THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ DƯƠNG KIỀU MINH - LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Tiếp cận nghiêng về cảm nhận chủ quan Nghiêng về cảm nhận chủ quan có bài: Cảm nhận thơ Dương Kiều Minh Bích Thu, Dương Kiều Minh có cuộc đời giấu bao nhiêu ánh sáng Bình Nguyên Trang,

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Không riêng gì thơ, văn chương nói chung dường như ngày càng

có chiều hướng san sẻ độc giả Trong số các thể loại, thơ phải chịu thua thiệthơn nhiều Đó là một thực trạng mà ai cũng dễ nhìn thấy Vì thế, nhiều ngườikhông khỏi bi quan về sự tồn tại của thi ca khi mà tâm hồn con người dần xơcứng trước bão táp công nghệ, khoa học Nhưng suy cho cùng, như NguyễnQuang Thiều nói: “ có thể những bài thơ cụ thể nào đó không cứu rỗi đượcthế giới nhưng những gì mang tinh thần của thi ca đã và đang cứu rỗi thếgiới” Thơ ca đã, đang và sẽ tồn tại cùng đời sống tinh thần con người, nếukhông là mối quan tâm thường trực thì cũng là ẩn khuất đâu đó, chan hòadưới hình thức này hay hình thức khác, để hát ru, nâng đỡ tâm hồn, nuôidưỡng khát vọng hay để phóng thoát…

1.2 Dành mối quan tâm cho thơ, chúng tôi gặp nhà thơ Dương KiềuMinh trong một trạng huống thật đặc biệt: ông đang ở rất gần thế giới bên kia

vì mắc bệnh hiểm nghèo Điều đó đáng lý không quan trọng gì đối với việctìm hiểu sự nghiệp thơ của tác giả Sáng tác thơ mới là mối quan tâm chínhyếu Nhưng không hiểu có phải điều đó đã thôi thúc hay không mà chúng tôigấp gáp tìm đến thơ ông Biết tên ông từ lâu nhưng thơ vẫn còn là bí ẩn Lầnđầu tiếp cảm với thi phẩm, thơ Dương Kiều Minh đã mang lại sức hấp dẫnriêng biệt Sức hấp dẫn bởi một sự ám ảnh kỳ lạ: Cái tên Dương Kiều Minhcùng thơ ông cứ vang lên trong tâm tưởng, đặc biệt là những vần thơ đầycuốn hút bằng vẻ mộc mạc mà đằm sâu của nó

1.3 Tìm hiểu Dương Kiều Minh mới thấy: Suốt cuộc đời sáng tạo, thinhân đã chọn cho mình một góc riêng lặng lẽ Cách mà Dương Kiều Minhchia sẻ những đứa con tinh thần của mình cũng lặng lẽ Thơ ông đương thời

ít gây tranh luận, không nhiều người biết và vả chăng, văn chương nghệ thuậtđích thực từ xưa đến nay đều cần đến sự sàng lọc của thời gian Có lẽ vậy màcho đến giờ chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, hệ thống về thơ

Dương Kiều Minh Cũng đáng kể một số bài lẻ tẻ của các nhà nghiên cứu,đồng nghiệp, bạn bè viết về người và thơ nhưng gương mặt thơ Dương KiềuMinh chưa định hình Trong hoàn cảnh đó, luận văn này chọn hướng tiếp cận

từ góc độ thi pháp – đang là hướng nghiên cứu khả quan trong nhiều hướng

có thể chọn lựa, để có thể có một cái nhìn tổng quát về sự nghiệp thơ ca củathi sĩ đầy tài năng và bản lĩnh này

2 Lịch sử vấn đề

Gõ tên Dương Kiều Minh trên Google, ngoài các trang báo mạng cóđăng thơ, tùy đàm văn chương của ông thì chỉ từ sau cái chết của thi sỹ, vàotháng 03 năm 2012 mới có vài bài nói tới thơ hay phác thảo đôi nét chân dungtác giả (Có thể còn nhiều bài nghiên cứu khác nữa song vì lí do nào đấy hay

vì điều kiện nên chưa được công bố rộng rãi chúng tôi chưa thể sưu tầmđược) Có thêm một tập kỷ yếu sau buổi tọa đàm: Dương Kiều Minh trongdiễn trình đổi mới thi ca đương đại của khoa viết văn – báo chí – Đại học vănhóa Hà Nội (05.2012 – hiện chưa xuất bản), tập hợp lại, có thể phân ra thànhhai hướng tiếp cận từ các bài viết đó: hướng tiếp cận nghiêng về cảm nhậnchủ quan và hướng tiếp cận từ góc độ thi pháp

2.1 Tiếp cận nghiêng về cảm nhận chủ quan

Nghiêng về cảm nhận chủ quan có bài: Cảm nhận thơ Dương Kiều Minh ( Bích Thu), Dương Kiều Minh có cuộc đời giấu bao nhiêu ánh sáng ( Bình Nguyên Trang), Những mùa thu ám ảnh trong cõi lửng lơ ( Đặng Thân), Dương Kiều Minh : “Thuở niềm tin chưa có trên đời” (Khánh Phương), Nhà thơ Dương Kiều Minh – Bông hoa kèn nở ngang tàn mùa hạ ( Lê Thị Bích Hồng), Thơ Dương Kiều Minh mang hơi xuân từ những cánh đồng (Mai Văn Phấn), Dương Kiều Minh – Thi sỹ của những thôi thúc và quyễn rũ từ khoảng trống đời người ( Ngô Kim Đỉnh), Thơ Dương Kiều Minh – vẻ đẹp của ngôn từ giản dị ( Nguyễn Phan Quế Mai), Nhà thơ Dương Kiều Minh với những thi tầng minh triết Phương Đông ( Nguyễn Việt Chiến), Ngày xuống núi, đôi điều cảm nhận (Ngô Xuân Diện), Dương Kiều Minh lá

vàng kiếp kiếp rơi mờ hoàng hôn ( Trần Anh Thái), Thơ Dương Kiều Minh ngọn lửa đêm hàn (Văn Chinh), Dương Kiều Minh – Thơ của số phận (Đoàn Ánh Dương), Một khoảng trống sau: “Mùa xuân gấp gấp” (Vi Thùy Linh), Dương Kiều Minh với thể thơ văn xuôi (Lưu Khánh Thơ), Nhà thơ Dương Kiều Minh: Thơ đi giữa đời không lấm bụi (Nguyễn Sỹ Đại), Dương Kiều Minh vẫn còn hơi ấm từ củi lửa (Nguyễn Ngọc Phú), Dương Kiều Minh tràn ngập âm thanh mê đắm và khoái cảm (Nguyễn Linh Khiếu)…

Nhìn chung những bài này trình bầy ấn tượng chủ quan có kèm nhậnđịnh đánh giá về sự nghiệp của nhà thơ họ Kiều

Trên cơ sở cảm nhận chủ quan để đánh giá đóng góp của nhà thơ với

quá trình đổi mới thơ Việt hiện đại từ sau 1975, có bài: Cảm nhận thơ Dương Kiều Minh ( Bích Thu), Nhà thơ Dương Kiều Minh – “Bông loa kèn nở ngang tàn mùa hạ” (Lê Thị Bích Hồng), Nhà thơ Dương Kiều Minh với những thi tầng minh triết Phương Đông ( Nguyễn Việt Chiến), và Dương Kiều Minh lá vàng kiếp kiếp rơi mờ hoàng hôn (Trần Anh Thái)

Bài cảm nhận thơ Dương Kiều Minh của tác giả Bích Thu chỉ ra sựthức tỉnh ý thức cá nhân của cái tôi trữ tình trong thơ Dương Kiều Minhthông qua cảm hứng trở về nguồn với những cảm giác, cảm xúc mơ hồ hư ảokhó nắm bắt, được đánh thức bởi sự hoài vọng quá khứ Cái tôi Dương KiềuMinh cũng là một cái tôi đầy tràn khát khao sáng tạo “ Kháng cự quyết liệtvới các tập tục lề thói, vươn tới những vùng đất lạ, đầy bí ẩn của thơ ca”.Trong thơ Dương Kiều Minh ý thức về bản thể gắn liền với ý thức về thờigian, thực chất là những dòng suy tư về thân phận con người Hình thức nghệthuật trong thơ ông nghiêng về thể thơ văn xuôi với giọng điệu của sự từ tốn

da diết

Cùng quan điểm với tác giả Bích Thu, Lê Thị Bích Hồng trong bài:

Bông loa kèn nở ngang tàn mùa hạ khẳng định vai trò Dương Kiều Minh với

công cuộc đổi mới thơ, nhưng nhấn mạnh tới sự đổi mới toàn diện, nội dungcảm hứng, hình thức nghệ thuật, “ Ở cảm xúc chung, cách nhìn, cách cảm,

cách tổ chức câu thơ, bài thơ, đặc biệt là hình ảnh và ngôn ngữ thơ” Đặttrong dòng chảy của thi ca, trên một cái nhìn khái quát, tác giả Lê Bích Hồngkhẳng định cái tôi Dương Kiều Minh vừa kế thừa, vừa đổi mới so với thơtruyền thống.

Nguyễn Việt Chiến thì phát hiện ra cá tính Dương Kiều Minh là chủđộng hướng sự tìm tòi của mình về Phương Đông – Nguồn cội, còn Trần Anh

Thái trong Lá vàng kiếp kiếp rơi mờ hoàng hôn thì cho rằng: “Dương Kiều

Minh khi xuất hiện trên văn đàn đã mang tới một luồng không khí mới lạ…Dương Kiều Minh không tìm tòi, đổi mới về hình thức thơ,… Đổi mới củaDương Kiều Minh là đổi mới về thẩm mỹ… Mang lại cho thơ tinh thần tự dothuần khiết”

Trừ những bài trên, còn lại là phần cảm nhận chủ quan về vẻ đẹp thơDương Kiều Minh

Bình Nguyên Trang và Nguyễn Linh Khiếu qua hai bài: Dương Kiều Minh có cuộc đời giấu bao nhiêu ánh sáng, Dương Kiều Minh tràn ngập âm thanh mê đám và khoái cảm gặp gỡ nhau trong một niềm rung cảm về thế giới

ánh sáng tinh khôi ngập tràn trong thế giới thơ Dương Kiều Minh Thơ ông làánh sáng phản chiếu những gì đã qua hay những gì chưa tới Một thực tại tinhkhiết không nhuốm bụi trần

Một số bài cảm nhận chủ quan dọc theo hành trình thơ tác giả: Thơ Dương Kiều Minh mang hơi xuân từ những cánh đồng (Mai Văn Phấn), Thơ Dương Kiều Minh ngọn lửa đêm hàn (Văn Chinh), Dương Kiều Minh thơ của

giản dị và hiện đại ấy” Kết thúc bài viết tác giả nhận định: “Dương KiềuMinh cùng các nhà thơ đương thời đã tạo nên một khuynh hướng thơ sau1975”.

