KIỂU NHÂN VẬT NGƯỜI VỢ THÔNG MINH TÀI TRÍ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA MỘT SỐ TỘC NGƯỜI MIỀN BẮC VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Việc đi sâu nghiên cứu đề tài: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam” sẽ góp phần thiết thực trong việc hướng dẫn học sin

Đặc biệt, em xin được bày tỏ tình cảm biết ơn chân thành nhất tới

TS Nguyễn Việt Hùng – người đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt

thời gian làm luận văn Thầy không chỉ hướng dẫn cho em tìm hiểu kiếnthức về chuyên nghành mà còn truyền dạy cho em những bài học kinhnghiệm trong cuộc sống Đó thực sự là những bài học quý giá và mãi làhành trang để em mang theo suốt cuộc đời

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các cơ quan ở tỉnh Hải Dương: Thư việntỉnh, Trường THPT Quang Trung đã tạo điều kiện giúp đỡ để tôi hoàn thànhluận văn này

Xin gửi lời tri ân tới những người thân yêu luôn sát cánh bên tôi, tậntâm giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu!

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hưng

MỤC LỤC

Trang A MỞ ĐẦU 1

I Lí do chọn đề tài 1

II Lịch sử vấn đề 3

III Mục đích nghiên cứu 10

IV Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

V Phương pháp nghiên cứu 11

VI Những đóng góp của luận văn 11

VII Cấu trúc luận văn 12

B NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM VÀ KHẢO SÁT TƯ LIỆU 13

1.1 Giới thuyết khái niệm 13

1.1.1 Kiểu truyện và mô - típ 13

1.1.2 "Kiểu nhân vật", "Kiểu nhân vật thông minh tài trí", "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" trong truyện dân gian Việt Nam 15

1.2 Khảo sát "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam 29

1.2.1 Bảng khảo sát 29

1.2.2 Kết quả khảo sát 30

Tiểu kết chương 1 43

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM "KIỂU NHÂN VẬT NGƯỜI VỢ THÔNG MINH TÀI TRÍ" XÉT TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG TƯ TƯỞNG 44

2.1 Tình huống thử thách và cách xử lí tình huống của nhân vật người vợ thông minh tài trí 44

2.1.1 Tình huống thứ nhất: Chồng đi vắng 45

2.1.2 Tình huống thứ hai: Người chồng gặp nạn 47

2.1.3 Tình huống thứ ba: Người chồng hiểu nhầm 48

2.1.4 Tình huống thứ tư: Lấy người chồng ngu ngốc, đần độn, lười biếng .50

2.1.5 Những tình huống khác 51

2.2 Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí nêu lên bài học sâu sắc cho cuộc sống 51

2.2.1 Bài học về cách ứng xử hợp lí, khôn khéo trước mọi hoàn cảnh 52 2.2.2 Bài học về tình nghĩa vợ chồng chung thủy sắt son, luôn bên nhau lúc khó khăn hoạn nạn 55

2.3 Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí ngợi ca vẻ đẹp trí tuệ 59

2.3.1 Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí ca ngợi, đề cao vẻ đẹp trí tuệ của người vợ 59

2.3.2 Phê phán nhẹ nhàng những ông chồng ngốc nghếch, có nhiều thói hư tật xấu

72 2.4 Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí phản ánh ước mơ của nhân dân về cuộc sống 73

2.4.1 Ước mơ của nhân dân về một xã hội công bằng tốt đẹp 74

2.4.2 Ước mơ về vẻ đẹp hoàn thiện của con người 76

2.4.3 Phản ánh khát vọng đổi đời của nhân dân 78

Tiểu kết chương 2 80

CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM " KIỂU NHÂN VẬT NGƯỜI VỢ THÔNG MINH TÀI TRÍ" XÉT TRÊN PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 82

3.1 Nhân vật người vợ là nhân vật chính 82

3.1.1 Đặc điểm của nhân vật người vợ là nhân vật chính 82

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 91

3.1.3 Vai trò của nhân vật với cốt truyện 95

3.2 Nhân vật người vợ là nhân vật phụ 105

3.2.1 Đặc điểm của nhân vật người vợ là nhân vật phụ trong truyện cổ tích thần kì 106

3.2.2 Đặc điểm của nhân vật người vợ là nhân vật phụ trong truyện cổ tích sinh hoạt 107

3.3 So sánh nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích ở một số tộc người miền Bắc Việt Nam với

nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ

tích của một số tộc người ở những vùng miền khác 109

3.3.1 Kết quả khảo sát 109

3.3.2 So sánh kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc với một số tộc người những vùng miền khác 110

Tiểu kết chương 3 115

PHẦN KẾT LUẬN 116

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

PHỤ LỤC

Đối với những người thưởng thức, truyện cổ tích nâng cánh những ước

mơ, cho ta niềm tin yêu hi vọng vào cuộc sống và có thêm nghị lực để vượtqua thử thách Còn đối với các nhà nghiên cứu, thế giới cổ tích thực sự là mộtkho tàng vô giá đặt ra nhiều vấn đề cần xem xét, đánh giá Một trong nhữngphương thức nghệ thuật được chú ý là phương diện xây dựng hệ thống nhânvật Đây là một yếu tố hấp dẫn thuộc thi pháp truyện cổ tích được các nhànghiên cứu quan tâm, đào sâu tìm hiểu

Khảo sát hệ thống nhân vật trong truyện cổ tích là một trong những hướng

đi đúng đắn và được nhiều nhà nghiên cứu Folklore lựa chọn Những công trình

như “Truyện cổ tích Nga, về nhân vật phù thủy Baba Yaga” của I.I Tonxtoi (1941), “Nhân vật truyện cổ tích thần kì Xuất xứ của hình tượng” của E.M Mê-

lê-tin-xki… đã gây được tiếng vang lớn trong giới nghiên cứu văn học dân gian

Ở nước ta cũng rất nhiều đề tài đã được khai thác theo hướng đó như: “Nhân vật

xấu xí mà tài ba trong truyện cổ tích Việt Nam” - Nguyễn Thị Huế; "Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á"- Nguyễn

Bích Hà; “Nhân vật trí xảo trong truyện cổ tích Việt Nam” – Đặng Thị Thu Hà;

“Kiểu nhân vật “Chàng Ngốc” trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam” –

Phạm Thu Yến; “Kiểu truyện nhân vật thông minh trong tiểu loại cổ tích sinh

hoạt người Việt” – Phạm Thị Thu Huyền….

Nhân vật trong truyện cổ tích rất phong phú tuy nhiên kiểu nhân vật vềngười vợ là một trong số những kiểu nhân vật có vai trò và vị trí lớn trong thểloại cổ tích đặc biệt là những người vợ thông minh, tài trí Đây là lí do thứ

nhất để người viết lựa chọn đề tài: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí

trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam”.

2 Lí do thực tiễn

Là một giáo viên đang trực tiếp giảng dạy ở trường THPT, người viếtnhận thấy việc giảng dạy các tác phẩm văn học dân gian theo đặc trưng thểloại là rất quan trọng Vốn các tác phẩm văn học dân gian có những nét riêngbiệt tạo nên ranh giới khá rõ ràng với văn học viết như tác giả, phương thứclưu truyền, hình thức diễn xướng, nội dung phản ánh cũng như hình thức nghệthuật nên giảng dạy văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích nói riêngđòi hỏi phải gắn liền với đặc trưng thể loại Tìm hiểu truyện cổ tích và kiểunhân vật, đặc biệt là kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí là một cách đểchúng tôi đi sâu khai thác đặc trưng của thể loại này Việc đi sâu nghiên cứu

đề tài: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của

một số tộc người miền Bắc Việt Nam” sẽ góp phần thiết thực trong việc

hướng dẫn học sinh khám phá và tìm hiểu thể loại truyện cổ tích, qua đó các

em sẽ có cái nhìn toàn diện và hệ thống hơn về thể loại văn học dân gian đặc

sắc này Đây chính là lí do thứ hai để người viết lựa chọn đề tài: “Kiểu nhân

vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam”.

Chúng tôi hi vọng rằng, nghiên cứu đề tài này sẽ là một cơ hội để trìnhbày một hướng khám phá mới về một kiểu nhân vật trong thể loại cổ tích,cũng là một cơ hội để tri ân những người phụ nữ, những đấng sinh thành cónhiều công lao nuôi nấng, dạy dỗ mình nên người và phần nào bày tỏ tình

cảm của mình với những “viên ngọc quý” trong di sản tinh thần của cha ông.

II LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Truyện cổ tích thuộc loại hình tự sự dân gian ra đời trong lòng xã hộinguyên thủy và kéo dài đến giai đoạn sau, khi xã hội xuất hiện đấu tranh giaicấp và tư hữu tài sản Truyện cổ tích vì vậy mà trở thành nơi để người bình dânxưa gửi gắm những ước mơ, sẻ chia và cùng hướng tới tương lai tươi sáng Từtrước tới nay đã có một số lượng to lớn các công trình nghiên cứu về truyện cổtích từ những bài viết, chuyên đề, chuyên luận, công trình lớn… nghiên cứutruyện cổ tích từ nhiều góc độ và bình diện khác nhau Song dù lớn hay nhỏ,công trình nào cũng khẳng định được vẻ đẹp nhân văn, giá trị văn học và đónggóp quan trọng của thể loại này trong kho tàng văn học dân tộc

1 Nghiên cứu về kiểu nhân vật

Những công trình nghiên cứu về kiểu nhân vật, kiểu truyện hay là nghiêncứu văn học dân gian từ các típ và mô típ những năm gần đây đã mang đến chongười đọc cái nhìn toàn diện, thuyết phục ở nhiều góc độ như văn hóa, dân tộchọc, ngữ văn học

Trong khuôn khổ của đề tài, chúng tôi chỉ xin lược điểm tình hìnhnghiên cứu về kiểu nhân vật trong truyện cổ tích Việt Nam như sau:

Trong cuốn Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam (1974) của tác

giả Cao Huy Đỉnh, rất nhiều vấn đề đã được bàn luận trong đó có vấn đề nhânvật của truyện cổ tích và các hình tượng nhân vật như Trương Chi, Hà ÔLôi được tác giả nhắc tới với số phận của một loại người xấu xí, thấp hèn và bịngược đãi Ông được coi là người tiên phong nghiên cứu thành công kiểu nhân

vật trong truyện cổ tích Đây là những nguồn tài liệu quý giá mà nhờ vào đó,chúng tôi có thêm cơ sở lí luận và phương pháp để triển khai đề tài của mình.

