn biến 12

2.2 Nguyên nhân 13

2.3 Tác động 14

CHƯƠNG III: TÁC ĐỘNG CỦA PHONG TRÀO LY KHAI ĐẾN TÍNH THỐNG NHẤT CỦA EU 16

1 Ảnh hưởng về kinh tế 17

2 Ảnh hưởng về thể chế - chính trị 17

KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chủ nghĩa ly khai đã có xu hướng phát triển trên toàn cầu, có sự mở rộng

từ khắp châu Á đến châu Âu và chủ yếu xuất hiện ở các quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo Hiện tại ở Châu Âu đang trong quá trình hợp nhất thành một liên minh nhưng không thể trở nên nhất thể hóa khi ngày càng có sự chia rẽ trong nội bộ của từng quốc gia Việc nghiên cứu ảnh hưởng của làn sóng ly khai ở châu Âu tới tính thống nhất của Liên minh Châu Âu và con đường tiến tới nhất thể hóa châu Âu

có ý nghĩa thực tiễn không chỉ riêng với các quốc gia thành viên EU, mà còn đem lại những bài học thiết thực cho các nhóm quốc gia tại các châu lục khác có mong muốn xây dựng một khu vực có tính liên kết cao, cũng như mang lại những bài học hữu ích trong việc giải quyết vấn đề sắc tộc ở các quốc gia trên thế giới

Vì những lý do trên, em chọn đề tài “Xu hướng ly khai ở Châu Âu và tác động đến tính thống nhất của Liên minh Châu Âu” làm đề tài cho tiểu luận cuối

kỳ môn Chính trị quốc tế hiện đại

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở tình hình nghiên cứu vấn đề, em xác định mục tiêu chính của tiểu luận là tìm hiểu và làm rõ ảnh hưởng của phong trào ly khai tại châu Âu tới tính thống nhất của Liên minh Châu Âu Để đạt được mục tiêu này, bài tiểu luận

sẽ có những nhiệm vụ sau: (1) Phân tích khái niệm ly khai, nguyên nhân và thực trạng làn sóng ly khai hiện nay tại châu Âu; (2) trình bày thực tiễn xu hướng ly khai ở Châu Âu; (3) chỉ ra những tác động của ly khai tới tính thống nhất của Liên minh châu Âu ở khía cạnh kinh tế và thể chế - chính trị

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu, tiểu luận sẽ tập trung nghiên cứu phong trào ly khai ở Châu Âu và tác động của nó đến tính thống nhất của Liên minh Châu Âu

Về phạm vi nghiên cứu, tiểu luận sẽ nghiên cứu về vấn đề ly khai trong phạm vi từ sau Thế Chiến 2 đến nay Tiểu luận sẽ tập trung nghiên cứu đối tượng trên các khía cạnh kinh tế và chính trị

4 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế cơ bản dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Đổng thời, Khóa luận cũng sử dụng phương pháp nghiên cứu phân tích chính sách và áp dụng các Lý thuyết Quan hệ quốc tế kết hợp với các phương pháp như: phương pháp lịch sử, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp và phương pháp phân tích chính sách

5 Bố cục bài tiểu luận

Bố cục bài tiểu luận gồm 3 chương:

Chương I: Khái niệm và lịch sử phát triển xu hướng ly khai ở Châu Âu Chương II: Thực tiễn xu hướng ly khai ở Châu Âu

Chương III: Tác động của xu hướng ly khai đến tính thống nhất của Liên minh Châu Âu

CHƯƠNG I: KHÁI NIỆM VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN XU HƯỚNG LY KHAI ĐÒI ĐỘC LẬP

1 Khái niệm

Có thể nói việc xác định xem một phong trào là phong trào ly khai hay không là vô cùng cần thiết bởi điều này dẫn đến những hệ quả pháp lý quan trọng liên quan đến quyền dân tộc tự quyết và tư cách chủ thể của phong trào đó trong quan hệ quốc tế cũng như luật pháp quốc tế Hiện nay, có nhiều khái niệm thường xuyên bị nhầm lẫn với ly khai Ví dụ như chủ nghĩa phân lập (separatism) vốn mục tiêu chỉ nhằm đạt được quyền tự quyết cao hơn cho đơn vị lãnh thổ (như trường hợp của Thụy Sỹ) hơn là việc tách hẳn đơn vị lãnh thổ đó ra khỏi một quốc gia Phong trào giải phóng dân tộc cũng là một khái niệm khác hay bị nhầm lẫn với phong trào ly khai Trong khi đây là một tiến trình đấu tranh giành độc lập và chủ quyền, chống lại sự cai trị của ngoại quốc của một dân tộc thuộc địa; thì phong trào ly khai nhìn chung có thể hiểu là tiến trình đấu tranh của một đơn vị lãnh thổ hợp pháp của một quốc gia nhằm mục đích tách khỏi quốc gia đó, đồng nghĩa là không hề tồn tại bất kỳ một sự chiếm đóng bất hợp pháp nào trên đơn vị lãnh thổ đòi ly khai Tuy nhiên, do sự phức tạp của nhiều yếu tố như lịch sử, chính trị, kinh