Đi qua sáu tập thơ, tác giả Văn Chinh trong bài: Thơ Dương Kiều Minh ngọn lửa đêm hàn ngợi ca nhà thơ ở nhân cách thơ với khát vọng sáng tạo,

khát vọng đi tìm cái đẹp : “Tôi có cảm giác Minh sẵn sàng xé mình cho thơ,cho cái đẹp” , “Với tôi, ngay cả lúc này, Minh đang nằm lạnh dưới đất kín,ông vẫn thỏa nguyện mỉm cười Bởi ông biết, thơ ông đang sống một đời sốngkhác, đời sống của những ngọn lửa”

Những mùa thu ám ảnh trong cõi lửng lơ là một bài cảm thơ đầy kinh

nghiệm, có chiều sâu Từ một sự tiên cảm có “ Một dòng tiềm thức như mộtngọn thác khổng lồ ập xuống”, qua một hồi ngẫm ngợi, suy tưởng, tác giả kếtluận: “ có thể nói, dòng tâm thức – đó là con đường thơ Dương Kiều Minh”.Đây là một trong số không nhiều bài viết dẫn ra được những câu thơ hay vàđẹp thực sự chứng tỏ khả năng cảm thơ tinh nhạy Còn một bài như thế :

Dương Kiều Minh – thuở niềm tin chưa có trên đời của tác giả Khánh

Phương Chủ thể bài viết này nhìn thấy: “Thế giới Dương Kiều Minh hiện lênbằng vẻ đẹp Cái đẹp ấy toát ra từ thiên nhiên, cảm giác về ánh sáng, từ cảnỗi buồn”

Đặt trong bối cảnh và không khí đổi mới thơ sau 1975, Đoàn ÁnhDương chỉ ra nguồn cội của những cách tân sáng tạo trong thơ Dương KiềuMinh là: “ngọn lửa rơm rạ, của cội cây đã lưu giữ trong Dương Kiều Minhnhững thiết tha ngày cũ, soi sáng con đường làm mới thơ trên những vangvọng của một truyền thống thơ Phương Đông trầm mặc” Và ở những tập thơ

về cuối thi sỹ đã bỏ lại một khoảng cách so với những vần thơ đầu thì điều đóvẫn làm nên căn cốt trong thơ ông

Không cố gắng định vị Dương Kiều Minh bằng những ngôn từ sáo

rỗng, cũ mòn, Vi Thuỳ Linh trong bài Một khoảng trống sau mùa xuân gấp gấp khắc họa thơ với người bằng ngôn từ sắc nét: “thơ Dương Kiều Minh toát

lộ tâm hồn nhạy cảm, luôn đeo đẳng tiếc thương ký ức và cả khát vọng bungtỏa xa xôi chất ngợp, ngân vang chuỗi hình ảnh bằng lượng từ vựng dồi dào”,

“một biểu tượng dấn thân kiên cường, lặng lẽ, con người nhân hậu, trong sáng

ấy luôn ý thức về văn hóa, nghệ thuật”

Ngày xuống núi, đôi điều cảm nhận (Nguyễn Xuân Diện) là một bài

hiếm hoi viết về một tập thơ Bài viết ngắn nhưng theo lời tác giả đã được nhàthơ tôn thành “ Ông lão” Ngày xuống núi đậm chất “ Uyên bác”, “ nói đượcniềm u hiển của tâm linh bằng một điệu thức rất gợi” Ngày xuống núi “ đằmsâu chất hoài niệm – niềm hoài niệm đẩy lên thành sự thăng hoa và hướng tới

sự siêu thoát”

Những bài viết trên thiên về cảm nhận chủ quan, tác giả bài viết chỉ chútrọng nói tới ấn tượng của mình cho nên rất khó có được sự bao quát tổngthể Nếu có cố gắng đưa ra nhận định khái quát thì các tác giả cũng chưa lýgiải được thấu đáo.Tuy vậy, những ấn tượng đó cũng có ý nghĩa như nhữnggợi mở để phát hiện ra phần đặc sắc trong thơ Dương Kiều Minh

2.2 Nghiêng về tiếp cận thi pháp

Nghiêng về tiếp cận thi pháp có các bài: Cảm thức thời gian trong thi pháp thơ Dương Kiều Minh ( Đỗ Ngọc Yên), Thi pháp ngôn ngữ thơ Dương Kiều Minh (Hoàng Kim Ngọc), Dương Kiều Minh – lữ thứ đời, lữ thứ thơ

(Văn Giá)

Bài Cảm thức thời gian trong thi pháp thơ Dương Kiều Minh (Đỗ

Ngọc Yên) với quan niệm “ Thời gian là một khái niệm mang đầy tính chủquan, trong quá trình sáng tạo nghệ thuật “ Cảm thức thời gian là một vũ khílợi hại trong quá trình sáng tạo cũng như tiếp cận văn bản thơ Có hai dạngthời gian: Thời gian thực – vật chất và thời gian ảo – tâm lý sáng tạo, từ đó

Đỗ Ngọc Yên đặt vấn đề: “ Cảm nhận đầu tiên cũng là ấn tượng sâu sắc nhấtvới tôi là cảm thức thời gian trong thi pháp thơ” của Dương Kiều Minh Ở bàiviết tác giả lựa chọn khảo sát 52 bài (ứng với tuổi thọ của nhà thơ) Rồi bằngphương pháp thống kê phân loại, Đỗ Ngọc Yên đi đến kết luận “ý thức về

thời gian trong cảm quan quay về với quá khứ kỷ niệm, vượt ra khỏi nhữngràng buộc của đời sống thường nhật, tiến dần đến độ nghiệm sinh thời vận,siêu thoát khỏi cõi phàm trần, đây chính là sự biến thiên của tâm lý sáng tạothường thấy trong nhiều bài thơi của Dương Kiều Minh”.

Bài viết này đáng ghi nhận ở sự phát hiện thời gian là vấn đề rất nhứcnhối trong thơ Kiều Văn Minh nhưng những lý giải và kết luận tuy khôngphải là không có lý song, chưa thực xác đáng Sự cảm thụ, biểu đạt trong tâmthức sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật không phải chỉ đơn giản như vậy

Bài Thi pháp ngôn ngữ Dương Kiều Minh (Hoàng Kim Ngọc) là một

bài viết có sự lầm lẫn giữa các phạm trù thi pháp học: Nhan đề là thi phápngôn ngữ nhưng nội dung lại khảo sát thời gian và không gian nghệ thuật,nghệ thuật miêu tả thời gian và không gian nghệ thuật Song, có một số điềuđáng ghi nhận ở đây Tác giả đã phát hiện ra biểu tượng mùa xuân, mùa thu,con đường, cánh đồng, người mẹ, có một số tìm tòi về hình thức nghệ thuậtnhưng kết luận cuối cùng lại chưa thuyết phục Câu hỏi: “ Ta là ai? Ta đang đi

về đâu? Ta đang làm gì? Ta đi về đâu?” mà tác giả đặt ra vênh lệch so với vấn

đề đã nêu và kết quả nghiên cứu, hơn nữa trả lời những câu hỏi ấy không phải

là cách tìm con đường thơ Dương Kiều Minh đã đi

Tiếp cận từ góc độ thi pháp, Văn Giá cho cái tôi Dương Kiều Minh làmột cái tôi lữ thứ bất an, tha hương mà vẫn hoài hương và một cái tôi cô độc,hướng nội cao độ Thế giới mà cái tôi lữ thứ hoài niệm là “Thế giới ngày xưa

đã mất” : Cậu bé, mẹ, quê xưa Về hình thức nghệ thuật “có sự chuyển biến

về giọng điệu: Từ hình thức trữ tình sang hình thức tự tình” Bài này có cơ sởkhoa học do đó có được sự lý giải ở mức độ nhất định Thực chất đây sựkhám phá thế giới nghệ thuật thơ nhưng tác giả chưa đi sâu lý giải cặn kẽ.Một bài viết ngắn, Văn Giá không có điều kiện làm rõ cái tôi thi sỹ DươngKiều Minh ở mọi diện và chiều sâu của nó

Như vậy, nhìn tổng thể những bài viết trên, dẫu là cảm nhận chủ quanhay những phát hiện, luận giải có cơ sở khoa học thì ít nhiều, đều đã thức dậy

hồn thơ Dương Kiều Minh ở phương diện nào đấy Đã có những phát hiệnđáng kể về hình tượng cái tôi, hình tượng thế giới, một vài nét về nghệ thuật

và tư tưởng cảm hứng phong cách Một số nhà nghiên cứu cố gắng đưa ranhận định về chỗ đứng của Dương Kiều Minh cũng như những cách tân củaông trong quá trình đổi mới thi ca sau 1975 Có nhiều ý kiến thống nhất chothấy sự am hiểu về thơ cũng như tác phẩm của nhà thơ nhưng còn có bài chủquan, chung chung, chưa tiếp cận tới cái tôi nội cảm của thi sĩ, còn tồn tại cácnhận định có thể gán vào bất cứ tác giả nào trong chặng đường đổi mới thơsau 1975 cũng được Cá biệt, một vài bài sơ sài thiếu sức thuyết phục, chưathâm nhập được vào thế giới thơ Thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minhnhư vậy rõ ràng còn là vấn đề đòi hỏi phải giải quyết thỏa đáng

3 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là Thơ Dương Kiều Minh gồm bảy tập: Củi lửa, Dâng mẹ, Những thời đại thanh xuân, Ngày xuống núi, Tựa cửa, Tôi ngắm mãi những ngày thu tận, Khúc chuyển mùa và hai tùy đàm văn chương: Những viên ngọc sáng, Tìm hiểu người xưa qua sách cổ Ngoài ra Dương Kiều Minh còn

để lại 30 bài tiểu luận về thơ, văn xuôi, thơ cách tân của một số nhà thơ hiệnđại Việt Nam hiện chưa xuất bản, cũng thuộc phạm vi khảo sát