Đến năm 1983, nhà nghiên cứu Võ Quang Nhơn với công trình Văn học

dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam [34], trong chương bốn bàn về truyện

cổ tích các dân tộc, tác giả đã khảo sát các hình tượng nhân vật trung tâm trong

đó có hình tượng nhân vật Chàng trai khỏe, Người bất hạnh (mồ côi, con riêng,con út bị tách khỏi cuộc sống cộng đồng, bị ruồng rẫy) Mặc dù tác giả mớichỉ dừng lại ở khảo sát và nhận xét sơ bộ, song phần nào những hình tượngnhân vật mà tác giả đưa ra đã phản ánh nhận thức của dân gian về những vấn

đề xã hội, về sự phân hóa giai cấp, đồng thời cũng phản ánh tính sáng tạo nghệthuật, chất mĩ học sâu sắc chứa đựng trong những hình tượng nhân vật đó Dựavào đây, chúng tôi có thêm cơ sở và nguồn tư liệu để giải quyết vấn đề cho đềtài của mình

Trong luận án Phó tiến sĩ khoa học Ngữ văn: "Nhân vật xấu xí mà tài ba

trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam" của Nguyễn Thị Huế (1996) [17], tác

giả đã nghiên cứu công phu về nhân vật xấu xí tài ba trên các phương diện như:nguồn gốc, đặc điểm thẩm mĩ, đặc điểm nội dung phản ánh xã hội Qua đó, tácgiả lí giải về một hình tượng nhân vật đặc thù trong truyện cổ tích Việt Nam vàcũng là phổ biến trên thế giới

Mặc dù luận án chưa đề cập đến kiểu nhân vật người vợ thông minh tàitrí song đã có phần đề cập đến nhân vật người mang lốt là biểu hiện đặc trưngcủa dạng truyện kể về nhân vật xấu xí mà tài ba Đây cũng chính là một thôngtin rất quý giá cho chúng tôi khi đi tìm hiểu về nguồn gốc nhân vật người vợthông minh tài trí trong tiểu loại cổ tích thần kì

Năm 1999, bài viết về "Những đặc điểm thi pháp của truyện cổ tích"

trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian của tác

giả Đỗ Bình Trị đã bàn về các kiểu nhân vật trong truyện cổ tích Trong đó

nhóm truyện cổ tích thần kì thì có những kiểu nhân vật chính là : Người em út,Người con riêng, Người mồ côi, Người mang lốt vật, Người đi ở, Người dũng

sĩ, Nhóm người có tài lạ ; nhóm truyện cổ tích sinh hoạt có bốn kiểu nhân vậtchính là : Nhân vật đức hạnh, Nhân vật xấu xa, Nhân vật mưu trí, Nhân vật khờkhạo Bên cạnh đó, tác giả còn đưa ra tiêu chuẩn để xác định "nhân vật tíchcực" và "nhân vật tiêu cực" trong truyện cổ tích

Mặc dù tác giả mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra những kiểu nhân vật chínhsong những vấn đề về lí luận của bài viết đã góp phần định hướng cho chúngtôi đi sâu tìm hiểu về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổtích thuận tiện hơn

Trong bài viết: Kiểu nhân vật “Chàng Ngốc” trong truyện cổ tích các

dân tộc Việt Nam (Tạp chí văn học số 4/2002) [54], tác giả Phạm Thu Yến đã

đưa ra nhận định khái quát đối với kiểu truyện về nhân vật chàng Ngốc, sau

đó tác giả nghiên cứu cụ thể về kiểu nhân vật chàng Ngốc trong truyện cổ tíchsinh hoạt thông qua cốt truyện và kết cấu

Bài viết đã gợi mở cho chúng tôi cách tiếp cận cụ thể khi nghiên cứu vềkiểu nhân vật trong truyện cổ tích, đặc biệt là trong mối tương quan giữa kiểunhân vật ngốc với những kiểu nhân vật khác

Năm 2008, thực hiện khóa luận tốt nghiệp, tác giả Nguyễn Thị Thu

Oanh đã nghiên cứu đề tài “Khảo sát các kiểu nhân vật chính trong truyện cổ

tích sinh hoạt người Việt”, tác giả đã chỉ ra hệ thống nhân vật chính trong

truyện cổ tích sinh hoạt bao gồm: Kiểu nhân vật đức hạnh; Kiểu nhân vật xấu

xa, xảo trá; Kiểu nhân vật thông minh; Kiểu nhân vật khờ khạo ngốc nghếch

Mặc dù nhân vật người vợ thông minh hiện lên khá mờ nhạt, chủ yếunằm trong kiểu nhân vật thông minh của đề tài nhưng kết quả khảo sát của tácgiả cũng là tư liệu giúp chúng tôi định hướng, phân loại chính xác hơn trongquá trình thực hiện đề tài của mình

Năm 2011, tác giả Phạm Thị Thu Huyền nghiên cứu luận văn thạc sĩ

với đề tài: Kiểu nhân vật thông minh trong truyện cổ tích sinh hoạt người

Việt Tác giả đã tập trung vào khảo sát và tìm ra các đặc điểm của nhân vật

thông minh từ đó tìm hiểu kết cấu cốt truyện và vấn đề xây dựng kiểu nhân vậtthông minh trong tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt người Việt

Qua 34 truyện người viết khảo sát và sử dụng làm ngữ liệu để phântích, chúng tôi nhận thấy những truyện viết về nhân vật nữ thông minh chiếm

vị trí rất khiêm tốn là 5/34 truyện, chiếm 14.7% và tác giả chỉ tập trung vào

nghiên cứu ba đối tượng là “Em bé thông minh”; “ Nhóm nhân vật thông

minh dùng mưu mẹo tham gia kén rể” và “Nhóm thông minh dùng mưu mẹo xét xử” thường là những ông quan Trạng Vì vậy hình ảnh người phụ nữ thông

minh tài trí vẫn còn là “mảnh đất trống” để chúng tôi tiếp tục tìm hiểu, khaithác và thực hiện đề tài của mình

Năm 2012, tác giả Nguyễn Thị Tâm đã thực hiện luận văn thạc sĩ của

mình với đề tài: “Kiểu nhân vật ngốc nghếch trong truyện cổ tích sinh hoạt

người Việt” Tác giả đã phân tích mối quan hệ giữa nhân vật ngốc nghếch với

nhân vật khác đặc biệt là người thông minh trong đó với người vợ và với thầy

đồ Trong mối quan hệ giữa nhân vật ngốc với vợ, nếu ngốc vô tích sự, đầnđộn, lêu lổng bao nhiêu thì vợ ngốc thông minh, tháo vát bấy nhiêu

Nhờ vào luận văn này, chúng tôi phần nào đã có được nguồn tư liệu để

từ đó đi tìm nhân vật “người vợ thông minh tài trí” được thuận tiện hơn.

Qua quá trình tìm hiểu về lịch sử nghiên cứu kiểu nhân vật, chúng tôinhận thấy tài liệu về kiểu nhân vật trong truyện cổ tích đã được nhiều tác giả

đề cập tới trong các giáo trình, các luận án, luận văn, báo cáo khoa học Ởmỗi kiểu nhân vật, hầu hết các tác giả đều tập trung làm sáng tỏ được nguồngốc, đặc điểm, vai trò của kiểu nhân vật trong từng tiểu loại truyện cổ tích nóiriêng hoặc truyện cổ tích nói chung Đây là một hướng nghiên cứu rất tích cực

và phổ biến trên thế giới Những nghiên cứu này đã góp phần lí giải một sốkiểu nhân vật trong truyện cổ tích và định hướng cho những nghiên cứu tiếptheo về biết bao kiểu nhân vật đặc thù khác còn tiềm ẩn nhiều vấn đề tư tưởng

và nội dung xã hội mà chưa được khai thác của hệ thống kiểu nhân vật trongtruyện cổ tích Việt Nam

2 Nghiên cứu về người vợ, người phụ nữ trong truyện cổ tích

Cùng với các kiểu nhân vật khác, kiểu nhân vật người vợ, người phụ nữtrong truyện cổ tích Việt Nam cũng đã từng được các nhà nghiên cứu đề cậptới trong rất nhiều công trình nghiên cứu

Trong bài viết của Nguyễn Đổng Chi, ông đã nghiên cứu và phân tích

về sáu kiểu nhân vật nữ trong truyện cổ tích (nữ kiệt, nữ quái, nữ thức tỉnh, nữliệt, nữ trí, nữ nhẫn nại) và đánh giá họ như nhân vật trong văn học trung đại.Bàn về nhân vật “nữ trí” ông viết: “ Họ bị đặt vào những tình cảnh nguy ngập,tuyệt vọng, có khi tan nát gia đình, có khi bị phụ bạc, bị lừa đảo, có khi chồngcon gặp nạn hiểm, có khi mình bị đe dọa tính mạng nhưng không ai chịubuông xuôi theo số phận Bằng đức tính bền bỉ hiếm có và sự khôn ngoan rấtmực, họ đã xoay đổi lại tình thế, giành được phần thắng cuối cùng về mình

Ví dụ người vợ chàng thương nhân trong “Con mụ Lường”, vợ chàng Dêtrong “Lấy chồng Dê”, vợ anh lái buôn trong “Người đàn bà bị vu oan”, vợ cũcủa chàng Vạn Lịch trong “Đồng tiền Vạn Lịch”, vợ chàng ngốc trong “Bợmgià mắc bẫy hay là mưu trí đàn bà”

Đây là những gợi ý rất quan trọng để chúng tôi mở rộng phạm vi tìmhiểu về nhân vật người vợ thông minh tài trí không chỉ giới hạn trong “Khotàng truyện cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi mà rộng hơn là trongtruyện cổ tích của các dân tộc Việt Nam

Trong cuốn “Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam” phần Văn học dângian, tác giả Đinh Gia Khánh đã dành cho hình tượng người phụ nữ trong

truyện cổ tích tình cảm trừu mến, trân trọng khi khẳng định rằng: “Truyện cổtích thế sự đã miêu tả người phụ nữ bình thường với phẩm chất cũng rất đángphục” Sau đó ông minh họa bằng một loạt những tấm gương về người vợ

trong truyện cổ tích và nhận xét: “ Có những truyện trong đó, vai trò của

người phụ nữ lại nổi bật hơn người đàn ông, phản ánh một phẩm chất kiêncường hơn người đàn ông Khi thì người vợ đã cứu chồng, làm tất cả để bảo

vệ hạnh phúc (Phạm Tải – Ngọc Hoa) Khi thì người vợ thanh minh, bảo vệ,che chở cho người chồng dại dột (Bợm già mắc bẫy cò ke) Khi thì người vợdạy dỗ chồng (Giết chó khuyên chồng, Con vợ khôn lấy thằng chồng dại nhưbông hoa nhài cắm bãi cứt trâu)…”

Mặc dù không đi sâu vào tìm hiểu vai trò của người vợ thông minh tàitrí nhưng một khía cạnh nhận xét của tác giả là gợi ý rất quý giá cho chúngtôi đi tìm hiểu kiểu nhân vật người vợ thông minh trong mối quan hệ với kiểunhân vật người vợ trong truyện cổ tích Việt Nam