tế, xã hội, mà việc xác định bản chất của một phong trào là điều không hề đơn giản

Chủ nghĩa ly khai được cho là bắt nguồn từ chủ nghĩa dân tộc, là khi mà sự theo đuổi quyền tự chủ mang tính dân tộc chủ nghĩa đã gây ra xung đột giữa nhân dân và nhà nước, trong đó có chiến tranh (cả nội chiến và ngoại chiến) Ở nhiều nơi, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa ly khai đã gây ra hàng loạt cuộc xung đột sắc tộc, và trong những trường hợp cực đoan là diệt chủng.1

Chủ nghĩa ly khai là tập hợp những tư tưởng và hành động đòi độc lập, tách

ra khỏi một quốc gia, để thành lập một quốc gia riêng Các phong trào ly khai

1 Trần Nam Tiến (2015), Chủ nghĩa dân tộc (Nationalism), Nghiencuuquocte

thường thấy ở các quốc gia đa tôn giáo, đa sắc tộc, đa văn hóa và tồn tại các mâu thuẫn, xung đột bắt nguồn từ sự khác biệt trong phong tục, tôn giáo, tư tưởng.2

2 Lịch sử phát triển xu hướng ly khai đòi độc lập ở Châu Âu

Châu Âu vốn luôn được nhìn nhận là điển hình của quá trình hội nhập cấp khu vực với nhiều tiềm năng và sức mạnh trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, xã hội, chính trị, Tuy nhiên khác với vẻ ngoài ổn định của mình, vấn đề địa chính trị bên trong châu Âu mà cụ thể là ly khai đã và đang luôn là điểm nóng và câu hỏi chưa có lời giải đáp cho những nhà lãnh đạo châu Âu Có thể nói, diễn biến của các hoạt động ly khai ở châu Âu không hề kém cạnh những gì đang diễn ra tại các châu lục trẻ với nhiều bất ổn như châu Á hay châu Phi

Từ giữa những năm 50 của thế kỷ trước, sáng kiến hình thành Cộng đồng năng lượng nguyên tử châu Âu (EURATOM) và Cộng đồng kinh tế châu Âu (EEC) rồi sau đó là Liên minh châu Âu (EU) với bản Hiệp ước Maastricht năm

1991 dường như đã tìm ra một giải pháp để liên kết toàn bộ lục địa giả Sự thành công của quá trình hội nhập châu Âu đã xoá nhoà đường biên giới giữa các nước thành viên EU — nhưng có vẻ sự phát triển này không hoàn toàn đúng như những

gì các nhà lãnh đạo châu Âu mong đợi Đi liền với hội nhập giữa các quốc gia châu Âu cũng là mạch ngầm ly khai chảy âm ỉ xuyên suốt các năm Theo David Bach, chủ nghĩa ly khai ở châu Âu không phải là điều mới Trong nhiều thập kỷ qua, các nhóm thiểu số ở xứ Basque, Tirol, Scotland, hay vùng Brittany và các vùng khác đã luôn tìm kiếm cho mình quyền tự chủ cao hơn hoặc thậm chí là độc lập.3 Hiện nay, trên toàn Liên minh châu Âu, có thể dễ dàng nhận thấy bốn điểm nóng ly khai

Kể từ thập niên 90 của thế kỷ XX, sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa

ở Liên Xô và Đông Âu đã dẫn tới sự giải thể của một số quốc gia đa dân tộc Làn

2 TS Nguyễn Thị Thanh Dung (2022), Đấu tranh làm thất bại âm mưu lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo để kích động ly khai ở vùng đồng bào dân tộc, Viện Chính trị học Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

3 David Bach "Three Questions: Prof David Bach on European Separatist Movements" Yale Insights, 27/10/2017

sóng này đã tác động lên nhiều khu vực ở châu Âu và châu Phi Thế giới đã bùng lên một trào lưu mới - trào lưu chủ nghĩa ly khai dân tộc Vấn đề dân tộc ở nhiều quốc gia đã trở thành vấn đề nổi cộm, thu hút nhiều sự quan tâm sâu sắc của cộng đồng quốc tế