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Giải quyết đề tài từ góc độ thi pháp, xác định thế giới nghệ thuật là mộtphạm trù thi pháp học, là sản phẩm sáng tạo của nghệ sỹ, chỉ có trong tácphẩm…, là một kiểu tồn tại đặc thù… có cấu trúc, có ý nghĩa riêng chịu sựchi phối của quan niệm nghệ thuật của tác giả Theo đó, thế giới nghệ thuật làthế giới được tạo ra trong nghệ thuật, bằng nghệ thuật, là thế giới tư tưởng,thẩm mĩ, thế giới tinh thần của con người Thế giới nghệ thuật của một tác giả

cũng thuộc vào phạm trù văn học sử Do vậy, giải quyết đề tài này vừa phảikhảo sát văn bản thơ, nghiên cứu hình thức nghệ thuật mang nội dung tưtưởng, nhưng không bỏ qua các yếu tố lịch sử, thời đại, thân thế nhà thơ nhằm

hỗ trợ cho quá trình khám phá thế giới nghệ thuật đó

3.3.1 Thế giới nghệ thuật bao giờ cũng chịu sự chi phối của quan niệm nghệthuật, cho nên phải nghiên cứu quan niệm nghệ thuật, đồng thời cần thiết phải

có sự hình dung về các chặng đường thơ, lấy đó làm cơ sở đi sâu vào khámphá thế giới hình tượng

3.3.2 Thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh là một chỉnh thể thống nhấtbởi các yếu tố tác động lẫn nhau trong một cấu trúc, có quy luật vận độngriêng biệt, thể hiện cái tôi thi sĩ cảm nhận thế giới khách quan và biểu hiệnbằng tưởng tượng chủ quan Nhìn vào thế giới nghệ thuật người ta thấy được

sự trải nghiệm của một nhà văn , phong cách cá tính và một khả năng tư duysáng tạo

3.3.3 Nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ trữ tình phải nghiên cứu hình tượngcái tôi Đây là “Nhân vật trung tâm, là hạt nhân của cấu trúc chỉnh thể”[25,21] Luận văn xác định nhiệm vụ nghiên cứu hình tượng cái tôi trong thơDương Kiều Minh từ góc độ thi pháp

Cái tôi có thể bộc lộ trực tiếp hoặc có thể ẩn khuất sau những hìnhtượng thế giới bên ngoài Vì khi chủ thể trữ tình ý thức về mình cũng là lúcđồng thời thế giới bên ngoài được đẩy ra thành khách thể Cho nên nhận thứcchủ thể phải gắn liền với khách thể Hình tượng cái tôi – thế giới bên ngoài

do vậy chỉ là sự phân biệt tương đối để soi chiếu những chiều khác nhau củamột tâm hồn thơ, không phải là sự phân tách biệt lập hoàn toàn

3.3.4 Thế giới hình tượng tất yếu được thể hiện bằng văn bản ngôn từ Bởithế phải nghiên cứu hình thức nghệ thuật nhằm làm sáng tỏ mối tương quanbiện chứng giữa nội dung – hình thức thơ Dương Kiều Minh, đồng thời bướcđầu nhận diện một phong cách thơ trên chặng đường đổi mới

4 Đóng góp của luận văn

Nghiên cứu thơ Dương Kiều Minh từ góc độ thế giới nghệ thuật nhằmkhám phá tài năng thơ và định vị gương mặt thơ cũng như, góp phần vào việckhẳng định những đóng góp của ông trong quá trình cách tân thơ Việt Namsau 1975

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau đây:

5.1 Phương pháp phân tích – tổng hợp

Nghiên cứu văn chương nghệ thuật dù ở cấp độ nào hay từ góc độ nàothì đều không thể bỏ qua khâu cảm thụ thẩm mĩ Trên cơ sở cảm thụ nghệthuật, luận văn phân tích, tìm kiếm và tổng hợp để phát hiện những biểutượng nghệ thuật ám ảnh trong thế giới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh.5.2 Phương pháp cấu trúc- hệ thống

Với quan niệm thế giới nghệ thuât thơ Dương Kiều Minh là một chỉnhthể thống nhất bởi các yếu tố có mối quan hệ biện chứng nội tại, luận văn sửdụng phương pháp cấu trúc hệ thống tìm ra những yếu tố cơ bản tạo nênchỉnh thể và quy luật cấu trúc nên hệ thống đó, giúp hình dung diện mạo thếgiới nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh

5.3 Phương pháp so sánh đối chiếu

So sánh đối chiếu ở một chừng mực nhất đinh để thấy được thế giớihình tượng biến chuyển qua các chặng đường sáng tác, đồng thời đặt trongkhông khí đổi mới sau 1975 nhằm phát hiện ra những đóng góp của nhà thơtrong công cuộc cách tân thơ

5.4 Phương pháp tìm kiếm thông tin internet

Sử dụng phương pháp tìm kiếm thông tin internet nhằm hỗ trợ cho việcthu thập và tổng hợp tài liệu, chọn lọc những yếu tố, vấn đề có liên quan đến

đề tài

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, mục lục, thư mục tài liệu tham khảo,nội dung luận văn triển khai 3 chương:

 Chương 1: Dương Kiều Minh - những chặng đường thơ và quanniệm nghệ thuật

 Chương 2: Thế giới hình tượng thơ Dương Kiều Minh

 Chương 3: Những đặc sắc nghệ thuật thơ Dương Kiều Minh

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: DƯƠNG KIỀU MINH - NHỮNG CHẶNG ĐƯỜNG THƠ VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

1 Những chặng đường thơ Dương Kiều Minh

1.1.Vài nét tiểu sử

Nhà thơ Dương Kiều Minh tên thật là Kiều Văn Minh, sinh ngày6.1.1960 tại thôn Nam Cường, xã Tam Đồng, huyện Mê Linh, tỉnh VĩnhPhúc Có mặt trên đời hơn 50 năm, ông sống chủ yếu rồi mất tại thành phố

Hà Đông, vào ngày 28.3.2012

Thuở nhỏ, Dương Kiều Minh sống ở quê hương nhưng tài năng thơchưa phát lộ Tuy vậy, tuổi thơ và quê hương đã làm nên miền ký ức khôngthể nguôi quên, là mảnh đất nuôi dưỡng tâm hồn nhà thơ cho đến khi ôngdừng bút

Từ năm 1980 đến 1991, Dương Kiều Minh công tác tại Tổng công tyxây dựng sông Đà, gắn bó tuổi thanh xuân với công trình thủy điện Hòa Bình,bắt đầu làm thơ và tâm hồn thơ đó được nuôi dưỡng trong cái nôi văn chươngnghệ thuật lúc bấy giờ: nhà thơ họ Kiều tốt nghiệp Trường viết văn Nguyễn

Du khóa 3, chính thức gia nhập làng văn với tập đầu tay: Củi lửa.

Ra trường, từ năm 1991 đến khi từ giã cõi đời, Dương Kiều Minh côngtác tại Sở Văn hóa- Thông tin Hà Tây rồi chuyển sang công tác hẳn trongnghành Văn học- Nghệ thuật, từng đảm nhiều chức vụ: Phó Chủ tịch rồi Chủtịch Hội Văn học Nghệ thuật Hà Tây; Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ thủ đôTản Viên sơn; Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Hà Nội Nhưng côngviệc mà Dương Kiều Minh đam mê và dành trọn tâm huyết của mình là sángtác thơ ca Vì vậy nhắc tới ông, người ta nghĩ tới một nhà thơ chứ không phảimột nhà lãnh đạo văn nghệ với một sự nghiệp thật đáng trọng Tác phẩm củaông gồm:

Thơ (7 tập):

 Củi lửa (1989), Nxb Tác phẩm mới.

 Dâng mẹ (1990), Nxb Văn hóa.

 Những thời đại thanh xuân (1991), Nxb Văn học.

 Tựa cửa (2000), (chưa xuất bản), đã in trong Thơ Dương Kiều Minh,

Nxb Văn học

 Tôi ngắm mãi những ngày thu tận (2008), Nxb Hội nhà văn.

 Khúc chuyển mùa (2011), (chưa xuất bản), đã in trong Thơ Dương Kiều

Minh, Nxb Hội nhà văn

Tùy đàm văn chương (2 cuốn):

 Tìm hiểu người xưa qua sách cổ (2006), Nxb Lao động.

 Những viên ngọc sáng (2008), Nxb Hội nhà văn.

Ngoài ra còn số ít tiểu luận về thơ, văn xuôi, thơ cách tân về một số nhàthơ hiện đại Việt Nam chưa xuất bản

Với tư cách là người quản lý phong trào Văn nghệ, Dương Kiều Minh

còn cho xuất bản được bộ Tổng tập Văn học Nghệ thuật Hà Tây gồm 9 cuốn

với tổng số trang lên tới ngót 5000 Đó là một bộ sách quý chứa đựng giá trịtinh thần của các thế hệ văn nghệ sỹ xứ Đoài

Dương Kiều Minh đã ra đi mà ý tưởng của ông vẫn còn đang phát lộnhững chiều sâu mới hứa hẹn những trang viết đầy bản sắc, để lại những dư

âm khôn nguôi về người và thơ trong lòng bè bạn văn chương cũng như ngườiđọc Sự nghiệp văn học của ông xứng đáng là một minh chứng cho tấm gươnglao động nghệ thuật hết mình cho nhiều thế hệ những nhà văn trẻ tiếp nối

1.2.Những chặng đường thơ

Bảy tập thơ, Dương Kiều Minh rẽ cho mình lối đi riêng khác biệtnhưng không dị biệt Đi dọc hành trình thơ cùng tác giả, người đọc được trảinghiệm mọi cung bậc xúc cảm vừa tinh khôi vừa mới lạ Trên con đường đó,nhà thơ không tạo ra những khuất khúc, những bước ngoặt đột ngột của tưtưởng và hình thức thể hiện Tuy không phải không có sự vận động biến

chuyển, nhưng điều đáng nói là Dương Kiều Minh thuộc người có ý thức cáchtân nghệ thuật và kiên định với sự chọn lựa ban đầu của mình Thơ ông là mộtthể thống nhất từ đầu đến cuối Ông thủy chung với bút pháp thể hiện đượcchọn lựa ngay từ tập thơ đầu Với cách thể hiện mới, thế giới thơ Kiều Minh

mở ra thật buồn nhưng sáng trong, đẹp đẽ Tâm hồn thi sỹ ấy đầy thơ, nhạc,họa cùng những suy cảm về đời người bằng một cái tâm hồn hậu Cùng vớimột số nhà thơ như Nguyễn Quang Thiều, Dư Thị Hoàn, Trương NamHương, Mai Văn Phấn, Nguyễn Lương Ngọc,… Dương Kiều Minh đã gópphần quan trọng tạo nên khởi động mạnh mẽ cho công cuộc cách tân thơ Việtlúc bấy giờ