Năm 1999, trong cuốn “Văn học dân gian Việt Nam” do tác giả Lê Chí

Quế chủ biên, nhà nghiên cứu cũng đề cập đến kiểu truyện này trong truyện

cổ tích sinh hoạt Theo tác giả, nhóm truyện về người thông minh và anhchàng ngốc đặt cạnh nhau tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với truyện cổ tíchsinh hoạt

Nhóm truyện về “người thông minh” mà tác giả đề cập trong giới hạntiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt phần nào giúp chúng tôi hiểu được mối quan

hệ bổ sung giữa nhân vật thông minh trong đó có “người vợ thông minh” với

“chàng Ngốc”

Năm 2010, báo cáo khoa học “Bước đầu khảo sát kiểu nhân vật người

vợ trong “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi” của

Trần Thị Thu Hương đã chia nhân vật người vợ trong Kho tàng truyện cổ tích

Việt Nam thành sáu nhóm là : Nhóm nhân vật người vợ đức hạnh, thủy chung;

Nhóm nhân vật người vợ xấu xa, bội bạc; Nhóm nhân vật người vợ thôngminh tài trí; Nhóm nhân vật người vợ giàu nghị lực và có khí phách phithường; Nhóm nhân vật người vợ nhẹ dạ, nhu nhược; Nhóm nhân vật người

vợ biết đứng dậy đấu tranh giành lại hạnh phúc và công lí Tuy báo cáo mới

chỉ dừng lại ở “ bước đầu ” như lời của tác giả và chỉ giới hạn trong “Kho

tàng truyện cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi nhưng báo cáo đã gợi

mở hướng tiếp cận cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Năm 2012, cuốn từ điển Type truyện dân gian Việt Nam của Hội văn

nghệ dân gian Việt Nam do PGS TS Nguyễn Thị Huế chủ biên Trong mục

type truyện cổ tích thì người vợ khôn ngoan tài trí thuộc type 346 “Con vợ

khôn lấy thằng chồng dại như bông hoa nhài cắm bãi cứt trâu”.

Dựa vào đây chúng tôi có thêm nguồn tư liệu và là cơ sở định hướng đểchúng tôi thực hiện nghiên cứu và mở rộng đề tài của mình

Năm 2014, khóa luận tốt nghiệp Tìm hiểu nhân vật "công chúa" trong

truyện cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam của tác giả Lê Thủy Tiên Từ

nhân vật "công chúa", tác giả đã đề cao vai trò, phẩm chất của người phụ nữViệt Nam và tôn vinh họ Công chúa không chỉ là những người phụ nữ xinhđẹp mà còn rất tài trí, đảm đang Họ là hình mẫu lí tưởng cho mọi cô gái trong

xã hội cũ

Bản khóa luận này đã góp phần giúp cho chúng tôi nhìn nhận, đánh giánhân vật người vợ thông minh tài trí ở nhiều giai tầng khác nhau trong truyện

cổ tích

Cùng với sự thống kê tóm lược trên đây, chúng tôi nhận thấy đã có một

số công trình nghiên cứu về kiểu người vợ và kiểu nhân vật thông minh trongtruyện cổ tích nhưng cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyênbiệt nào về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích cácdân tộc Việt Nam Những tài liệu trên đây là cơ sở rất quan trọng cho chúng

tôi phát hiện và định hướng nghiên cứu để tìm hiểu những đặc điểm, giá trịcủa kiểu nhân vật này trong đề tài của mình.

III MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Việc nghiên cứu đề tài luận văn: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh

tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam” nhằm

3 Đối chiếu, so sánh với kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí ởnhững vùng miền khác để làm sáng tỏ giá trị nội dung, giáo dục của nhữngtruyện này

IV ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng

Qua 52 truyện cổ tích được khảo sát ở các nguồn tư liệu là truyện cổtích người Việt và truyện cổ các dân tộc thiểu số miền Bắc, hình tượng nhânvật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miềnBắc Việt Nam đã tạo thành kiểu nhân vật với những đặc điểm về nội dung vàgiá trị nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn

2 Phạm vi

- Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi tiến hành khảo sát và nghiêncứu truyện cổ tích người Việt và một số dân tộc miền Bắc tức là từ ThanhHóa trở ra gồm các tộc người : Việt, Thái, Giáy, Mường, Mèo, Tày, Dao,Nùng, Hà Nhì, Pu Péo

- Chúng tôi nghiên cứu kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí ở haitiểu loại của truyện cổ tích là truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt.

- Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tìm hiểu thêm một số tư liệu truyện cổ ởcác vùng, miền, dân tộc khác của Việt Nam để so sánh đối chiếu, từ đó thấyđược điểm tương đồng và khác biệt của kiểu nhân vật người vợ thông minhtài trí ở khu vực miền Bắc với các khu vực khác

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Phương pháp khảo sát, thống kê: Chúng tôi tiến hành khảo sát,

thống kê sau đó nhận xét, đánh giá những truyện có xuất hiện nhân vật

“người vợ thông minh tài trí” rồi tiến hành phân loại theo những tiêu chí cụ

thể

2 Phương pháp phân tích tổng hợp: Phương pháp này được sử dụng

khi phân tích các dẫn chứng truyện để phục vụ cho việc chứng minh, làm

sáng tỏ các đặc điểm của nhân vật “người vợ thông minh tài trí” trong truyện

cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam

3 Phương pháp so sánh đối chiếu: Chúng tôi áp dụng phương pháp

này để tìm ra những điểm giống và khác nhau của kiểu nhân vật “người vợ

thông minh tài trí” trong truyện cổ tích ở một số tộc người miền Bắc Việt

Nam với một số vùng miền khác Từ đó thấy được sự thống nhất nhưng rất đadạng, độc đáo về kiểu nhân vật người vợ thông minh trong truyện cổ tích ởtừng vùng miền

VI NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

1 Qua việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã khái quát hệ thống những vấn

đề cơ bản về truyện cổ tích, về nhân vật, kiểu nhân vật, kiểu nhân vật thông minhtài trí, kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích

2 Luận văn sẽ cung cấp cho người đọc cái nhìn chung nhất về kiểunhân vật người vợ thông minh tài trí và những đặc điểm cơ bản về nội dung

và nghệ thuật của kiểu nhân vật này trong truyện cổ tích của một số tộc ngườimiền Bắc.

3 Sự thông minh tài trí được biểu hiện qua kiểu nhân vật rất độc đáo, đadạng Người viết hi vọng sẽ góp một phần nhỏ bé của mình trong công việc pháthiện, tôn vinh vẻ đẹp trí tuệ của người phụ nữ xưa đặc biệt là những người vợthông minh tài trí trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam

VII CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dungcủa luận văn gồm ba chương:

Chương I: Giới thuyết khái niệm và khảo sát tư liệu về kiểu nhân vật

người vợ thông minh tài trí

Chương II: Đặc điểm "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" xét

trên phương diện nội dung tư tưởng

Chương III: Đặc điểm "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" xét

trên phương diện nghệ thuật

B NỘI DUNG CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM VÀ KHẢO SÁT TƯ LIỆU

1.1 Giới thuyết khái niệm

1.1.1 Kiểu truyện và mô - típ

Khái niệm "kiểu truyện" và "mô-típ" đã được rất nhiều nhà nghiên cứuvăn học dân gian quan tâm Để có thể hiểu được khái niệm kiểu truyện, chúng

ta phải hiểu được khái niệm về mô-típ Mô-típ chính là thành tố căn bản đểtạo nên kiểu truyện

Theo định nghĩa trong cuốn "Từ điển thuật ngữ văn học" của các tácgiả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử thì: "mô típ – tiếng Hán Việt gọi là "mẫu đề"(do người Trung Quốc phiên âm trong tiếng Pháp) có thể chuyển thành các từ

"khuôn" "dạng" hoặc "kiểu" trong Tiếng Việt, nhằm chỉ những thành tố,những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định, bền vững và được

sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn họcnghệ thuật dân gian" [14; 168]

Trong "Từ điển tiêu chuẩn phôn-cơ-lo" thì S Thôm-xơn quan niệm:

"Trong Phôn-cơ-lo từ mô-típ dùng để chỉ bất kì một bộ phận nào mà một vănbản phôn-cơ-lo có thể phân tích được Trong khi từ mô-típ được dùng mộtcách lỏng lẻo để bao gồm bất cứ yếu tố nào gia nhập vào một truyện kể truyềnthống, thì một yếu tố phải có cái gì đó làm cho người ta nhớ và phải đượcnhắc đi nhắc lại: Nó phải là một cái gì đó khác hơn một sự chung chung Một

bà mẹ bình thường không phải là một mô-típ Một bà mẹ độc ác được xem làmô-típ vì bà ta ít ra được xem là lạ thường "

Theo "Từ điển Type truyện dân gian Việt Nam" mà tác giả Nguyễn Thị

Huế chủ biên thì: "Motif truyện kể thực chất là một khái niệm đơn giản, haygặp trong truyện kể truyền thống, nó có thể là một đoạn kể ngắn, lặp đi lặp lại

và có tính chất khác thường, làm cho người ta nhớ hoặc nó có dấu hiệu đặc

biệt Các motif trong các truyện là yếu tố có thực, sự lắp ghép của các motifmột cách logic sẽ tạo nên các cốt truyện, nhiều cốt truyện có những motif

tương tự nhau sẽ tạo nên những type." [20;21]

Điểm thống nhất giữa các khái niệm trên về mô-típ là tính khác thường

và sự lặp lại Những mô-típ thường có tính chất quốc tế và phổ biến trongtruyện dân gian các dân tộc Thông qua mô-típ mà các nhà nghiên cứu có thểxác lập được cốt truyện của từng kiểu truyện và tìm hiểu tư tưởng thẩm mĩ,cội nguồn văn hóa lịch sử dẫn đến sự ra đời, biểu hiện của những mô-típ đó

Nếu như mô-típ còn được gọi là mẫu đề hay motif thì "type còn được

các nhà nghiên cứu gọi là dạng, dạng thức hay kiểu, kiểu truyện " [20; 21].

`Trong "Từ điển tiêu chuẩn phôn-cơ-lo" thì S Thôm-xơn quan niệm: "Type là những cốt kể có thể tồn tại độc lập trong kho truyền miệng Dù đơngiản hay phức tạp, truyện nào cũng được kể như một cốt kể độc lập đều đượcxem như là một type Có những truyện dài chứa hàng tá motif , lại có nhữngtruyện kể ngắn như những mẩu kể trong các chùm truyện về súc vật có thể chỉ

có một motif đơn lẻ Trường hợp đó type và motif đồng nhất"

Từ các quan niệm của các nhà nghiên cứu về típ nói trên ta có thể hiểu

type chính là "kiểu truyện" Bàn về kiểu truyện, trong cuốn "Thạch Sanh và

kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á", PGS.TS

Nguyễn Bích Hà đã đưa ra định nghĩa về kiểu truyện như sau: " Kiểu truyện

là tập hợp những truyện kể có những mô típ cùng loại hình Trong một kiểutruyện có nhiều mô típ nhưng không nhất thiết mỗi truyện trong kiểu đó phải

có đầy đủ tất cả những mô típ chung Có thể có truyện chỉ chung với cáctruyện khác một hoặc một vài mô típ, nhưng cũng có truyện có nhiều mô típchung" [13;24]

Như vậy kiểu truyện là những cốt kể độc lập bởi vậy mà sẽ chỉ có một

số lượng type nhất định trong mỗi một nền văn hóa Những quan niệm này

chính là chìa khóa để người viết khám phá, tìm hiểu kiểu nhân vật trong đề tàicủa mình.