Sự tan rã của Liên bang Nam Tư là ví dụ điển hình nhất, tàn khốc nhất trong

số các quốc gia đa dân tộc bị giải thể cuối thế kỷ XX Trong quá trình tan rã, gần như mỗi một lần phân tách là một lần chiến tranh đẫm máu nổ ra, chỉ khác nhau

ở chỗ là thời gian dài hay ngắn, quy mô lớn hay nhỏ mà thôi Hiện tại, sự tan rã này vẫn đang tiếp diễn Phong trào đòi ly khai của người An-ba-ni ở Kosovo, thêm vào đó là sự can thiệp của NATO do Mỹ cầm đầu, đã diễn biến thành chiến tranh xâm lược Liên bang Nam Tư - một cuộc chiến tranh mà so sánh lực lượng giữa hai bên cực kỳ chênh lệch, trong đó kẻ mạnh ức hiếp, chèn ép kẻ yếu Và cho đến nay, Liên bang Nam Tư tiếp tục bị chia cắt tới mức cuối cùng chỉ còn lại khu vực có đa số người Serbia sinh sống

Xứ Basque là một ví dụ điển hình khác cho chủ nghĩa ly khai ở châu Âu

Vùng đất này có nội lực mạnh hơn các vùng khác thuộc Tây Ban Nha; đời sống của người dân cũng ở mức trên trung bình mức sống người Tây Ban Nha và tiếng Basque được thừa nhận là ngôn ngữ chính thức Kể từ khi Kosovo tuyên bố độc lập, tháng 02/2008, như phát súng phát động, phong trào đấu tranh đòi độc lập của xứ Basque ngày càng phát triển Xứ Basque rộng lớn từ thời trung cổ đã được hưởng một quyền tự trị khá rộng rãi trong đất nước Tây Ban Nha và chỉ tới thời cầm quyền của tướng độc tài Francisco Franco (1939 - 1975) mới bị tước mất quyền này Tổ chức ly khai ETA đã tiến hành đấu tranh vũ trang đòi độc lập cho

xứ Basque từ giữa những năm 1960 Cuộc đấu tranh này không ngừng lại sau khi Tây Ban Nha chuyển về hình thức phát triển dân chủ khi tướng Franco đã qua đời và xứ Basque lại được khôi phục quyền tự trị Cuối tháng 03/2007, ETA đã

ra tuyên bố ngừng bắn và ngỏ ý muốn tiến hành thương lượng hóa bình với chính phủ Tây Ban Nha Tuy nhiên tới cuối tháng 12/2007, ETA lại gây ra một vụ đánh bom ở sân bay Madrid với lý do là vì "chính phủ Tây Ban Nha không muốn ủng

hộ tiến trình hòa bình"

Tại Italy, tư tưởng ly khai cũng đang hình thành mạnh mẽ ở các khu vực

công nghiệp phát triển phía Bắc Liên hiệp phía Bắc rất có ảnh hưởng đã đưa ra yêu cầu biến Italy thành nhà nước liên bang Cũng có người mong muốn South Tirol, vùng đất mà Italy nhận được sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, được trở

về với Áo

Bỉ cũng là một trường hợp quốc gia bị chia rẽ nội bộ kể từ năm 1970 Các

tầng lớp xã hội và chính trị của hai nhóm ngôn ngữ chính của Bi hiện nay hoàn toàn cô lập khỏi nhau Từ những năm 2007, việc thành lập một chính phủ quốc gia thống nhất đã gặp vô cùng nhiều khó khăn Trong giai đoạn năm 2010 - 2011,

Bỉ thậm chí còn duy trì tình trạng vô chính phủ trong 589 ngày Những người theo chủ nghĩa dân tộc vùng Flander và yêu cầu về việc khu vực hóa gặp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ phía các đảng vùng Walloon Vấn đề đâu là vùng trung tâm của Brussels được coi như là lý do chính tại sao đất nước này vẫn chưa bị chia tách.4

Một trong những điểm nóng về ly khai còn phải kể tới Scotland Scotland

có một nghị viện khu vực riêng từ năm 1999 Kể từ thập niên đầu của thế kỷ XXI phong trào độc lập của Scotland phát triển mạnh hơn và bắt đầu nhấn mạnh đến

sự khác biệt xã hội giữa Scotland và Anh Sau khi giành thắng lợi trong cuộc bầu

cử năm 2011, Đảng Quốc gia Scotland (SNP) đã có quyền thành lập chính phủ

đa số và tuyên bố chủ quyền hợp pháp với mục đích tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý đòi độc lập.5