Hơn hai mươi tuổi, Dương Kiều Minh đã cho ra đời một tập thơ dày

dặn có cái tên quen mà lạ Củi lửa thật gần gụi thân thuộc gắn bó với mỗi

người Nó là năng lượng, là hơi ấm, là sức nóng lan tỏa và bền bỉ Đặt vàothời điểm mà tập thơ chào đời, những năm cuối của thập kỷ 80 thế kỷ XX, cóthể coi như thời kỳ bản lề đánh dấu sự chuyển biến của thơ ca Việt Nam sanggiai đoạn mới, khi mà bao nhà thơ còn đang “vương vấn” nhiều với quá khứ,

Kiều Minh đã xác định được hướng đi của mình một cách dứt khoát Củi lửa

phải chăng còn chứa ẩn dự cảm về một khả năng “tỏa hơi ấm” trong vùngkhông gian thơ đang lạnh lẽo khi ấy Sau này, thơ ca đã có nhiều ngả rẽ, với

những cách tân táo bạo, con đường thơ thênh thang rộng mở, nhưng Củi lửa

tự tin vào việc không làm mới mình bằng những hình thức lạ lẫm, nó vẫn rấtthuần Việt, từ nội dung tư tưởng cho đến hình thức nghệ thuật Phải chăngDương Kiều Minh cũng dự cảm được sự vận động biến chuyển của thơ; phảichăng nhà thơ nghĩ, sáng tạo trên cái nền truyền thống tức là trở về bản sắcvốn có của mình? Để trả lời dứt khoát câu hỏi ấy thật khó, chỉ biết rằng nhàthơ xứ Đoài trong suốt lộ trình thơ đã diễn tả đời sống nội tâm con người hiệnđại với một hình thức nghệ thuật mới mẻ mà phù hợp với cách cảm cách nghĩ

của tâm hồn dân tộc Cho nên sức truyền dẫn của Củi lửa không giật gân mà

giống như mưa lâu thấm đất, càng đọc càng hay, càng mới, càng ngân nga

bung tỏa đến ám ảnh Như Nguyễn Ngọc Phú nói: “ đọc Dương Kiều Minhnhư được chiêm nghiệm một thế giới tâm linh ảo ảnh mà ám ảnh, không rậmrạp trong khu vườn ngôn ngữ như Nguyễn Quang thiều, không tài hoa bay

bổng như Trương Nam Hương Dương Kiều Minh là một thứ Củi lửa Hòn

than ấy có độ ấm nóng của cuộc đời, có độ phát sáng âm ỉ của tâm trạng,không chói sáng nhưng sức lan tỏa của nó thổn thức và bền bỉ”

Tập thơ đầu tay thường là dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp sángtác của những nhà thơ có tài năng, hé lộ những hương sắc sở trường và cảnhững sở đoản mà sau này, cho dù nhà thơ có bước tiếp con đường ban đầu

đã đi hay rẽ sang nẻo khác thì tinh hoa và khả năng sáng tạo được tiên báongay từ những trang viết đầu đời, vẫn như sợi chỉ xuyên suốt làm nên linhhồn và phong cách thơ ấy

Củi lửa của Dương Kiều Minh giống như “cánh cửa rộng đột mở”( Mai

Văn Phấn) đưa bạn đọc vào thế giới tinh khôi lấp lánh ánh sáng Với cáchthể hiện mới lạ, với nhiều bài thơ có cấu tứ chặt chẽ chứng tỏ một sự chuẩn bị

kỹ càng, một suy nghĩ đến độ thấu đáo Qua tập thơ người ta thấy nhà thơDương Kiều Minh rất tự tin, không phân vân đắn đo, một thái độ quyết liệt,một tư tưởng chin muồi, không còn chút rơi rớt nào của thơ ca thời chiến

Lần giở những trang thơ thì thấy nhà, thơ họ Kiều đã tạo cho mình mộtkhông gian thơ rất riêng Tuy viết về những hình ảnh quen thuộc của làng quêViệt Nam như: người mẹ, cánh đồng, con đường, mùa gặt , tuổi thơ, chùmmồng tơi, bông cúc, hoa cải, hương gió đồng nội, gái quê, tình yêu ….nhưngchúng không cũ mòn mà mang đến những rung động lạ trong cảm xúc bởichúng có khả năng gợi ra ở người đọc những liên tưởng đa chiều với sự huyđộng tối đa của mọi giác quan Những hình ảnh đó hiện lên trang thơ KiềuMinh bao giờ cũng sống động với sự kết hợp của những chi tiết cụ thể và trừutượng, từng chùm từng chùm phức hợp hình ảnh lan tỏa, thực sự tươi mới có

sức cuốn hút đến lạ kỳ Mỗi lần đọc lại Củi lửa là mỗi lần thế giới thơ đó khởi

sinh tái tạo thêm lần nữa trong tâm tưởng, có tính “năng sản” không ngừng

trong thế giới nội tâm Ở đó thiên nhiên con người hiện lên lung linh huyền ảo

và trong suốt, còn thi sĩ run rẩy ngỡ ngàng khi được trở về thuở bé dại, đượcđắm chìm trong bầu không khí thanh mát tinh khôi:

- Ở giữa cánh đồng của mẹTrong chiếc nôi màu thiên thanh

(Cánh đồng thơ ấu)

- Ngỡ vừa qua giấc mơ hoang dạiCậu bé tìm lại đồng xu đánh mất ngày xưaĐáy bể ngâm trong vắt

Ồ một vầng trăng vừa được vớt lên

(Cám dỗ)

Trong tập đầu tay này có nhiều bài tiêu biểu không chỉ cho cả tập màvới toàn bộ sự nghiệp thơ Dương Kiều Minh Thật ấn tượng khi trở về làngquê trong thơ thi sỹ, người ta không chạnh nghĩ một chút nào tới Nguyễn

Bính Những bài : Củi lửa, Hy vọng, Cánh đồng thơ ấu, Trong mưa, Vừa giấc

mơ dịu dàng đậu xuống, chắc chắn sẽ còn được nói tới nhiều và sẽ còn gắn

mãi với cái tên nhà thơ Người đọc sẽ không thể quên được hương vị màDương Kiều Minh mang lại ở đây là sự tế vi đến mơ màng Ví như những câuthơ trong sáng và tinh tế số một này :

Con chạy trên đồng lúa rộ vàngMạng nhện giăng giăng bụi hoa cúc dạiBức tường ánh sáng

Điều gì dào lên trong những hạt li ti

(Hy vọng)

Dương Kiều Minh có khả năng gợi không gian đa chiều và bất tận:

- Ở giữa cánh đồng của mẹTrong chiếc nôi màu thiên thanh

Mơ mơ cánh đồng thơ ấuKhông không không cả bóng người

Kia đôi tình nhân gần khuấtKia chiếc cầu cong thảnh thơiKia những hàng cây thân trắngKia tòa nhà cổ im lời

Đấy cánh đồng ngày thơ ấu

Ta chỉ như là khách thôiTất cả kia là cậu béChìm trong mờ ảo sắc trời

(Cánh đồng thơ ấu)

Tất cả quá khứ và hiện tại, cả thiên nhiên con người, cả vật thể và linhhồn cùng đồng hiện như ùa vào trong tầm tay với mà lại không thể nào chạmtới được, khiến con người ta không bị hụt hẫng mà trái lại muốn đắm chìmmãi trong đó Còn đây là những câu lục bát hiếm hoi trong thế giới thơ tự do

và thơ văn xuôi của Dương Kiều Minh nhưng thật độc đáo chỉ có thể cảm chứkhông thể tả:

Trong mưa có một ngôi đền

Và mưa từng ngón buông mềm mái tây

Và mưa từng ngón ngón gàyLen len rây rẩy bàn tay gượng gang

(Trong mưa) Bài thơ Củi lửa mà được tác giả lấy tên đặt nhan đề cho cả tập mang

hàm ý trở về nguồn Đó cũng là cảm hứng xuyên suốt các chặng đường thơDương Kiều Minh (từ chặng đường thơ sau nguồn cảm hứng ấy xen lẫn và bịlấn át bởi nỗi buồn nhân thế) Bài thơ cũng rất tiêu biểu cho nghệ thuật thơông Đó là sự kết hợp chuỗi hình ảnh tưởng như tách rời nhưng lại được kếtdính với nhau bằng mạch cảm xúc nhất quán khiến thơ tạo ra nhiều khoảngtrống dành để cho bạn đọc suy tưởng Thơ ông vì vậy không quá khó nhưng

không phải dễ đọc Tuy nhiên khi đã nhập được vào tác phẩm thì cứ thấyngân nga mãi Những câu thơ:

Mơ được về bên mẹ

Ao xưa, mảnh vườn nhỏ ngày xưaBậc thềm giàn giụa trăng mỗi tốiBên những hoàng hôn loang lổ gò đồiMùi lá bạch đàn xộc vào giấc ngủCon về yêu mái rạ cuộc đời

…như những nốt nhạc trầm giao thoa trong tưởng tượng là hiện thực đời sống

và những giấc mơ Cái thực và cái ảo đan bện hài hòa tạo trạng thái mơ, saythường thấy trong thơ Dương Kiều Minh Còn đây là khổ kết:

Một sớm vắng

Ùa lên khói bếp

Về đây củi lửa ngày xưa

Một sớm vắng vút lên trên nền nhạc trầm bổng như một điểm nhấn làm

sống lại diễn tiến những hình ảnh từ đầu bài thơ rồi đột ngột chốt lại bằng haicâu cuối “Ùa lên khói bếp/ Về đây củi lửa ngày xưa” Tuy khép lại nhưng Củilửa liên tiếp tạo những âm thanh vang vọng , nuôi dưỡng trạng thái sâu lắngcủa cảm xúc, lôi cuốn người đọc vào thế giới mặc tưởng, tâm hồn thanh caorộng mở bay bổng…Cách viết này sau được nhà thơ triển khai trong nhiều bài