1.1.2 "Kiểu nhân vật" , " Kiểu nhân vật thông minh tài trí" , " Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" trong truyện dân gian Việt Nam.

1.1.2.1 Kiểu nhân vật

"Truyện cổ tích là thể loại quan trọng, phong phú nhất của loại hình tự

sự dân gian với rất nhiều tiểu loại, nhiều kiểu nhân vật và mỗi dạng thức đềutạo nên sức hấp dẫn riêng biệt với đông đảo tầng lớp nhân dân" [46; 114]

"Kiểu nhân vật" mà tác giả nhắc tới ở đây đã được rất nhiều nhà nghiên cứuquan tâm như: kiểu nhân vật người mồ côi, kiểu nhân vật dũng sĩ, kiểu nhânvật đội lốt Để hiểu được khái niệm về "kiểu nhân vật" thiết nghĩ chúng tanên tìm hiểu cặn kẽ về khái niệm gần gũi như "nhân vật" Đây cũng chính làkiến thức lí thuyết chung cần thiết cho chúng tôi tìm hiểu về một kiểu nhânvật trong truyện cổ tích

Trong truyện cổ tích, nhân vật đóng vai trò cơ bản, tập trung thể hiệnchủ đề tư tưởng và đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm

Theo "Từ điển thuật ngữ văn học" của các tác giả Lê Bá Hán - Trần

Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) thì: "Nhân vật văn học là conngười cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có tênriêng cũng có thể không có tên riêng Khái niệm nhân vật có khi được sửdụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả mà chỉ một hiệntượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chức năng cơ bản của nhân vật văn học

là khái quát tính cách của con người " [14; 235]

Có thể nói "tính cách là kết tinh của môi trường" [14; 235] nên nhân vật

văn học dẫn độc giả vào các môi trường khác nhau Truyện cổ tích ra đờitrong xã hội phân chia giai cấp nên nhân vật của truyện cổ tích là khái quátcác chuẩn mực giá trị đối kháng trong quan hệ giữa người và người như thiện

với ác, trung với nịnh, thông minh với ngu đần, Trong truyện cổ tích, hệthống nhân vật đa dạng, phức tạp và mang tính hiện thực rõ rệt hơn so với

thần thoại và truyền thuyết E.M.Melelinsky trong cuốn Thi pháp huyền thoại

cho rằng: "Nhân vật trong truyện cổ tích không có sức mạnh ma thuật vốn có

ở nhân vật huyền thoại Nhân vật có sức mạnh nhờ sự bảo trợ đặc biệt của cácthần Về sau các sức mạnh thần kì đó nói chung như đã bị loại khỏi nhân vật

và ở mức độ nhất định, chúng hoạt động thay cho nhân vật" Thế giới nhânvật trong truyện cổ tích rất phong phú, vừa mang nét chung của truyện cổtích, vừa mang nét riêng của từng tiểu loại Trong văn học dân gian nói chung

và truyện cổ tích nói riêng, nhân vật hầu như chưa có tính cách, chưa biểu lộđược tâm lí suy nghĩ Tất cả những đặc điểm về tính cách đều được biểu hiệnqua hành động Những hành động của Thạch Sanh nghe lời mẹ con Lí Thôngnhư: lao động chăm chỉ, thay anh canh miếu, giết chăn tinh, giết đại bàng cứucông chúa thể hiện bản chất chăm chỉ, hiếu nghĩa, tài giỏi đồng thời luôn bịbóc lột, lừa gạt của người con nuôi Ngược lại những hành động ỷ lại, tranhcông thể hiện bản chất bóc lột và độc ác của mẹ con Lí Thông Kết thúcThạch Sanh lấy được công chúa còn mẹ con Lí Thông bị trừng trị thích đáng.Như vậy thông qua nhân vật, nhân dân lao động muốn gửi gắm triết lí "ở hiềngặp lành" và mơ ước một cuộc sống công bằng Vì thế nhân vật trong truyện

cổ tích chủ yếu là nhân vật chức năng, thường mang những phẩm chất cố địnhkhông thay đổi từ đầu đến cuối tác phẩm Không giống như văn học viết lànhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả Trong truyện cổ tích nhân vậtmang ba đặc trưng lớn của văn học dân gian là tính truyền miệng, tính tập thể

và gắn bó với sinh hoạt cộng đồng nên hình thành nên những kiểu nhân vậtnhất định

Trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân

gian, tác giả Đỗ Bình Trị có viết: " Mỗi nhân vật trong số những nhân vật kể

trên (người em út, người con riêng, người mồ côi, người mang lốt vật, ) làtên gọi chung của một loạt những nhân vật đồng dạng – những nhân vật này

có những nét tương đồng căn bản về tính cách, hành động và số phận Vìvậy, người ta gọi đó là những "kiểu nhân vật".[46; 10]

Từ những khái niệm trên người viết đưa ra cách hiểu của mình về "kiểu

nhân vật" là chỉ tập hợp các nhân vật cùng loại xuất hiện trong truyện cổ dân

gian Nếu như kiểu truyện thường nghiêng về khai thác giá trị tác phẩm trênbình diện kết cấu và phạm vi tìm hiểu là các truyện kể hoàn chỉnh, đầy đủ thìkiểu nhân vật lại quan tâm chủ yếu đến đặc điểm phẩm chất, hành động,những cách thức cấu thành của một loại nhân vật Trong mỗi kiểu nhân vậtthường được tạo nên bởi hoàn cảnh, cuộc đời và mối quan hệ với các nhân vậtkhác Đặc điểm về hành trạng cuộc đời nhân vật cũng như các biện pháp nghệthuật trong cách xây dựng nhân vật tạo nên những nét giống nhau và khác biệtcủa từng kiểu nhân vật trong kho tàng văn học dân gian

Một kiểu nhân vật có thể tạo thành một truyện nếu nó phản ánh chủ đềchính và mâu thuẫn của nhân vật xoay quanh trục mâu thuẫn trung tâm, cũng

có thể nhân vật và mâu thuẫn ấy chỉ là tuyến phụ ở trong một kiểu truyệnkhác nhưng số phận nhân vật vẫn luôn có một kết cấu ổn định Một kiểu nhânvật thường được thừa nhận khi mà hình mẫu của nó không xuất hiện đơn lẻ,mức độ phổ biến cần khá rộng rãi

1.1.2.2 Kiểu nhân vật thông minh, tài trí

Đã có nhiều công trình nghiên cứu những kiểu nhân vật như: kiểu nhânvật dũng sĩ, nhân vật người mang lốt vật, nhân vật ngốc nghếch, nhân vậtngười em, một cách thuyết phục, đưa đến cho người đọc cái nhìn toàn diện ởnhiều góc độ Còn một kiểu nhân vật nữa cũng khá phổ biến của truyện cổtích đặc biệt là truyện cổ tích sinh hoạt và một số lượng không lớn ở truyện cổtích thần kì đó là kiểu nhân vật thông minh tài trí

Theo "Từ điển Tiếng Việt" mà tác giả Hoàng Phê chủ biên thì: "Thông

minh là có trí lực tốt, hiểu nhanh, tiếp thu nhanh , nhanh trí và khôn khéo, tàitình trong cách ứng đáp, đối phó" [36; 936] và tài trí là "tài năng và trí tuệhơn người" [36; 869]

Theo Nguyễn Công Khanh – nhà tâm lí học thuộc viện chiến lược vàchương trình giáo dục thì: "Trí thông minh là năng lực tổng thể hoặc một loạtcác năng lực giúp cá nhân áp dụng các kĩ năng nhận thức, xúc cảm và sự hiểubiết để học, để giải quyết vấn đề và để đạt được các mục đích có giá trị hoặc

để sáng tạo ra các sản phẩm có giá trị trong những điều kiện văn hóa lịch sử

cụ thể." [Trí tuệ và đo lường trí tuệ, Trần Kiều (chủ biên), NXB Chính trị

quốc gia Hà Nội (2005)]

Theo tác giả Vũ Anh Tuấn dẫn luận văn thạc sĩ tâm lí học nghiên cứu "

Mức độ trí thông minh và trí tuệ cảm xúc của sinh viên trường Đại học Tây

Bắc", (2007) thì: "Trí thông minh là một loại năng lực tinh thần đặc biệt có

trong bản thân mỗi con người Năng lực này có tác dụng giúp con người cónhững hành vi ứng xử thông minh, phù hợp với hoàn cảnh và đạt được kếtquả cao trong hành động"

Từ đó, chúng tôi đưa ra khái niệm về nhân vật thông minh tài trí theocách hiểu của mình như sau: Nhân vật thông minh tài trí trong truyện cổ tích lànhững nhân vật mang sức mạnh tài năng và trí tuệ Họ biết vận dụng trí tuệsáng suốt vào những hoàn cảnh cụ thể nhằm vượt qua khó khăn, thử tháchtrong cuộc sống và mang lại hạnh phúc tốt đẹp cho bản thân và những ngườixung quanh, chống lại sự tham lam, xảo trá hoặc thói hư tật xấu của con ngườiqua nghệ thuật hư cấu, kì ảo của nhân dân Từ đó đề cao trí tuệ của dân gian, đềcao con người với những phẩm chất nổi bật là trí tuệ và đạo đức

Truyện về người tài trí thông minh là kết quả của sự phân loại truyệntheo nhân vật Nghiên cứu về nhân vật trong truyện cổ tích sinh hoạt, PGS.TS

Lê Trường Phát cho rằng: " Nhìn chung, truyện cổ tích sinh hoạt chỉ có haicặp nhân vật chính: người đức hạnh – người xấu xa, người mưu trí (trí xảo) –người khờ khạo (ngốc nghếch) khái quát toàn bộ mọi người trong xã hộithành những kiểu người đối xứng từng cặp như thế là một cách nhìn, mộtcách quan niệm về thực tại – con người." [35; 51,52]