Hiện nay, Châu Âu đang trong tiến trình hợp nhất thành một liên minh rộng lớn cả về chính trị, kinh tế, ngoại giao… nhưng không vì thế mà châu lục này trở nên nhất thể hóa khi ngày càng có sự chia rẽ sâu sắc trong nội bộ của từng quốc

4 Christopher K Connolly Independence in Europe: secession, sovereignty, and the European Union (Duke J

Comp & Int'l L, 2013) 24, 62

5 Christopher K Connolly, Independence in Europe: secession, sovereignty, and the European Union (Duke J

Comp & Int’l L, 2013) 24, 51-59

gia Những mầm mống của chủ nghĩa ly khai xuất hiện từ lâu và các nhà phân tích dự báo, trong thế kỷ 21 này, sẽ có hơn chục quốc gia mới xuất hiện trên bản

đồ châu Âu

Một châu Âu đang trong tiến trình nhất thể hóa những tưởng có một nền hòa bình bền vững kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc, nhưng kỳ thực ngay trong từng quốc gia vẫn còn hiển hiện chủ nghĩa dân tộc cực đoan và chủ nghĩa ly khai nên luôn xảy ra các cuộc xung đột khi âm ỉ, khi bùng phát thành cuộc chiến tranh dữ dội đã cướp đi mạng sống của cả triệu người dân vô tội Đây là vấn đề không dễ dàng gì hóa giải nhất là trong bối cảnh lợi ích của các siêu cường, các liên minh đan xen lẫn nhau và không ai chịu nhường nhịn ai

3 Nguyên nhân của xu hướng ly khai ở Châu Âu

Như đã đề cập, mặc dù Châu Âu đang trong quá trình hội nhập và tiến tới thống nhất hơn nữa, vẫn có rất nhiều hoạt động ly khai vẫn đang diễn ra trong lòng Châu Âu Các phong trào ly khai đang lan rộng trên toàn Châu Âu và nó bắt đầu gây sức ép lên các chính phủ Tính tới thời điểm hiện tại, lục địa già đang chứng kiến hơn phong trào ly khai

Có nhiều lý do cho việc các khu vực ở các nước Châu Âu muốn trở nên độc lập Những đặc điểm của từng khu vực, chẳng hạn như ngôn ngữ, thúc đẩy

ý thức về bản sắc riêng biệt và mong muốn đạt được quyền tự quyết Ví dụ như

ở Scotland, việc tồn tại một xã hội với những đặc tính riêng biệt chính là một trong những trụ cột trung tâm của của bản sắc dân tộc Scotland Trong trường hợp của Catalonia hay xứ Basque, việc bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa vùng cũng

là một trong những luận điểm ủng hộ việc giành quyền tự trị Bên cạnh đó, những người theo chủ nghĩa ly khai hay độc lập cũng lập luận rằng chính quyền trung ương chưa thực sự quan tâm nghiêm túc đến khu vực của mình Ngoài ra lịch sử cũng được thường xuyên viện dẫn như một lý do Chẳng hạn như ký ức về chế

độ Franco (1939-1975) và sự đàn áp các ngôn ngữ và truyền thống thiểu số ở các vùng trên lãnh thổ Tây Ban Nha Hay sự thống trị của vùng Walloon ở Bỉ trong

quá khứ cũng hay được viện dẫn cho lập luận của vùng Flanders trong quá trình yêu cầu về quyền tự chủ Nói cách khác, động cơ tìm kiếm sự độc lập này có thể