ở những tập tiếp theo tạo nên phong cách thơ Kiều Minh

Sau Củi lửa , Dương Kiều Minh kiên định triển khai thi pháp mà mình chọn lựa Dâng Mẹ, Những thời đại thanh xuân đã nối tiếp tập thơ đầu tay về

nội dung cảm hứng và cũng là sự kết thúc một chặng đường thơ Tuy dần lộ

ra một cái tôi trăn trở nhiều về cuộc đời nhưng Kiều Minh về căn bản vẫn giữđược giọng nói trong trẻo ban đầu Đây là niềm hân hoan khi bắt gặp trong cáinhìn đầu tiên thế giới ban sơ:

- Mùa vàng, mùa vàng

Những ký ức không bao giờ lặp lại

Ta còn nguyên sơ hơi thở tự do

(Những thời đại thanh xuân)

…là khung cảnh thiên nhiên mơ như cõi tiên “cánh đồng bao la dập dờn tiếnghát/ Các nàng tiên thiên giới tụ về” nhưng vẫn cho người đọc biết rằng cõitiên ở trong hiện thực: hồ nước, đụn rơm, cây cầu gỗ, hội hè thôn quê sênhsáo nhặt khoan, bông hoa cỏ dịu dàng thiếu nữ:

Cánh đồng bao la dập dờn tiếng hát

Hồ nướcĐụn rơmCây cầu gỗHội hè thôn quê sênh sáo nhặt khoan

Bông hoa cỏ dịu dàng thiếu nữCác nàng tiên thiên giới tụ về

(Thôn quê)

Nhưng cũng từ đây, trong bức tranh quê thuần khiết đã bắt đầu có dấu hiệucủa đời sống phồn tạp:

Bài ca Niềm Vui Sống

Ấy tiếng chông cuối chiều dóng dảCơn lốc cuốn theo đám bụi nô đùaHai đứa trẻ dắt nhau chân trời xa tít

(Khúc dâng Mozart)

Khung cảnh thiên nhiên thấm đẫm nỗi buồn khắc khoải,ưu tư:

Thôi thôn dã bức tứ bình tưởng niệmBầu trời u tịch mênh mông

Ánh sáng hắt những đền đài cổ

Mẹ hoài công chờ trông

………

Xa lăm lắm ngày xuân xa lăm lắmBên giậu buồn cậu bé đứng trầm tưThôi thôn dã cánh diều mỏng dínhNỗi niềm sầu muộn ngất ngư.

(Thôn dã)

Ở đây lộ rõ trong thơ Dương Kiều Minh một cái tôi trằn trọc, dằn vặt, giằng

xé cho thấy một đời sống nội tâm không thanh thản Số lượng những bài thơtrong sáng đã bị lấn át bởi chuỗi những bài suy tư chiêm nghiệm về thế sự:

Lan can, Thôn dã, Thời, Prôtêmê và lửa, An pôn lông và niềm cô tịch, Cổ tích, Bày tỏ, Không đề, Giông thu, Những ngày u ám, Cay nghiệt, Lưng chừng đêm, Vô thanh, Những thời đại thanh xuân,…Người đọc không khó để

dẫn ra những câu thơ nặng trịch nỗi niềm nhân thế như thế này:

Quá nhiều đổi thay, nỗi buồn không đổiQuá nhiều đổi thay, buồn chồng chất buồn

Krixto, Faust, Gửi Đôn ki hô tê, Khi ấy nhà thơ giống như nhà tiên tri được

phép cao giọng phán truyền chân lý mà không sợ bị lung lay Nhưng nếu nhưviết về đồng quê, Dương Kiều Minh rất trong trẻo, thơ ngây trầm ấm thì khitrăn trở nỗi niềm nhân thế, thơ ông lại chợt ưu tư, sầu não Dầu vậy, cái tôi ởđây chưa u ám mà vẫn còn dạt dào niềm tin yêu cuộc đời của thời thanh xuânđang căng tràn nhựa sống với biết bao khát vọng lớn lao:

Tôi - cậu bé đi lạc trong kinh thánh

Đi lạc xứ sở cái ác kinh hoàngCái thiện bao la

Tình yêu- sự khởi đầu

Đi lạc chiêm nghiệm hung vĩ đời ngườiMáu và nước mắt

Tôi đi lạc âm nhạc xửa xưa

Có tiếng mẹ ru

Có lời tình ái

Có trưa hè nắng râm ran xứ sở

Có bữa tiệc tưng bừng bất tận hoàng cung

Ấy là đất

Ấy là muối

Ấy là hơi thởBài Ca Niềm Vui Sống

(Khúc dâng Mozart) Rồi thời thanh xuân đã kết thúc với cái tên rất gợi “Những thời đại thanh xuân”, cũng là khép lại một chặng đương thơ Dương Kiều Minh Bắt đầu từ Ngày xuống núi trở đi cho đến hết tập thơ cuối cùng Khúc chuyển mùa, nội

dung thơ dần ngả rồi đậm đặc những câu chuyện nhân sinh thế sự Người đọc

có cảm giác trong giai đoạn này, nhà thơ của những hoài niệm sáng trongđang bước dần vào lãnh địa không phải thuộc sở trường của mình Hình nhưDương Kiều Minh có sự phân biệt không rõ ràng giữa cảm hứng và nội dung

thời cuộc Rất nhiều câu chuyện nhân sinh được thi sỹ phơi trải trên trang thơ,song bản thân chúng không phải là cảm hứng Những câu chuyện đó chỉ trởthành cảm hứng khi bộc lộ khả năng khám phá ra vấn đề gì đó về cuộc đời,con người Muốn lặn lội trong nhân sinh thế cuộc nhằm đem lại cho thơ hơithở mới, Dương Kiều Minh đã bị sa đà vào kể lể, phản ánh đơn nghĩa, mặtngoài của sự kiện Rất nhiều, rất nhiều những câu thơ không được dẫn dắtbằng mạch cảm xúc mạnh mà đã trở thành phương tiện chuyên trở ý tưởngkhô khan gắng gượng Nhìn từ phương diện này thấy nhà thơ đang đi vàongõ cụt và bế tắc:

- Ôi mưa đông, mưa đông! Cơn mưa lướt qua cuối chiều mang theo baogiấc mộng

Một hạt mưa ghé sát nói nhẹ: “thân xác này thật ra đã được tạo bằng tưtưởng

(Mưa đông)

- Tôi thấy rõ bổn phận phải gọi tên sự trống rỗng được trào ra từ thếgiới chồng chất đồ vật, ngổn ngang danh lợi Gọi tên ảo vọng cuồngloạn ác độc như những loài virut nguy hiểm phá hủy tâm hồn conngười, đánh sập thế giới tinh thần loài người đổ ập xuống hố vực củalòng tham và tội ác Không có thế lực nào thù địch với con người.Thiên nhiên- không Muôn loài – không! Chỉ có con người thù địch vớicon người Cơn cuồng khát đẩy con người thành loài quái vật khủngkhiếp nhất trên trái đất

(Ghi trong cơn dịch cuối năm Đinh Hợi) Song, thật may mắn, ở tập cuối Khúc chuyển mùa, Dương Kiều Minh đã quay trở lại sở trường của mình nên có được một số thành tựu: Gửi con gái Nhật Ngân đầu xuân 2010, Hẹn về những cánh đồng chờ đổ ải, Tự sự bên mùa, Vừa giấc mơ dịu dàng đậu xuống Những bài thơ ấy trở về đời sống nội tâm

trong một niềm hoài niệm bất tận về quê xưa, lúc đó thơ Dương Kiều MInhtrở nên khoáng hoạt, uyển chuyển, mang vẻ đẹp tự nhiên mà thơ ca cần có :

- Mẹ ạ,

Con đang trở về giấc mơ dịu dàng lanh canh những chiếc chuông nhỏxíu

Bên mùa thu âu yếm chở che

Mang mộng tưởng lang bang qua trời xanh đồng rộng:

Những đám mây thong dong đợi cùng theo với

Ta đang trở về giấc mơ ngày trẻ dại

Ta đang đuổi theo hoài giấc mơ ngày trẻ dại

Những bờ cỏ tươi nồng, những cánh đồng sương nước

Một ngày mới hiện ra

Một ngày mới bắt đầu

(Vừa giấc mơ dịu dàng đậu xuống)

Và cho dù có sử dụng giọng kể khi ở trong thực tại thì cảm xúc tràn đầy vẫnkhiến tứ thơ đi vào lòng người hết sức nhẹ nhàng êm ái:

- Tôi có ý niệm trồng những cây mận trên mảnh đất của ngôi nhà xưa cũ

Ba ngày tết ngủ quên trong hơi lạnh mơ màng

Con vừa chuyến bay đầu xuân

………

Ờ, nửa đêm chợt cơn mưa đầu năm đến chào bụi trúc trước cửa

Giờ con đã đặt chân tới vùng đất mới

Kìa chân trời vừa nâng lên theo chuyến bay đầu xuân

(Gửi con gái Nhật Ngân đầu xuân 2010)

Với tinh thần mê say cổ văn, Dương Kiều Minh có ý thức tiếp thu tinh hoacủa thơ cổ điển phương Đông làm cho thơ ông phong phú thêm về cảm hứngsắc điệu, cách biểu hiện Thi nhân hay mượn thiên nhiên cảnh vật để dốc bầutâm sự của mình:

Mùa hạ trôi qua chở nỗi buồn vào sâu bầu trời ngổn ngang mây trắng…Những vòm phượng vĩ đến tiết nở rộ Vội vã rũ rũ lớp cánh hoa màu đỏchống chọi những cơn bão đầu mùa

Cánh phượng cuối cùng rớt vào cốc nước

(Ngày thu đợi bạn)

Có thể nói, tinh hoa của văn hóa cổ in đậm dấu ấn trong nhiều trangthơ Dương Kiều Minh Không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu khả năng biểu hiện,

người đọc cảm nhận rõ trong nhiều bài, đặc biệt ở tập Ngày xuống núi cái hồn

thiêng của một nền văn hiến lâu đời, chứng tỏ sự bám rễ sâu vào nguồn cộicủa nhân cách thơ họ Kiều Đây là những vần thơ đậm đặc chất hoài cổ, tưtưởng chuyển tải qua giọng điệu hào sảng, ngôn từ trang trọng hoa mỹ; địadanh , hình ảnh được chọn lọc gợi linh thiêng huyền ảo nhắc nhớ chốn tâmlinh :

Hanh heo phơ phấtLảng vảng vật vờ tựa ánh chiều vừa sótMây theo rồng

Gió vừa theo cọpÁnh sáng dựng cấm thành

………

Người ôm mộng phất áo trên nền cũ

Cố nhân theo mây gió đi hoài

(Cuối chiều gửi đê đất Hà Đông)