Nhân vật thông minh hay nhân vật ngốc nghếch là các nhân vật trongcác truyện thuộc đề tài trí khôn Do vậy cần đặt nhân vật thông minh trong sựđối sánh với nhân vật ngốc nghếch để thấy rõ phẩm chất trí tuệ trái ngược nhaucủa hai tuyến nhân vật này Bàn về vấn đề này, tác giả Nguyễn Việt Hùng cũngkhẳng định: "Có hai dạng cơ bản là truyện về nhân vật ngốc và truyện về ngườithông minh Có thể kể đến các truyện như: Làm theo lời vợ dặn, Con vợ khônlấy thằng chồng dại Những truyện này có những điểm gần gũi với truyệncười ở chỗ chúng chứa đựng những yếu tố hài Thông qua những hành độngkhờ dại, ngô nghê của các nhân vật, truyện cổ tích đã đề cao trí khôn một cách

gián tiếp, phê phán những người ngốc một cách nhẹ nhàng " [22; 275]

Nhân vật tài trí thông minh có thể được xác định dựa vào khả năng trí xảokết hợp với tài dẫn dắt nội dung câu chuyện của nhân vật từ đó bộc lộ tình huốnggây cười và bản chất ngu dốt của đối phương Biểu hiện của sự tài trí thông minh

có thể là hành động, cử chỉ hay ngôn ngữ bất chợt bộc lộ tài phán đoán và khảnăng tư duy của nhân vật Thêm vào đó, chúng ta nên hiểu một cách linh hoạt vềnhân vật tài trí thông minh trong việc vận dụng trí tuệ vào một hoàn cảnh cụ thể

Ở một số truyện cổ tích, hành động của nhân vật tài trí có thể vượt khỏi ngưỡngchuẩn của đạo đức như lừa lọc, giết người để đạt được mục đích cá nhân Dựatrên quan điểm đạo đức của người Việt Nam sẽ có nhiều cách nhìn nhận, đánhgiá khác nhau Nhưng từ phương diện thể loại thì chúng tôi cho rằng nhữnghành động ấy của nhân vật thông minh tài trí "thực chất chỉ là cảm hứng củanhân dân về trí tuệ linh hoạt của con người trước hiện thực." [26; 27] và qua đó

phần nào thể hiện quan điểm của nhân dân gửi gắm trong những câu chuyện cổtích là "ở hiền gặp lành" và "ác giả ác báo" Chẳng hạn hành động của nhân vật

"vớt cái thây chết trôi sông" trong truyện " Dì phải thằng chết trôi, tôi phải đôi

sấu sành" hay khi nhân vật Cuội xui hủi chui vào rọ thay mình, xui chú thím chui

vào rọ gặp ông bà trong truyện "Nói dối như cuội" Thiết nghĩ ở đây chỉ là

phương pháp cường điệu hóa mưu mẹo của nhân vật trong hoàn cảnh khó khăn.Mặt khác những hành động này là hành động cổ tích xuất phát trong tư duy cổtích nên chỉ có thể đánh giá sự linh hoạt của nhân vật trong việc đối phó trướccác tình huống thử thách"

Như vậy có thể hiểu, nhân vật thông minh tài trí trong truyện cổ tích lànhững con người mang trong mình sức mạnh trí tuệ của nhân dân Sức mạnh

ấy là sự nhanh trí và khôn khéo, tài tình trong cách ứng xử, đối phó mau lẹ,tinh tế với những tình huống phức tạp, bất ngờ trong cuộc sống, chẳng hạnnhư có tài giải đáp những điều khúc mắc, những câu đố hiểm hóc, những bàitoán cuộc đời mà các vị vua quan, các phú ông trưởng giả, những tên lái buôntham lam, những ông bố vợ hà khắc, những hành động ngu ngốc dại dột củanhững người đần

1.1.2.3 Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí

1.1.2.3.1 Khái niệm "kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" trong truyện

cổ tích

Ở thời đại nào văn học cũng luôn dành sự ưu ái đặc biệt đối với ngườiphụ nữ Họ là những đóa hoa mỏng manh nhưng không kém phần rực rỡ vàkiên cường Vẻ đẹp từ sắc màu và hương thơm của các đóa hoa ấy đã nuôidưỡng sức sống cho cuộc đời, giữ gìn, điểm tô và duy trì nòi giống cho muônđời sau Trong truyện cổ tích Việt Nam cũng thế, "có một mảng đáng kể nêubật vai trò tích cực của người nữ, đề cập tới ước mơ, tình yêu và hôn nhân tựdo" (Nguyễn Đổng Chi) Có lẽ vì thế mà trong số các nhân vật nữ thì kiểu

nhân vật người vợ đặc biệt là người vợ thông minh tài trí đã được các tác giảdân gian dụng tâm khắc họa thật đặc sắc Dân gian đã có những câu ca ngợi

người phụ nữ thông minh tài trí rất chí lí như: " Vợ khôn ngoan làm quan cho

chồng", " Lệnh ông không bằng cồng bà" , "Giàu vì bạn, sang vì vợ" hay

"Chồng khôn vợ đặng đi giày/ Vợ khôn chồng đặng có ngày làm quan"

Trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, kiểu nhân vật này hiện lên khá sinh

động: khi thì sóng đôi với những anh chồng ngốc như: Con vợ ngoan lấy

thằng chồng dại (Việt), Trạng 1 (Chăm), Anh chồng ngốc (Việt), Xấu tốt cũng là chồng ta (Việt) để tạo nên típ " Con vợ khôn lấy thằng chồng dại như bông hoa nhài cắm bãi cứt trâu" [20; 459, 460]; khi thì để giải quyết mâu

thuẫn, xung đột giữa những giai cấp khác nhau mà thường là giữa ngườinghèo có địa vị thấp kém với người bóc lột, vua quan Chiến thắng thường

thuộc về họ (những người nghèo) như: Nàng dâu là bồ chịu chửi (Việt);

Thằng bợm có con ngựa (Việt); con mụ Lường (Việt); Thụt Chở Nú và nàng Nảy (Thái) khi thì người vợ lại là những nàng tiên xuống trần gian nên

duyên với người trần để cải tạo một tính xấu nào đó của con người hoặc phù

trợ con người chống chọi với những thế lực thù địch:, Sự tích vệt trắng dưới

cổ trâu (Thái), Thò Khánh và Zà Zủa (Mèo)

Vậy nên theo cách hiểu của chúng tôi thì kiểu nhân vật người vợ thông

minh tài trí là những nhân vật người vợ có sự hiểu biết trí tuệ, biết vận dụng

linh hoạt, nhanh nhẹn tài trí của mình để giải quyết những thử thách đặt ratrong truyện cổ tích Nhờ đó họ mang lại hạnh phúc tốt đẹp cho bản thân vànhững người xung quanh

1.1.2.3.2 Kiểu nhân vật người vợ thông minh, tài trí trong quan hệ với kiểunhân vật

Ở truyện cổ tích tên gọi về kiểu nhân vật chính là khái quát đặc điểmquan trọng, cơ bản nhất của loại nhân vật đó Chẳng hạn nhân vật người con

riêng bao giờ cũng được đặt trong hoàn cảnh mất cha hoặc mẹ hoặc cả hai, và

bị đặt trong mối xung đột dì ghẻ hoặc cha dượng (Tấm Cám, Sự tích chim đa

đa ) Kiểu nhân vật đội lốt, nhân vật có sự ra đời thần kì được ẩn trong hình

thức bề ngoài thậm chí xấu xí là tài năng và trí tuệ kì diệu, trải qua nhiều khókhăn thử thách cuối cùng nhân vật hiện nguyên hình là nhân vật đẹp đẽ, hoàn

hảo (Chuyện người lấy cóc, Nàng Vỏ Trứng, Sọ Dừa, Lấy chồng Dê ) Kiểu

nhân vật người dũng sĩ, nhân vật thường mang trong mình sức mạnh kì diệuchiến đấu với các thế lực mạnh mẽ của tự nhiên hay xã hội để đem lại sự bìnhyên, cuộc sống hạnh phúc cho mọi người (Thạch Sanh ) Kiểu nhân vật đứchạnh, nhân vật có phẩm chất tốt hiểu đạo lí, tình cảm trong cuộc sống, thường

làm được nhiều việc tốt, được nhân dân yêu mến (Mài dao dạy vợ, Bán tóc

đãi bạn )

Qua quá trình khảo sát, chúng tôi thấy nhân vật người vợ thông minhtài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc ở Việt Nam vừamang đặc điểm khái quát của kiểu nhân vật cổ tích là nhân vật "mặt nạ", vừamang đặc điểm cơ bản của loại nhân vật là những người vợ thông minh tài trí,dạy chồng hoặc giúp chồng vượt qua những khó khăn trong cuộc sống, chống

lại sự áp bức của những đối tượng thù địch (Dạy chồng, Người vợ thông

minh, Người chồng lười, Chàng mê gái ) cũng có khi sự tài trí của người vợ

được hiện lên thấp thoáng thông qua một hành động, cách ứng xử hoặc suynghĩ nào đó ánh lên chất trí tuệ, sắc sảo, tháo vát của người đàn bà trong một

hoàn cảnh cụ thể (Ba điều ước, Nàng dâu là bồ chịu chửi, Chuyển cau đằng

trước ra đằng sau và ngược lại )

1.1.2.3.3.Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong quan hệ với kiểunhân vật người vợ

Cùng với sự phản ánh về lịch sử đất nước, lịch sử dân tộc, mọi nguồn

tư liệu đã cho thấy vào những thế kỉ trước và sau công nguyên, ở nhiều lĩnh

vực khác nhau, phụ nữ là những người đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng.Trong buổi bình minh của lịch sử và trong giai đoạn phát triển của xã hộinguyên thủy, dân tộc nào cũng trải qua thời kì mẫu hệ và chế độ mẫu quyềntrong đó phụ nữ làm chủ gia đình, dòng họ Một điều đáng chú ý nữa là ViệtNam từ xã hội nguyên thủy lên thẳng xã hội phong kiến mà không qua giaiđoạn chiếm hữu nô lệ bởi vì khi Việt Nam vào cuối giai đoạn nguyên thủychưa hình thành chế độ lãnh chúa thì đã bị Trung Quốc sang xâm chiếm, ápđặt nền văn hóa, cơ cấu tổ chức xã hội của chế độ phong kiến mà hạt nhân làchế độ phụ quyền và cai trị đất nước hàng nghìn năm Từ cơ sở này chúng ta

có thể cắt nghĩa vì sao khi chống lại giặc phương Bắc sang xâm lược, ta lại có

nhiều nữ tướng, bà chúa đến như thế Trong Truyện các nữ thần Việt Nam của

tác giả Đỗ Thị Hảo và Mai Thị Ngọc Trúc có nhận định ngợi ca vai trò củangười phụ nữ Việt Nam trong lịch sử văn minh văn hóa của đất nước: " Rõràng thần thoại đã khẳng định vai trò sáng tạo đầu tiên của phụ nữ Họ chính

là anh hùng cổ đại, anh hùng văn hóa."