là nguyên do đến từ lịch sử, văn hoá, chính trị hoặc kinh tế

CHƯƠNG II: THỰC TIỄN XU HƯỚNG LY KHAI ĐÒI ĐỘC LẬP Ở CHÂU ÂU

1 Phong trào ly khai ở Kosovo

1.1 Bối cảnh và diễn biến

Kosovo là một tỉnh tự trị thuộc nước Cộng hòa Serbia, với thành phần dân tộc đa số là người Albanian và thiểu số là người Serb Vào những năm 1980, căng thẳng giữa Kosovo và chính quyền Serbia đã gia tăng sau khi nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa Slobodan Milosevic lên nắm quyền và chính thức bãi bỏ quy chế tự trị của Kosovo vào năm 1989.6 Suốt một thập kỷ sau đó, người Albania ở Kosovo luôn tìm cách để khôi phục quyền tự trị cho Kosovo.7 Năm 1998, việc chính phủ của Slobodan Milosevic khiến 10,000 người thiệt mạng,8 đã thúc đẩy sự can thiệp ngoại giao từ quốc tế, bao gồm chiến dịch của NATO và Nghị quyết 1244 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc nhằm đặt Kosovo dưới sự quản lý của Liên Hợp Quốc Quá trình đàm phán và hòa giải giữa Serbia và Kosovo đã diễn ra với sự giám sát của nhiều bên song đều không đạt được kết quả

Ngày 17/02/2008, Quốc hội Kosovo thông qua Tuyên ngôn Độc lập Đơn phương, tuyên bố ly khai khỏi Cộng hòa Serbia và tuyên bố tuyên bố “Kosovo là một quốc gia độc lập và có chủ quyền”.9 Tuyên bố này được đưa ra sau các cuộc đàm phán thất bại với chính phủ Serbia về tình trạng cuối cùng của Kosovo Mặc

dù được cả Mỹ, Anh và gần như toàn bộ Liên minh châu Âu công nhận, nhưng một số quốc gia khác bao gồm Nga, Trung Quốc tuyên bố không công nhận sự ly

6 Jaber, Tamara, 2011, A case for Kosovo? Self - determination and Secession in the 21st century, The

International Journal of Human Rights, tr.926, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642981003666268

7 Christopher J Borgen, 29/2/2008, Kosovo’s Declaration of Independence: Self - Determination, Secession and Recognition, American Society of International Law, https://www.asil.org/insights/volume/12/issue/2/kosovos-

8 Misha Savic, 14/7/2020, Why the Kosovo Conflict remains a problem for the EU, Washington Post,

9 Kosovo Declaration of Independence

khai của Kosovo Rõ ràng, trường hợp ly khai của Kosovo là một vấn đề gây chia

rẽ trong quan điểm của cộng đồng quốc tế

1.2 Nguyên nhân

1.2.1 Sự thành lập Chính quyền Slobodan Milosevic

Một yếu tố quan trọng dẫn đến xung đột nội bộ Serbia chính là việc Slobodan Milosevic lên nắm quyền cuối những năm 1980 Trái ngược với người cầm quyền trước đó luôn cố gắng cân bằng lợi ích giữa các dân tộc Nam Tư, Milosevic đã công khai theo đuổi chính sách chủ nghĩa dân tộc của người Serbia,10 với khẩu hiệu “Serbia hùng mạnh, Nam Tư hùng mạnh”.11

Năm 1989, Quốc hội Serbia đã đưa ra hàng loạt sửa đổi đối với Hiến pháp Serbia, trên thực tế là nhằm tước bỏ địa vị của Kosovo Hiến pháp Serbia được thông qua năm 1990 đã xóa bỏ hoàn toàn quyền tự trị chính trị mà tỉnh Kosovo được hưởng theo Hiến pháp Nam Tư 1974 Điều này đã đẩy căng thẳng giữa tỉnh Kosovo và chính quyền Serbia lên tới đỉnh điểm

1.2.2 Tình hình vi phạm nhân quyền ở Kosovo (1990-1997)

Các báo cáo của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) đã ghi nhận chính phủ Serbia đã “vi phạm một cách trắng trợn và có hệ thống các nguyên tắc cơ bản nhất được quy định trọng các tài liệu về nhân quyền quốc tế”.12

Nó bao gồm các hành vi: Phân biệt đối xử về tài sản và tái định cư; loại bỏ người gốc Albania khỏi các cơ quan, doanh nghiệp, hệ thống giáo dục và ngành tư pháp; xâm phạm quyền tự do báo chí trên quy mô lớn; xét xử thiếu công bằng; bắt giữ không thích đáng; tra tấn và ngược đãi; cảnh sát sử dụng vũ lực lên người dân;

10 Daniele Conversi, 2003, The dissolution of Yugoslavia Secession by the Centre?, The Territorial Management

of Ethnic Conflict, tr 264

11 Joana Cismas, 2010, Secession in Theory and Practic: The Case of Kosovo and Beyond, Goettingen Journal

of International Law 2, tr 561, https://dspace.stir.ac.uk/bitstream/1893/21701/1/22_article_cismas.pdf

12 Human Rights Watch, 1992, Yugoslavia: Human Rights Abuses in Kosovo 1990 - 1992