Nhưng đi suốt lộ trình thơ Dương Kiều Minh, dư âm còn để lại trong lòngngười vẫn là “hơi xuân từ những cánh đồng thơm ngát” thanh sạch, tinh khôi

Vẻ đẹp thơ Dương Kiều Minh là ở đó và bản sắc thơ Dương Kiều Minh là đó

Một phần rất đáng chú ý trong sự nghiệp thơ ca của nhà thơ xứ Đoài làthể thơ - văn xuôi gần như chiếm lĩnh toàn bộ trong những tập thơ của chặngđường sau Văn Giá thật có lý khi cho rằng chính nhu cầu kể và than đã thúcđẩy Dương Kiều Minh tìm đến với thể thơ này Với độ mở tùy ý, không tróibuộc về số lượng câu chữ, không đòi hỏi kỷ luật cao như thơ tự do hay thơcách luật, thơ văn xuôi giúp nhà thơ kể lể than vãn cho vợi nỗi niềm Cũngchính vì lý do này mà thơ văn xuôi của Dương Kiều Minh rơi vào kể lể dàidòng Nhiều bài, nhiều câu đã chạm sang địa hạt của văn xuôi:

- Bạn có thể không tin, nửa đêm tỉnh giấc thấy nhân gian trơ trọi lạnhlẽo màn đêm mênh mông câm lặng, tựa như ta vừa bị bàn tay vô hìnhnhấc từ một nơi nào đó rồi đặt xuống đây, rồi cứ thế cuốn theo vòngquay bất tận của luân hồi rất ít có cơ may thoát ra như tiếng tách vỏ củachồi cây hoặc như tiếng búng nước

(Gửi bạn đêm cuối năm)

- Thì ra câu thơ có sức hút của thủy triều, có sự lôi cuốn của những cơncuồng phong

Sức lôi cuốn của những móng ngựa gõ lên mặt trăng bắt đầu từ nhữngđỉnh núi ải Bắc Ôi mộng mơ, con người ta trở thành phi thường, mộng

mơ chắp con người đôi cánh vạm vỡ cường tráng hơn loài chim huyềnthoại

………

Tôi không chắc đời mình thảng hoặc mộng mơ trồi sụt trong cảm xúclãng mạn Những đoạn đời trượt theo một đường ray nhỏ xíu rồi mấttăm vào buổi chiều tà Bình minh trở dậy nguyên sơ như chưa từng

hiện diện một sinh linh nhỏ bé Đời sống vẫn cuộn xiết theo triệu triệungành nhánh tỏa khắp trên mặt đất

Ôi nếu không mộng mơ tôi và bạn còn gì nương tựa vượt qua quãngđời dằng dặc trên thế gian này

(Đêm mưa Sơn Nam Hạ bói Dịch nói chuyện long mạch)

Điều đó thật đáng tiếc song không phải không có bài coi như đã thành công ở

thể loại này, đó là Tứ tấu xuân hè và Mẹ ơi mùa xuân gấp gấp

Ai đó đã nói thơ của Dương Kiều Minh là sự trở về và đọc giả đi hết

chặng đường thơ lại muốn trở về tìm thi nhân trọng tập mở đầu: Củi lửa.

2 Quan niệm nghệ thuật của Dương Kiều Minh

2.1 Về quan niệm nghệ thuật

Quan niệm, trong từ điển là “ Cách xem xét, nhìn nhận đánhgiá”[74,772] về một vấn đề nào đó Như vậy, quan niệm nghệ thuật là cáchhiểu, cách nhìn nhận và đánh giá của người nghệ sỹ về nghệ thuật Nói cáchkhác, quan niệm nghệ thuật ở đây là sự tự ý thức về bản thân, về sản phẩmsáng tạo của người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật

Hệ thống quan niệm nghệ thuật của một nhà văn vốn được xác định tồntại dưới hai dạng: Lời phát biểu trực tiếp và thực tế sáng tác Khi nhà văn ýthức được rõ ràng về con đường nghệ thuật của mình sẽ đúc kết thành mệnh

đề tuyên ngôn với công chúng, bạn đọc Nhưng ý thức bao giờ cũng sẽ phảiđược điều chỉnh và bộc lộ trong thực tiễn cho nên lời nói của nhà văn có đángtin cậy và tin cậy tới mức nào thì cần phải được kiểm nghiệm bằng chính sựnghiệp sáng tác của nhà văn ấy Có khi lời nói của nhà văn chỉ là mảnh vỡchứ không phải là toàn bộ hệ thống quan niệm nghệ thuật

Quan niệm nghệ thuật thuộc ý thức nghệ thuật cho biết cách hiểu, đánhgiá và cả những mong muốn, khát vọng của người sáng tạo nghệ thuật Quanniệm nghệ thuật vì thế chi phối đến quá trình sáng tác Muốn hiểu sâu sắc sựnghiệp văn chương của nhà văn, do vậy, không thể không tìm hiểu vấn đềnày

2.2 Quan niệm nghệ thuật của Dương Kiều Minh

Một người bạn thân thiết của Dương Kiều Minh, nhà thơ NguyễnQuang Thiều đã dành cho ông những lời nhận xét thành thực, yêu mến:

“Dương Kiều Minh sống cả đời chỉ với thơ, không biết làm gì khác ngoài làmthơ Đời ông dành cho thơ ca Ông nghiêm túc và thủy chung với thơ đến tậncùng”

Tinh thần ấy cũng được chính tác giả của bảy tập thơ thừa nhận tronglời bộc bạch mở đầu tuyển thơ Dương Kiều Minh – Chỉ được in trước ngàynhà thơ giã từ cõi đời không lâu: “Tôi thực sự đã sống trọn vẹn trong một giấcmộng thật đẹp, trong chìm đằm và trong khổ luyện nhọc nhằn Đối với mộtngười như vậy là quá đủ, tôi chưa thấy gợn thoáng một ham muốn gì khác”

Lời nói ấy có phần như một lời trăng trối đã minh chứng và khẳng định

tư cách nghệ sỹ, lòng đam mê của ông đối với thơ ca Và quả thật cái tênDương Kiều Minh gắn liền với thơ, người thơ với thơ thống nhất nối liềnkhông khoảng cách Tuy chưa có độ lùi nhất định về thời gian nhưng rõ ràng

ai cũng nhìn thấy, dù lăn lộn trong nghệ thuật bao nhiêu năm, có viết tùy đàmvăn chương hay phê bình tiểu luận, làm báo, làm sách nhưng nhắc tới DươngKiều Minh, mọi người chỉ nghĩ đến thơ Thơ in dấu tâm hồn thơ và cả conngười thi sỹ Quan niệm nghệ thuật vì vậy tập trung và biểu hiện rõ nhất trongsáng tác, tuy không thể bỏ qua ý kiến của ông ở một số bài tiểu luận phê bình.Quan niệm nghệ thuật của Dương Kiều Minh thể hiện ở một số điểm sau:

2.2.1 Thơ ca bắt nguồn từ khoảng trống

Tâm huyết dành cho thơ, Dương Kiều Minh là một người ý thức sâusắc về nghệ thuật Ít khi tham gia vào các sinh hoạt đám đông, Dương KiềuMinh – cái tên đầy thơ và nhạc ấy sống lặng lẽ Những lời phát biểu của ôngcũng dung dị, không ồn ào kiểu cách, nhưng chứa đựng bản lĩnh của mộtngười sống trung thực, hết mình vì con đường đã chọn.Vừa suy nghĩ, vừa thểnghiệm, nhà thơ làm nhiều hơn nói Ông không ham hố với những tư tưởng

lạ, hình thức tân kỳ Khi nhà thơ lên tiếng là giản dị và cô đọng mà sâu rộng

vô cùng chứa đựng sự am hiểu về thể loại nghệ thuật mà nhà thơ đang sốngcùng với nó, đồng thời thể hiện một tinh thần trách nhiệm của một thi sỹđích thực

Về ngọn nguồn của sáng tác thơ ca, Dương Kiều Minh từng băn khoăn

“Những bài thơ đã được viết là bởi lực thôi thúc và những quyến rũ từ đâu?”

Đặt câu hỏi rồi nhà thơ tự trả lời trong Lời phụ ghi bên bản thảo tập thơ chưa hoàn thành: “Thi ca là một cái gì nằm ở ngoài ta? Bao trùm quanh ta? Hoặc

nó ở trong ta? Trong sâu thẳm cõi lòng? Tôi đồ rằng “ Thi ca nằm ở nhữngkhoảng trống trong thế giới của con người Nơi đời sống con người hướng tớicái bí ẩn, cái vô biên và cả cái vô cùng”

Một lần khác, trong bài Hai đoạn suy tưởng về cổ ý và thi ca, thi sỹ

cũng có ý kiến tương tự Nhưng lần này, ông lý giải cặn kẽ hơn, cho rằng thơ

ca bắt nguồn từ khát vọng Nhân đọc câu chuyện được thuật lại trong Công

dư tiệp ký của Vũ Phương Đề - Câu chuyện về ham muốn quyền lực bị đè nén

trở thành ẩn ức và được giải thoát ở kiếp sau, Dương Kiều Minh đi đến luận

Đạo đức kinh của Lão tử: “Ngày đầu xuân, tôi nhận ra rằng, đúng đó là cuốn

sách dạy làm vua một nước – nhưng đó lại là cuốn sách chứa đầy tràn ham muốn, tham vọng của con người” Lão tử chỉ rõ: “ Cái gốc rễ sâu sa bản chất của con người là ham muốn và tham vọng” Ham muốn, tham vọng “ chế ngự” vĩnh viễn họ “ Con người không nên và không thể diệt trừ hoàn toàn ham muốn”, Lão tử dạy con người phải thuận theo lẽ tự nhiên ấy Và Dương Kiều Minh chỉ ra: Khổng tử cách xa Lão tử vì Khổng tử theo hướng giáo lý một chiều ép con người theo lễ - Khổng tử chưa nhìn thấu bản chất người nhưLão tử: Tham vọng – ham muốn quyết định sự vận hành xã hội loài người