Trong cuốn Nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa dân gian của

PGS TS Nguyễn Bích Hà cũng nhận định " Trong xã hội cổ truyền, tộcngười Việt cũng như đa số các tộc người khác đã trải qua thời đại mẫu quyền

Đó là khi quyền hành lớn nhất, quan trọng nhất trong gia đình và xã hội dongười phụ nữ nắm Dấu ấn văn hóa xã hội đó còn để lại khá đậm trong ngônngữ Việt cho đến nay Những gì to lớn nhất, vĩ đại nhất và quan trọng nhấtđều gắn liền với từ CÁI (với ý nghĩa: mẹ) Con đường lớn nhất, nhiều ngườiqua lại gọi là đường cái; dòng sông dài rộng nhất gọi là sông cái; cột cao nhấtchống đỡ cho cả căn nhà gọi là cột cái; cổng lớn nhất đi vào làng và khi thựchành các nghi thức quan trọng của làng phải qua lối đó gọi là cổng cái; đôiđũa dùng để xới cơm cho tất cả mọi người trong nhà gọi là đũa cái; rồi thúngcái, trống cái, ngón tay cái " [12; 84] Phụ nữ có vai trò lớn lao trong sinhhoạt kinh tế, đời sống xã hội cũng như trong đời sống văn hóa tinh thần ỞViệt Nam mỗi người đều ghi nhớ chuyện Mẹ Âu Cơ và Bố Lạc Long Quân là

những người khai sáng ra lịch sử dân tộc Mẹ đẻ ra trăm trứng trong cùng mộtbọc, nở ra thành trăm chàng trai Mẹ và Bố lại chia đều con đi ở miền núi vàmiền biển, đàn con theo mẹ lên núi thành nhân dân miền núi và miền xuôi bâygiờ Công lao to lớn của mẹ Âu Cơ đã được truyền tụng hàng ngàn đời nay ởmọi nơi trên đất Việt đặc biệt là đất Tổ Phú Thọ chứng tỏ Mẹ là người "mangnặng đẻ đau" và cũng là người khai sáng văn hóa dân tộc Khi xã hội có giaicấp, trong khi ở nơi này nơi khác gia đình là do người đàn ông làm chủ nhưng

ở Việt Nam, điều đó chỉ có trên danh nghĩa còn trong thực tế, người phụ nữvẫn là người điều khiển hầu hết công việc gia đình, họ vẫn được xem là nộitướng – vị tướng đảm nhiệm đối nội, lo việc trong gia đình, là chỗ dựa tinhthần cho người đàn ông Khi bàn về tính đồng nhất và tính khác biệt trong đờisống văn hóa của các tộc người ở Việt Nam, Nguyễn Duy Thiệu có viết " Xãhội của người Việt là một xã hội lúa nước tiểu nông Đã từ lâu gia đình ngườiViệt là gia đình hạt nhân phụ quyền Phụ quyền trên bình diện ý thức- nhất là

ý thức Nho giáo, còn trong thực tế đó là gia đình phụ quyền nhưng do đàn bà(vợ) nắm "tay hòm chìa khóa" Có nghĩa là người đàn ông chỉ thể hiện quyền

uy của mình ngoài xã hội, mà đôi lúc sự thể hiện cũng theo sự "giật dây" của

đàn bà Còn những công việc trong nhà đều do người phụ nữ đảm nhiệm "

[44; 301] Không chỉ thế, phụ nữ còn là những người lãnh đạo và tham giavào tất cả các hoạt động xã hội mà nói như Giáo sư Lê Thị Nhâm Tuyết thì họcòn là "những công dân chính trị rất độc đáo"

Nếu như quan niệm văn học viết thời trung đại là “thi dĩ ngôn chí”,

“văn dĩ tải đạo”, ít nói đến những chuyện riêng tư, bởi vậy đề tài về người vợ

rất hiếm khi xuất hiện thì trong kho tàng văn học truyền miệng đặc biệt làtruyện cổ tích Việt Nam đã dựng nên một thế giới với đa dạng các kiểu nhânvật khác nhau trong đó có kiểu nhân vật người vợ chiếm vị trí vô cùng quan

trọng Bàn về kiểu nhân vật này, trong báo cáo khoa học "Bước đầu khảo sát

kiểu nhân vật người vợ trong "Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam" – Nguyễn

Đổng Chi " của Trần Thị Thu Hương đã chỉ ra rằng xét về phẩm chất đạo đức

có 6 kiểu người vợ: Người vợ đức hạnh thủy chung; người vợ tham lam độc

ác, bội bạc; người vợ thông minh tài trí; người vợ có nghị lực và khí pháchphi thường; người vợ nhu nhược nhẹ dạ; người vợ biết đứng lên giành lại

hạnh phúc và công lí cho mình Tất nhiên là sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối Các kiểu nhân vật người vợ này về tính cách được xây dựng

rất đa dạng nhưng khá thống nhất Có nhân vật người vợ được xây dựng lên

chỉ thuộc một nhóm phẩm chất duy nhất (Ví dụ trong "Sự tích con muỗi" là người vợ bội bạc, "Ai mua hành tôi" là một người vợ chung thủy, "Đứa con

trời đánh hay là truyện tiếc gà chôn mẹ" là người vợ nhu nhược ) Nhưng rất

nhiều trường hợp nhân vật người vợ được xây dựng với nhiều nét phẩm chất

khác nhau ( Ví dụ trong "Con mụ Lường", "Bợm già mắc bẫy hay là mưu trí đàn

bà " , " Chàng cắt cỏ ngựa", người vợ vừa yêu thương chồng lại vừa là người

thông minh tài trí, dùng tài trí của mình để bảo vệ chồng; người vợ trong "Sự

tích đá Bà Rầu " thì yêu thương, thủy chung với chồng nhưng lại nhu nhược;

người vợ trong "Người vợ bị vu oan" vừa là người vợ thủy chung, đoan

chính lại vừa thông minh và đặc biệt là biết đứng lên đòi lại công lí cho bảnthân mình ) Nhưng dù trong một nhân vật có hội tụ bao nhiêu phẩm chất đichăng nữa thì tất cả các phẩm chất ấy về cơ bản đều thống nhất với nhau, hỗtrợ bổ sung cho nhau chứ không có một khía cạnh nào đối nghịch, mâu thuẫnnhau Đây cũng chính là điều khác biệt cơ bản giữa văn học dân gian với vănhọc viết mà đặc biệt là với văn học hiện đại

Qua quá trình khảo sát về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài tríchúng tôi nhận thấy người vợ không chỉ là người lúc nào cũng gắn với nhữngcông việc bếp núc đơn giản mà nhiều khi chính họ là người trực tiếp đứng ra

để bảo vệ người chồng giữ gìn sự bền vững và yên ấm gia đình Người chồng

trong "Dạy chồng" sẽ ra sao nếu như không có sự thông minh tài trí của vợ để

tỉnh ngộ? Người chồng trong "Con mụ Lường" sẽ phải sống nô lệ suốt đời nếu không có người vợ tài trí cứu thoát; người chồng trong "Chàng Lười" sẽ

không bao giờ trở nên chăm chỉ, biết quý trọng sức lao động và trách nhiệmvới mẹ cha nếu không có vợ tài giỏi

Đặc biệt là với những anh chàng ngốc nghếch thì vai trò của người vợcàng lớn hơn bao giờ hết Những anh chồng ngốc nghếch bao giờ cũng là đốitượng dễ sa vào những cạm bẫy của cuộc sống nhất Người vợ của những anhchàng này thường thông minh, tháo vát và thủy chung Mặc dầu chồng đầnđộn nhưng họ không chối bỏ người chồng của mình Trái lại họ kiên trì nhẫn

nại chỉ bảo, dạy khôn cho chồng (Con vợ khôn lấy thằng chồng dại như bông

hoa nhài cắm bãi cứt trâu (Việt); Chàng Ngốc săn hươu (Hà Nhì); Gái ngoan dạy chồng (Việt) ) Những khi người chồng trở thành nạn nhân ngờ nghệch

của những tên bịp bợm, người vợ lại chính là người đứng lên giành lại công

lí, bảo vệ chồng mình (Bợm già mắc bẫy hay là mưu trí đàn bà (Việt), Người

vợ thông minh (Mèo) ) Hoặc cũng có khi đó lại là những người chồng lười

biếng thì người vợ dùng mưu mẹo để cải tạo chồng mình thành những con

người yêu lao động ( Vợ chàng Cả Xòi (Việt);Gái ngoan dạy chồng (Việt);

Nàng Kháy (Tày) ); có khi là những người chồng khoác lác, sĩ diện thì người

vợ vừa khuyên bảo nhẹ nhàng, vừa tế nhị "lật tẩy" tính xấu của chồng để giáo

dục, cải tạo chồng như truyện Cả Khuếch (Việt).

Nhìn chung, xây dựng nên kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trítrong truyện cổ tích, nhân dân ta đã rất khéo vận dụng kinh nghiệm dân gian

để khẳng định vẻ đẹp của trí tuệ, chiều sâu của tâm hồn với cảm hứng chủ đạo

là ngợi ca vai trò và giá trị của người phụ nữ trong cuộc sống

1.1.2.3.4 Kiểu nhân vật người vợ thông minh, tài trí trong truyện cổ tích thần

kì và truyện cổ tích sinh hoạt

Qua khảo sát về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện

cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt, chúng tôi thống kê được như sau:

Như vậy, nhân vật người vợ thông minh tài trí được hiện lên qua cả haitiểu loại là cổ tích thần kì và cổ tích sinh hoạt Ở tiểu loại cổ tích thần kì thì có20/52 truyện, chiếm 38,46% trong tổng số những truyện cổ tích được khảosát Đa phần người vợ thông minh tài trí thường có nguồn gốc là tiên như:

Quả bầu bạc, Nàng vỏ trứng, Nàng Út ống Tre, Nàng Cóc tuy nhiên số

lượng không nhiều và không phong phú như trong truyện cổ tích sinh hoạt Ởmột số tộc người thiểu số thì loại truyện này là chủ yếu và kiểu nhân vậtngười vợ thông minh tài trí có sự giao thoa với kiểu người mang lốt Nhờ vào

sự thông minh tài trí của những người vợ mà những người chồng đã đánh

thắng kẻ thù như: Xông Lền và Mái Lúa (Mường); Hoàng tử với cô vợ xấu xí (Nùng); Chàng cắt cỏ ngựa (Việt) hoặc giúp chồng vượt qua những công việc khó khăn, những thử thách như: Nàng Út ống Tre (Kinh), Nàng Cóc (Thái), Nàng Sao Ả Sáng (Mường) Kết cục của câu chuyện thường bao giờ

cũng có hậu

Ở truyện cổ tích sinh hoạt thì nhân vật người vợ thông minh, phong phú

và đa dạng hơn Có 32/52 truyện, chiếm 61,54% trong tổng số những truyệnđược khảo sát về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí Ở mảng truyệnnày, nhân vật người vợ thông minh tài trí của tộc Việt lại có số lượng vượttrội so với các dân tộc thiểu số khác Theo TS Nguyễn Việt Hùng thì " Điềunày thể hiện trình độ phát triển của xã hội, của tư duy người Việt ở trình độcao hơn, quan tâm nhiều hơn đến vấn đề sinh hoạt đời sống, đạo đức ứng xử.Đến một trình độ phát triển nào đó thì người ta mới có thể đưa ra những nhậnxét, đánh giá về đời sống của bản thân mình theo những chuẩn mực xã hội

nhất định Có nghĩa là con người có ý thức sâu sắc về sự tồn tại, về gia đình

và xã hội xung quanh mình." [22; 282] Khi mâu thuẫn và đấu tranh xã hội trở

nên gay gắt, người lao động đã quan tâm hơn đến cuộc sống hiện thực, họkhông trông cậy nhiều vào việc giải quyết những vấn đề xã hội nhờ vào yếu

tố thần kì Những mối quan hệ trong gia đình, ngoài xã hội trở nên phức tạphơn, con người phải đối diện với nhiều khó khăn, thử thách trong cuộc sống