Từ đó suy ra thơ ca “ là sản vật thăng hoa của nhà thơ mang dấu vếtđậm đặc của khát vọng, ước vọng mà con người không thực hiện được trongthế tục” “ Thi ca được sinh ra cùng khát vọng của con người” Khát vọng,ước vọng không đạt được trong cuộc sống đời thường được thi sĩ gửi gắmtrong thơ thực ra cũng chỉ là một cách diễn đạt khác về nguồn gốc sáng tạo

nghệ thuật Con người chỉ ước ao, chỉ khát vọng khi còn thiếu Khát vọng,ước vọng phản ánh khoảng trống trong tâm hồn người chưa được bù đắp.Khát vọng là vô cùng cho nên khoảng trống ấy cũng vô cùng Mỗi người bùđắp khoảng trống của mình một cách khác nhau Còn nhà thơ đương nhiên sẽchọn thơ Nói như vậy cũng đã là bao hàm cả ý nghĩa của thơ ca với tồn vongcủa kiếp người Khi con người còn thì thơ còn Khi con người không tồn tạinữa thì cũng chẳng có khái niệm tâm hồn, thơ khi đó cũng không còn tồn tại

và ý nghĩa

Thực ra, quan niệm này của Dương Kiều Minh không mới Nhưng nóchứa đựng tinh thần của tư tưởng nghệ thuật vị nhân sinh mang giá trị nhânvăn sâu sắc

2.2.2 Tính tất yếu của nghệ thuật là đổi mới

Trong bài viết trên Tản Viên Sơn số 2.2012, Dương Kiều Minh bàn vấn

đề muôn thuở mà không cũ của nghệ thuật - vấn đề đổi mới: “cải sang cái mới là đổi sang cái gì đó tốt đẹp hơn, hiệu quả hơn và phù hợp hơn với hiện tại” Như vậy, đổi mới trước hết là phải thay đổi Nhưng không phải cứ có

thay đổi là đổi mới Để có được đổi mới thực sự thì sự thay đổi phải hiệuquả, tức là phải có ý nghĩa, có tác dụng phù hợp với hiện tại Câu nói tuy ngắnnhưng chỉ ra cốt lõi của vấn đề một cách đầy đủ, thuyết phục

Ở khía cạnh khác, nhà thơ cho đổi mới như một thuộc tính tất yếu, làbản chất của nghệ thuật:

“ Sáng tạo thi ca mãi mãi là cuộc vận hành không ngừng nghỉ mang

theo sự biến đổi thi pháp với mục tiêu bù đắp những khiếm khuyết thiết hụt

về đời sống tinh thần”

“ Dù cái mới nhiều khi chưa hằn đã là tốt đẹp… nhưng luôn là nhu cầu

tự thân của mọi sự vận hành”.

Thừa nhận tính tất yếu của nghệ thuật là đổi mới, và để trả lời câu hỏiđổi mới như thế nào, Dương Kiều Minh cho điều đó phải được thực hiện ở baphương diện:

1 Cảm xúc

2 Tư duy (cách nghĩ, cách nhìn về con người, thế giới)

3 Hình thức nghệ thuật: Cách thức tiến hành bài thơ, hệ thống ngôn từ

Có lẽ xuất phát từ nhận thức thơ là sự giãi bày tình cảm trực tiếp cho nên nhàthơ đặt cảm xúc lên hàng đầu Đổi mới thơ trước hết phải đổi mới về xúccảm Điều này gây tranh luận và thật khó thống nhất nhưng các nhà nghiêncứu nhìn vào lịch sử thơ ca đã chứng minh có cơ sở khoa học rằng, mỗi khichủ thể sáng tạo là “cái tôi” chứ không phải cảm xúc thay đổi, thì thơ ca có

sự đổi mới căn bản Cái tôi thay đổi tất sẽ kéo theo sự đổi thay của các yếu tốkhác sao cho phù hợp

Điều kiện chi phối tới sáng tạo nghệ thuật đích thực là: “Sự tự do vềtâm thức” ; “Sự thuần khiết về hứng khởi” Thực ra, vấn đề tự do trong sángtạo văn chương hay nghệ thuật nói chung được nói tới từ giữa thế kỷ trước.Dương Kiều Minh tiếp thu truyền thống và ông rất tha thiết với điều này

Trong bài Cổ tích I, nhà thơ viết:

Tự do đối với người nghệ sỹ là điều kiện thiết yếu của sáng tạo Không có tự

do không thể có sáng tạo nghệ thuật và nghệ thuật đích thực Về điểm này,Dương Kiều Minh đã gặp gỡ Trần Dần - một thi sỹ từng can đảm đấu tranhcho lý tưởng tự do- nghệ thuật- cái đep qua những câu thơ :

Tôi khóc những chân trời không có người bayLại khóc những người bay không có chân trời

(Thơ mi ni)

Sự bế tắc và khuôn khổ giết chết khả năng sáng tạo, nghệ thuật chỉ đi vào ngõcụt:

Con cắt trắngxếp cánhkhi gặp con khướu vàng

Con khướu vàngkhép mỏ

khi gặp con hạc đỏ

Con hạc đỏnức nởnhìncon hạc trắng

Hạc trắngHạc trắngNhững con sinh ra thì đã chếtNhững con chưa chết thì chưa sinh ra

(Nguyễn Lương Ngọc- Gọi hạc)

Có thể nói, đổi mới trở thành vấn đề trọng yếu trong ý thức nghệ thuậtDương Kiều Minh Điều đó đã thôi thúc nhà thơ nỗ lực hết mình để kiếm tìm

lối đi mới cho thơ ca Dẫu có những khi nản lòng vì nghiệp thơ đeo đuổikhông thể dứt Vẫn cứ sáng tạo cho dù có khi thấy “nghiệp bút mực càng nóicàng thừa”, văn chương “kết thành chẳng đáng là bao, thật nhỏ nhoi vôvọng”; dù không tránh khỏi những khi phải trả giá đau đớn:

Tôi khóc con tàu cơn bão bị nạnBước chân em lặng im sâu thẳm

Sóng đen sầm sậmMái tóc

Câu thơNgày xuân ngăn ngắt

(Gửi)

Và hơn hết thảy, như Văn Chinh nói: “Tôi có cảm giác Minh sẵn sàng

xé mình cho thơ, cho cái đẹp”, cho nên, “ngay cả lúc này, Minh đang nằmlạnh dưới đất kín, ông vẫn thỏa nguyện mỉm cười Bởi ông biết, thơ ông đangsống một đời sống khác, đời sống của những ngọn lửa”

2.2.3 Sứ mệnh nhà thơ – thơ ca

Về phẩm chất nhà thơ, Dương Kiều Minh cho rằng phải có khát vọngsáng tạo và khả năng dấn thân trên con đường nghệ thuật Nói điều này có vẻnhư không cần thiết vì đã là nghệ sỹ hẳn sẽ có lòng đam mê với nghề, mà đã

có đam mê thì có đủ dũng cảm để vượt qua mọi khó khăn Tuy nhiên thực tếkhông hoàn toàn như vậy Nhưng với Dương Kiều Minh, ông ý thức đượcsâu sắc điều đó vì biết rõ được sứ mệnh cao cả mà nhà thơ mang vác trênmình:

- Dáng thi nhân câm lặng và lực lưỡng

(Tháp bút)

- Với đôi cánh khôn lường:

Bay trên các vương triềuTôi ca ngợi nhà thơ – loài chim cường tráng

Mang trên tay dòng thácMang trên tay bão tốMang trên tay thăng trầm thời đại.

- Nhà thơ – bài ca kiên cường chống chọi số phậnNỗi đau gầm gào

Nỗi đau sừng sữngSừng sững đỉnh Hymalaya

(Gửi)

Dương Kiều Minh nói rằng thơ ca bù đắp khoảng trống Làm thơ cũng là cách

để nhà thơ bù đắp khoảng trống trong tâm hồn mình Nhưng khoảng trống ấykhông phải chỉ riêng của cá nhân tác giả mà của con người, cõi đời được thi

sỹ ý thức Cho nên khát vọng của nhà thơ thật cao đẹp Dương Kiều Minhkhông ít lần viết về người nghệ sỹ với giọng thơ trang trọng như thế:

- Mang trên đôi cánh sự uy nghi tĩnh lặng

Cơn giông và mưa và đêm tối

Ai đặt cược những câu thơ cách trái đất triệu triệu năm ánh sángMắt xa xăm phóng từng luồng ký ức về biển

Câu hỏi trồi quas làn mưa nặng hạtKhuya khoắt đường trường

Vâng, những câu thơ vẫn vang lên đâu đóTừng tòa mây hiện qua ánh chớp

Cánh chim lực lưỡng vút lên vụt bùng thành đám lửaCòn điều gì ở ngoài khát vọng

(Gửi nhà thơ Mai Văn Phấn đêm mưa ở Vân Đình)

- “Những câu thơ lưu giữ bóng dáng một đời người – như gió đangđuổi dài trên những gò đồi cỗi cằn sỏi đá – Như mây nước cuồn cuộnđang mờ tản núi xa xa Những câu thơ ấy vẫn ấp ủ hơi nóng từ thân câybền bỉ chảy qua đêm dài thấu lạnh”

(Tưởng nhớ nhà nhà ở phương Đoài)

Quan niệm nghệ thuật của Dương Kiều Minh không lạ, chỉ xoay quanhnhững vấn đề cơ bản và muôn thuở của nghệ thuật như: vấn đề đổi mới,nguồn gốc sáng tạo, sứ mệnh thơ ca, phẩm chất người nghệ sỹ, tự do cho sángtạo Nó vừa là tuyên ngôn nghệ thuật, là kim chỉ nam dẫn dắt thi nhân sángtác, đồng thời cũng là kết quả suy ra , nghiệm thấy từ quá trình cầm bút củanhà thơ Quan niệm nghệ thuật của Dương Kiều Minh vì vậy, tuy không mớinhưng sâu sắc, là những suy nghiệm trên cơ sở vốn kiến thức sẵn có và cảcuộc đời tận lực lao động nghệ thuật Không chỉ có ý nghĩa với riêng DươngKiều Minh, hệ thống quan niệm này của nhà thơ thêm một lần nữa khẳng địnhvăn học vì con người, “nghệ thuật vị nhân sinh” chứ không vì điều gì khác

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG THƠ

DƯƠNG KIỀU MINH

1 Hình tượng cái tôi

1.1 Cái tôi trong thơ trữ tình

Bản chất của thơ trữ tình là sự giãi bày, bộc lộ tình cảm mãnh liệt đãđược ý thức “ Tính trữ tình là đặc trưng nổi bật nhất của nội dung thơ”.Trong Mĩ học, Hegel viết: “Đối tượng của thơ không phải là hình dáng và cácbiểu tượng bên ngoài của con người… Đối tượng của thơ là hứng thú tinhthần” “Thơ là sự biểu lộ của tình cảm mãnh liệt” (Nhà thơ Wordworth) “Thơ

có ba điều chính: Một tình, hai cảnh, ba sự” (Lê Quý Đôn)…[53, 256-257]