Vì vậy họ cần phải có sức mạnh, phẩm chất trí tuệ để chiến thắng những kẻnhà giàu tham lam độc ác

Bên cạnh đó, nhân vật người vợ đặt trong mối quan hệ với ngườichồng, trong bối cảnh của xã hội có giai cấp mà truyện cổ tích ra đời thì ngườiđàn ông được học hành còn người phụ nữ thì không được đi học Đây là thiệtthòi và bất công lớn đối với phụ nữ Vì thế truyện cổ tích bênh vực người phụ

nữ, tôn vinh và muốn thay đổi tư tưởng "trọng nam khinh nữ", thay đổi quanđiểm nhìn nhận về người phụ nữ trong xã hội Do đó mà biểu hiện về trí tuệvượt trội, giúp chồng vượt qua khó khăn thử thách, chia sẻ hoạn nạn cùngchồng của những người vợ thông minh tài trí được phản ánh phong phú, độcđáo chủ yếu trong truyện cổ tích sinh hoạt

Đó chính là những lí do mà trí tuệ được đề cao, phổ biến và kiểu nhânvật người vợ thông minh tài trí là một kiểu nhân vật thú vị trong truyện cổtích sinh hoạt Có lúc họ là nhân vật chính, có lúc họ là nhân vật phụ Nguồngốc của họ cũng vậy, khi thì là những cô công chúa hoặc con gái nhà giàu, khithì là những cô gái xuất thân trong gia đình nghèo khó

Ở một số truyện cổ tích thuộc tiểu loại thần kì thì nhân vật người vợthông minh tài trí được hiện lên khá toàn diện từ đầu tới cuối truyện, miêu tảthành phần xuất thân, đặc điểm ngoại hình, tính cách, hành động của nhân vậtcòn đa số ở truyện cổ tích sinh hoạt thì kiểu nhân vật này được hiện lên có thểchỉ thông qua lời nói hoặc hành động bột phát mang tính ứng phó trước tìnhhuống Nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích sinh hoạt córất nhiều nét giống người vợ đời thường mà ta dễ dàng bắt gặp trong cuộc sống

(Nàng dâu là bồ chịu chửi (Việt), Chuyển cau đằng trước ra đằng sau và

ngược lại(Việt), Người vợ thông minh (Mèo), Chồng thử vợ (Mường) ) chứ

không đơn thuần như trong truyện cổ tích thần kì

1.2 Khảo sát "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" trong truyện

cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam.

1.2.1 Bảng khảo sát (Bảng phụ lục 1)

Thống kê và khảo sát tư liệu là bước xử lý cơ sở trong nghiên cứu Với

52 truyện sưu tầm được trong truyện cổ tích của dân tộc Việt và một số dântộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam về kiểu nhân vật người vợ thông minh tàitrí, bảng khảo sát của chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu đặc trưng của kiểu nhânvật chứ không tìm hiểu được hết các vấn đề của truyện Trong mỗi truyện,chúng ta sẽ gặp một nhân vật người vợ thông minh, tài trí đơn lẻ và đặt vàotoàn bộ hệ thống thì những đặc trưng cơ bản sẽ được hiện lên thông qua sựlặp lại nhiều lần ở các truyện khác trong bảng khảo sát Chúng tôi chú trọngkhi nghiên cứu kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trên các bình diện:

- Về nguồn tư liệu,

- Thành phần dân tộc

- Về nhân vật:

Thứ nhất là hoàn cảnh xuất thân của nhân vật (nhân vật ấy là vợ củangười chồng như thế nào hoặc có xuất thân đặc biệt không)

Thứ hai, nhân vật người vợ thông minh tài trí trong câu truyện cổ tích

đó đóng vai trò nhân vật chính hay nhân vật phụ

Thứ ba, người viết sẽ thống kê tình huống thử thách và cách xử lí để từ

đó nhân vật người vợ thể hiện rõ phẩm chất thông minh tài trí của mình Đâycũng là khâu quan trọng, là thước đo để đánh giá phẩm chất trí tuệ của kiểunhân vật đang tìm hiểu

Thứ tư là thống kê về kết cục của người vợ thông minh trong mỗitruyện Ở một số truyện không thấy nhắc tới kết thúc của nhân vật thì chúng

tôi ghi là " Không rõ".

1.2.2 Kết quả khảo sát

1.2.2.1 Số lượng truyện

Qua bảng khảo sát ở Phụ lục 1, chúng tôi đã khảo sát được 52 truyện

về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một sốtộc người ở miền Bắc Việt Nam Cụ thể là:

Trong đó có 6 truyện được rút trong bộ Tổng tập văn học dân gian

người Việt, tập 6 – Nguyễn Thị Huế (chủ biên); 9 truyện được rút trong bộ Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 7 – Nguyễn Thị Huế (chủ biên); 9

truyện trong Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam (Tập II, quyển 1)– Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Cừ (chủ biên); 5 truyện trong Truyện cổ dân gian

Việt Nam tuyển chọn – Hoàng Quyết (chủ biên); 7 truyện trong Truyện cổ các dân tộc ít người Việt Nam (tập 4) – Đặng Nghiêm Vạn, Đặng Văn Lung, Tăng

Kim Ngân (tuyển chọn, giới thiệu) Số còn lại nằm lẻ tẻ, rải rác ở một số tập

truyện cổ của các dân tộc như: Truyện dân gian Tày – Nùng Cao Bằng Nguyễn Thiên Tứ; Truyện kể dân gian dân tộc Dao ở Lai Châu – Đỗ Thị Tác;

-Truyện cổ người Tày, người Thái tỉnh Yên Bái – Hà Đình Tỵ; -Truyện cổ tích

Việt Nam chọn lọc – Thanh Hiển (tuyển chọn); Truyện cổ Mường – Hoàng

Anh Nhân, Vương Anh, Bùi Thiện, Hoàng Quý (sưu tầm, biên soạn); Truyện

cổ các dân tộc Việt Nam – Viện văn học

Nhìn chung, số lượng truyện viết về người vợ thông minh tài trí củadân tộc Việt chiếm đa số 30/52 truyện được khảo sát, chiếm 57,7% , còn cácdân tộc khác thì ít hơn rất nhiều Điều đó có thể được lí giải bởi nhữngnguyên nhân sau:

Thứ nhất là nhờ vào vị trí địa lí thuận lợi, nằm ở ngã tư đường của sựgiao lưu khu vực và quốc tế, người Việt đã tiếp xúc với nhiều nền văn hóa thếgiới kết hợp với nền văn minh lúa nước đã có từ lâu đời, thêm vào đó là tố chấtthông minh nhạy bén, có tài thích nghi và điều chỉnh kịp thời phù hợp với điềukiện và cách ứng xử của mình trên mọi bình diện từ tư tưởng đến vật dụng [8;22] cho nên trình độ phát triển của xã hội, của tư duy người Việt cao hơn

Thứ hai, Việt Nam là một quốc gia nằm trong khu vực cội nguồn củanền nông nghiệp lúa nước Lịch sử đã chứng minh rằng trong quá trình pháttriển của nền văn minh lúa nước, người phụ nữ luôn đóng vai trò trụ cột tronglao động sản xuất Tục thờ nữ thần của người Việt đã xuất hiện từ lâu và pháttriển trải qua các thời kì lịch sử trên cơ sở truyền thống coi trọng vai trò củangười phụ nữ Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam được xây dựng và lưu truyền

từ huyền thoại mẹ Âu Cơ đến việc thờ các nữ thần nông nghiệp như bà Dâu(chùa Dâu), bà Đậu (chùa Bà Đậu), thờ các mẫu Tam Phủ, mẫu Tứ Phủ, Mẫu

Tứ pháp đến các nghi lễ thờ cúng "Mẹ Lúa" của nhiều dân tộc ở Việt Nam màchủ yếu là của người Việt Những điều ấy nhấn mạnh vai trò và vị thế ngườiphụ nữ dân tộc Việt trong gia đình và xã hội ở mọi thời đại

Thứ ba, theo PGS TS Nguyễn Bích Hà thì Việt Nam bị Hán hóa mộtthời gian dài, nhưng phụ nữ và lực lượng bảo vệ phụ nữ ở tộc Việt phản ứngchống lại chế độ trọng nam khinh nữ, chống lại chế độ nam quyền mạnh mẽ

hơn các dân tộc khác Vì vậy mà vai trò của người phụ nữ, người vợ trong giađình người Việt vẫn luôn được đề cao Và đây cũng là lí do vì sao kiểu nhân vậtngười vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích ở tộc người Việt lại nhiều nhưvậy.

Ngoài thiên chức là những bà mẹ mẫu mực thì người phụ nữ còn lànhững người vợ hiền thảo, đức hạnh, thông minh tài trí Trong các truyện cổtích được khảo sát, hình ảnh người vợ thông minh tài trí như những mảnhghép độc đáo, ấn tượng, nhiều sắc màu mang dấu ấn từ hiện thực cuộc sống

đã được các nghệ sĩ dân gian sáng tạo và "truyền thần" Đây cũng chính làcách mà nhân dân tôn vinh và đề cao vị thế của người vợ trong cuộc sống giađình đầy giá trị truyền thống của dân tộc mình

Các truyện đều kể về cuộc đời, số phận của nhân vật người vợ thôngminh, tài trí thông qua suy nghĩ, lời nói, hành động và những công việc cụthể Trong số 52 truyện được khảo sát trên, có 43/52 truyện (chiếm 82,7%) cóngười vợ thông minh tài trí là nhân vật chính; 9/52 truyện (17,3%) có người

vợ thông minh tài trí là nhân vật phụ Những truyện có nhân vật người vợthông minh tài trí xuất hiện đa số nằm ở tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt, một

số truyện thuộc tiểu loại truyện cổ tích thần kì mà trong tiểu loại này thì

nguồn gốc người vợ thông minh tài trí thường là tiên như: Chuyện người lấy

cóc (Việt), Chàng cắt cỏ ngựa (Việt), Quả bầu bạc (Việt), Nàng vỏ trứng (Mường), Nàng Út trong ống tre (Việt), Chuyện vua bếp (Dao), Sự tích vệt trắng dưới cổ trâu (Thái), Bờ hơ (Giáy), Nàng Cóc (Thái) Điều đó cũng dễ

hiểu bởi nhóm truyện cổ tích sinh hoạt về kiểu nhân vật thông minh ra đờimuộn hơn so với nhóm truyện cổ tích thần kì Khi đó con người đã nhận thứcđược chân lý là chỉ có thể giành được thắng lợi và hạnh phúc bằng sức mạnhcủa trí tuệ, mưu mẹo và sự thông minh lanh lẹ Người bình dân tin tưởng rằngtrí tuệ con người sẽ là cứu cánh giúp họ vượt qua khó khăn thử thách của

cuộc sống chứ không phải là ông Bụt, bà Tiên trong truyện cổ tích thần kì.Chính điểm này đã làm nên nét khác biệt lớn giữa người vợ thông minh tài trítrong truyện cổ tích sinh hoạt với người vợ thông minh tài trí trong truyện cổtích thần kì.