Trong thơ trữ tình, hành động trữ tình là kết quả của chủ thể tự nhậnthức và mong muốn được chia sẻ, giao lưu bằng tinh thần với người khác, vớiđồng loại Cái tôi – chủ thể trữ tình vì vậy được xác định là hình tượng trungtâm, một kiểu nhân vật trong thế giới hình tượng Cái tôi xác định: “Một chủthể trữ tình đang tự bộc lộ với toàn bộ sức mạnh nhân cách và mọi khả năngcủa nó…mang vẻ đẹp độc đáo không lặp lại” [25,24]

Hình tượng cái tôi là một kiểu nhân vật trong tác phẩm văn học thốngnhất nhưng không đồng nhất với cái tôi trữ tình Cái tôi là sự hiện thực hóa,khách thể hóa cái tôi trữ tình Bởi vậy cho nên trong thơ bao giờ cũng tồn tạicái tôi trữ tình nhưng không phải khi nào cũng hiện diện cái tôi Cái tôi chỉhình thành khi nhà thơ có cái nhìn riêng, cách đánh giá riêng gắn với trảinghiệm độc đáo về con người về cuộc đời; khi có một lý tưởng thẩm mĩ cùngvới khát vọng vươn tới lý tưởng đó Cái tôi bao giờ cũng mang tính chủ quan

và khách quan, chứa đựng nhận thức của nhà thơ về thế giới, nó gồm cả sựnhận thức thế giới bên ngoài, nhận thức bản thân cùng sự đánh giá chủ quancủa nghệ sỹ với một nhiệt tình giãi bầy, bộc lộ Chính nguồn cảm hứng, sựnhiệt tình giãi bầy bộc lộ ấy có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tâmthế, giọng điệu của cái tôi, thông qua đó mà nhận thức tư tưởng của hìnhtượng cái tôi trong thơ trữ tình

1.2 Hình tượng cái tôi “lữ thứ”trong thơ Dương Kiều Minh

Tuy chưa nhiều nhưng những bài viết về thơ Dương Kiều Minh cũngđánh giá ở góc độ này hay khía cạnh khác nhằm nhận diện cái tôi thi sĩ Trong

số ấy, nhiều ý kiến cho thế giới Dương Kiều Minh hiện lên một cái tôi cô độc,

cô đơn, hoài hương, tha hương, khát vọng sáng tạo mãnh liệt…Tác giả Bích

Thu trong bài Cảm nhận thơ Dương Kiều Minh cho rằng “cái tôi trong thơ

Dương Kiều Minh không tồn tại với tư cách là đại diện cho cái tôi thế hệ màtồn tại với tư cách cá tính của cái tôi cá nhân”, “lặng lẽ trú ngụ trong nhữngcon người bình thường nhỏ bé, cái tôi của những cảm giác cảm xúc mơ hồ rấtkhó nắm bắt” Còn tác giả Lê Thị Bích Hồng nhận định: “cái tôi trữ tình trongthơ anh nghiêng về cái tôi cá nhân….phơi trải tận cùng những khổ đau trêncon đường kiếm tìm dẫu có nghiệt ngã để nhận ra giá trị đích thực”… Nhữngnhận định đó đều đúng nhưng chưa trúng vì còn chung chung hoặc mới chỉgọi ra một phía của chỉnh thể cái tôi thi sỹ Ở đây chúng tôi ghi nhận pháthiện của nhà nghiên cứu phê bình Văn Giá: Bản chất cái tôi Dương KiềuMinh là cái tôi lữ thứ Xuất phát từ nghĩa hai từ “lữ thứ”: Chỉ người đi đường

xa ngủ trọ lại – gợi cảm giác cô độc, cô đơn, bơ vơ, xa vắng, nghiệm vàotrong thơ thấy đúng Kiều Minh là vậy, Văn Giá kết luận: “Cái tôi Dương KiềuMinh là cái tôi lữ thứ bất an mãn tính” Lữ thứ mới chính là cái tôi thi sĩ họKiều Lữ thứ thâu gồm tất cả cô độc, cô đơn, hoài hương, tha hương, vọngniệm…

Trên những trang thơ của ông, người ta hình dung cái tôi thi nhân mộtmình một bóng dọc hành trình qua thế gian Con người ấy luôn đi về phíatrước, vừa cảm nghiệm hiện tại vừa ngoái nhìn quá khứ, ở đâu cũng chỉ thấymình là khách, cõi đời chỉ là quán trọ, thân ta đi ở trọ, bơ vơ cô độc trong nỗiniềm sầu muộn, u hoài

Con người hữu thể của Dương Kiều Minh hiện diện trong cái “đang là”nhưng tâm hồn thuộc về cái “đã là” Trong sâu thẳm, nhà thơ cảm thấy mình

“cả đời lang bạt, cả đời là khách, cả đời uống nước quê người” Không ít lần,

chủ thể của bảy tập thơ ấy ngậm ngùi vì phận lữ khách, cảm nhận chính hiệntại mình đang sống cũng là “cố hương”

- Nhiều khi buồn nức nởNgóng cánh đồng bên sông Hồng cuộn đỏĐấy cố hương

Lỡ chuyến đò sang ngang chẳng được

(Ngày xuống núi)

Đã vậy, ngoái lại sau lưng, quá khứ ngày càng vợi xa, càng lộ rõ hơn thânphận kẻ lưu lạc:

- Đứa con biệt xứ

Xế chiềuMái tóc bạcNgước nhìn

Cố hương vời vợi

(Khúc tưởng niệm mẹ tôi)

- Ba năm chưa về quêTuột cõi tha hương trôi đến bao giờ?

Xuân đến rồi điBạn cũ bặt tinNgười thân xa vắng

(Cuối xuân)

Tha hương, phiêu dạt trở thành ám ảnh thân phận với Dương KiềuMinh Nhiều khi đang sống trong thực tại, nỗi niềm thường trực ấy luôn daydứt tâm hồn thi nhân khiến nhà thơ khôn nguôi khắc khoải lại tìm về quá khứ

để bấu víu Có lẽ vậy mà chẳng mấy khi đặt bút, Kiều Minh lại không dẫnngười đọc tới thế giới hoài niệm trong ngậm ngùi Cảm giác tha hương thấmđẫm trong thời gian, trong không gian thiên nhiên thơ ông Đến nỗi nhữnghình ảnh trong thơ Dương Kiều Minh lắm khi thật khó phân biệt được thuộc

về hiện thực hay trong quá vãng:

Hai mấy năm ngày giỗTôi chưa về thắp nén nhang nấm mộ ngườiKhoảng nắng cuối cùng lóa trắng ngôi nhà bên kia bến nướcDòng sông dâng sóng lút bờ

(Đất)

Thăng và trầm cuộc ấyVang và bóng giấc nàyNgày cuối năm nhòa khói

Cố hương mịt mùng thay

(Đồng ca)

Có lẽ “Khoảng nắng cuối cùng lóa trắng ngôi nhà bên kia bến nước/ Dòng sôngdâng sóng lút bờ” và “Ngày cuối năm nhòa khói” là hiện thực hóa ký ức hay đãnhuốm ký ức, phản ánh tâm thế cái tôi luôn thấy mình chơi vơi giữa cõi đời

Lữ thứ trong cõi sống hiện thực đã đành, cái tôi thi sĩ còn lữ thứ trong

cả thế giới hoài niệm, vì thật ra, đấy chỉ là chốn vọng về đâu còn hiện hữunữa Đứng giữa cánh đồng thơ ấu thi nhân thấy mình là “khách”:

Đấy cánh đồng ngày thơ ấu

Ta chỉ như là khách thôi Tất cả kia là cậu béChìm trong mờ ảo sắc trời

(Cánh đồng thơ ấu)

Trở về tuổi thơ, mùa xuân cũng tít tắp trong quá vãng ngày một lùi xa:

Xa lăm lắm ngày xuân xa lăm lắmBên giậu buồn cậu bé đứng trầm tưNhìn rộng ra xung quanh Dương Kiều Minh, Nguyễn Quang Thiều mộtbạn thơ gần gụi với ông cũng có khi rơi vào cảm giác tha hương ấy:

Quê hương khuất khuất sau mâyQuê hương âm âm trong gió

Ta không thể dâng tay gạt hết mưa chiều

ám ảnh thân phận chứa đựng quan niệm nhân sinh

Trong chiều sâu nỗi niềm tha hương, Dương Kiều Minh đôi khi nhậnthấy rõ nguồn cội và cả tương lai cũng trở nên “mơ hồ” trước dòng chảy thờigian không gì ngăn cản nổi:

Cả đời ta lạc mẹ, chiếc ổ mơ hồ vẫn đợi ta ở chântrời xa vắng”

( Tôi trở về theo cơn gió lạnh đầu mùa)

Ở đầu thế kỷ, nhà thơ Nguyễn Bính cũng từng mang cảm giác thahương như thế:

Tết này chưa chắc em về được

Em gửi về đây một tấm lòng

Ôi, chị một em, em một chịGiời làm xa cách mấy con sông

(Xuân tha hương)

Nhưng đó là khi thân thế lưu lạc chốn quê người Nó sẽ không còn nếunhư ngày nào đó thi nhân được trở về nơi chôn rau cắt rốn Cho nên thahương của Nguyễn Bính chỉ là tha hương của kẻ biệt xứ thiếu vắng ngườithân thuộc Nó là một cái tôi cô đơn nơi xứ người, xác định cá tính trong đờisống tập thể Còn Dương Kiều Minh cảm nhận nỗi bơ vơ ngay trong chínhquê mình và cả bản thân mình:

- Kiếp người dâu bể, tôi lẩm nhẩm giữa tháng năm khôkiệt….những vòng xoáy khô khốc bất tận biến mình thành kẻ xa

lạ trước bản thân mình

(Niềm vọng niệm)

Cái tôi cũng trở thành quá khứ ngay trong bản thể đang tồn tại:

- Không còn nỗi buồn, chỉ còn niềm vọng niệm Biết làm saomình sinh ra để vọng niệm chính mình

Bụi phủ rêu mờGió ở mây điKiếm chống đầu nonHồn gửi nơi vầng nhậtKiếp kiếp lên caoThiên hạ nghiêng ngảĐêm đêm ngọn bút thay gươm từng vệt miết lên trời

(Tâm sự gửi người xưa)