Trong quá trình khảo sát, chúng tôi thấy 47/52 truyện nhân vật ngườiphụ nữ đã là những người vợ Ví dụ như: "Ngày xưa có một người đàn bà rấtthông minh nhưng không may lấy phải một anh chồng vô cùng đần độn "

trong Con vợ khôn lấy thằng chồng dại (Việt) hay " Có hai người lái buôn rất

giàu đã có gia đình và cùng nhau buôn bán ở một vùng nọ Một người tên làTình, một người tên là Lý Một hôm hai người ngồi uống rượu với nhau, Tìnhcao hứng hết lời ngợi khen vợ mình là một người phụ nữ xinh đẹp và rất mựcchung thủy dù anh ta có vắng nhà bao lâu, vợ cũng rất đứng đắn và chăm sóc

các con rất chu đáo " trong Người vợ bị vu oan (Việt) Khi làm vợ rồi thì

những người phụ nữ này mới có những biểu hiện của sự thông minh tài trí

thông qua những tình huống cụ thể như: Chuyển cau đằng trước ra đằng sau

và ngược lại (Việt), Nàng dâu là bồ chịu chửi (Việt), Người vợ thông minh (Mèo), Chồng thử vợ (Mường)

Còn lại số ít truyện (5/52) lại bắt đầu là những người con gái chưa lấychồng, họ đang có một tình yêu say đắm với một người con trai Đôi trai gái

ấy phải trải qua một chặng đường thử thách rất chông gai đòi hỏi người congái bộc lộ sự thông minh tài trí của mình rất xuất sắc thì cuối cùng họ mới

đoàn tụ và nên vợ nên chồng với nhau Đó là những truyện: Hòn trống mái

(Việt); Thằng Bầu (Tày); Mối tình chung thủy (Pu Péo); Cô bé chăn vịt (Nùng) Duy có truyện Chàng Tsam Péc và nàng Én Tái (Giáy) thì có khác

một chút là hai người yêu nhau mà không được sống bên nhau, phải khi chết

đi rồi mới hóa kiếp thành đôi bướm bay tự do trên bầu trời

Theo chúng tôi, đây là một biến thể đặc biệt của kiểu nhân vật người vợthông minh mà trong quá trình khảo sát chúng tôi đã tìm được Chính nhữngbiến thể này đã tô điểm thêm cho kiểu nhân vật một sự độc đáo, hấp dẫn.

1.2.2.2 Về tên truyện

Nếu như trong truyện cổ tích thần kì, tên gọi của truyện thường trùng với

tên nhân vật chính chẳng hạn như: Truyện Sọ Dừa, Chàng Rùa, Vợ chồng chàng

Rắn, Trương Chi, Thạch Sanh, Tấm Cám thì tên gọi của những truyện cổ tích

được khảo sát về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí rất đa dạng

Cũng có một số truyện, tên nhân vật chính trùng với tên gọi của truyện:

Chuyện người lấy cóc (Việt), Vợ chàng Cả Xòi (Việt), Nàng Vỏ Trứng (Mường), Nàng Út trong ống tre(Việt), Nàng Cóc (Thái), Cô bé chăn vịt (Nùng) Những tên truyện này thường hé mở cho chúng ta nguồn gốc, thân

phận của nhân vật Chẳng hạn như:, Nàng Cóc, Nàng Út trong ống tre báo hiệu nguồn gốc vợ tiên Hay là: Cô bé chăn vịt, Người dâu hiền giới thiệu

cho ta tính cách, địa vị, thân phận, của người vợ có vị thế cao quý hay thấp

bé, nghèo hèn trong xã hội

Ở nhiều truyện, tên nhân vật gắn liền với hành động thông minh tài trí

của người vợ như: Dạy chồng (Việt), Bợm già mắc bẫy hay là mưu trí đàn bà

(Việt), Gái ngoan dạy chồng (Việt), Người vợ bị vu oan (Việt), Cô gái lừa thày sãi, xã trưởng và ông quan huyện (Việt), Người vợ thông minh (Mèo)

Những tên truyện này không chỉ giới thiệu cho ta nhân vật chính là người vợthông minh tài trí mà còn cả hành động và phẩm chất của nhân vật

Ở một số truyện, tên truyện phản ánh nội dung, sự việc chủ yếu mà

nhân vật người vợ thông minh thực hiện: Chuyển cau đằng trước ra đằng sau

và ngược lại(Việt), Vụ án hậu Lưu Bình Dương Lễ (Việt), Cái tủ mọt (Việt), Quả bầu bạc (Việt) Nhân vật người vợ thông minh tài trí có thể hiện lên

thấp thoáng, là nhân vật phụ (Thằng Bầu(Tày), Bờ Hơ (Giáy), Vụ án hậu Lưu

Bình - Dương Lễ ) có thể hiện lên sinh động, sắc nét, là những nhân vật

trung tâm (Chàng Tsam Péc và nàng Én Tái (Giáy), Chàng Ín và nàng Căm

(Thái) ) Song dù nhân vật là chính hay phụ thì người đọc vẫn nhận ra vẻ đẹp

trí tuệ rất đáng khâm phục của kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trongkho tàng truyện cổ của các tộc người miền Bắc Việt Nam

Ngoài ra còn có một số ít truyện, tên nhan đề lí giải nguồn gốc một sự

vật, hiện tượng nào đó trong cuộc sống: Đồng tiền Vạn Lịch (Việt), Sự tích

tháp Báo Ân (Việt), Hòn trống mái (Việt), Sự tích vệt trắng dưới cổ trâu (Thái) Tuy số lượng không nhiều nhưng vai trò của người vợ đặc biệt là tài

năng của họ được tác giả dân gian khắc họa rất mềm mại, duyên dáng màkhông kém phần độc đáo

Để bước đầu nhận dạng Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí

trong truyện cổ tích các tộc người miền Bắc Việt Nam trong kho tàng truyện

cổ dân gian vốn tồn tại cực kì phong phú như chúng ta đã biết, thiết nghĩ việcxem xét tên truyện là quan trọng và không thể bỏ qua Bởi tên truyện sẽ là sựmách bảo, sự bộc lộ một phần của chủ đề cốt truyện mà "tên truyện tuân theomột quy luật nhất định của phương pháp sáng tác dân gian truyền miệng vàbắt đầu từ đấy ta có thể đi vào khai thác nội dung của truyện Các tác giả dângian các dân tộc đã đặt tên cho truyện bằng nhiều tên gọi khác nhau mangđặc trưng dân tộc của mình, song một điều đáng chú ý là các tên gọi ấy vẫntập trung ý nghĩa nhằm biểu hiện được chủ đề chính của đề tài." [19; 20]

1.2.2.3 Về hoàn cảnh xuất thân

Nhân vật người vợ thông minh tài trí hiện lên trong các truyện cổ đượckhảo sát có ở hai mảng là những người vợ trần tục và những người vợ tiên.1.2.2.3.1 Người vợ thông minh tài trí là những người vợ trần (36/52 truyện -chiếm 69,2 % )

Những truyện này đều thuộc tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt nằmtrong nhóm truyện về những người thông minh trí tuệ, thể hiện con người

trong xã hội đã phân hóa giai cấp Đa số là ở tộc người Việt, lác đác có trongmột số tộc khác như Mèo, Thái Họ xuất thân ở nhiều tầng lớp khác nhau Cụthể là:

- 21/36 truyện (chiếm 58,3%) có người vợ xuất thân từ tầng lớp bình

dân Đó là các truyện như: Con vợ khôn lấy thằng chồng dại, như bông hoa

nhài cắm bãi cứt trâu (Việt), Nàng dâu là bồ chịu chửi (Việt), Vợ chàng Cả Xòi (Việt), Cái tủ mọt (Việt), Chàng mê gái (Giáy), Chồng thử vợ (Mường)

Nhân vật người vợ thông minh chủ yếu xuất thân từ tầng lớp bình dân bởi vìtruyện cổ tích Việt Nam là sản phẩm văn hóa của nền nông nghiệp lúa nước.Trên mảnh đất nắng lắm mưa nhiều ấy " con người cần cù và vất vả "đổi bát

mồ hôi lấy bát cơm Họ "sống ngâm da, chết ngâm xương", thâm canh,chuyên canh trên mảnh ruộng của mình suốt đời Hiện thực đời sống đó đãhình thành nên tính cách người Việt Nam chăm chỉ, nhẫn nại, có tính chịuđựng cao Hiện thực đó cũng đi vào truyện cổ tích và tạo ra kiểu truyện vềngười nông dân, người đi ở, người làm thuê." [12; 86] Chính vì thế mà chândung của người lao động Việt Nam nói chung hay của những người vợ thôngminh tài trí có xuất thân từ tầng lớp bình dân nói riêng đều hiện lên khá sắcnét và sinh động qua truyện cổ tích Đặc điểm thông minh tài trí của họ đượcthể hiện qua những kinh nghiệm của đời sống lao động, ví dụ như trong

truyện Vợ chàng Cả Xòi của người Việt, hai bố con đi ăn mày cả ngày không

xin được gì để ăn, người con gái đã lần từng hạt thóc bên đống rơm cắn thànhgạo để nấu cháo Khi người chồng bỏ đi lâu ngày thì mặc quần áo rách, giả

làm người ăn mày tìm chồng cho dễ dàng Hay như truyện Chồng thử vợ của

người Mường, hành động đi tìm cái nong để che cho người chồng khỏi bịnước sôi bắn vào trước khi đổ cá mà vẫn để hở một khe lửa đủ sưởi ấm chochồng thì không những chỉ là người vợ thông minh mà còn tận tâm và biếtnhìn xa trông rộng rất đáng ngưỡng mộ và học tập